ಯಾವತ್ ಸಾಗರಗಾ ದೇವೀ ತತ್ರ ತೀರ್ಥಾನಿ ಕಾನಿಚಿತ್ ಸಂಕ್ಷೇಪೇಣ ಮಯೋಕ್ತಾನಿ ರಹಸ್ಯಾನಿ ಶುಭಾನಿ ಚ
ಆ ದೇವಿ ನದಿ ಸಾಗರದವರೆಗೆ ಹರಿಯುವವರೆಗೆ, ನಾನು ಅಲ್ಲಿನ ಕೆಲವು ತೀರ್ಥಗಳನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ, ಗುಪ್ತವಾಗಿಯೂ ಶುಭವಾಗಿಯೂ ವಿವರಿಸಿದ್ದೇನೆ.
ವೇದೇ ಪುರಾಣೇ ಋಷಿಭಿಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾ ಯಾ ಗೌತಮೀ ಲೋಕನಮಸ್ಕೃತಾ ಚ ವಕ್ತುಂ ಕಥಂ ತಾಮ್ ಅತಿಸುಪ್ರಭಾವಾಮ್ ಅಶೇಷತೋ ನಾರದ ಕಸ್ಯ ಶಕ್ತಿಃ
ವೇದ, ಪುರಾಣ ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವ, ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುವ ಗೌತಮಿ ಗಂಗೆಯ ಮಹಿಮೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲು ಯಾರು ಶಕ್ತರು, ನಾರದ?
ಭಕ್ತ್ಯಾ ಪ್ರವೃತ್ತಸ್ಯ ಯಥಾಕಥಂಚಿನ್ ನೈವಾಪರಾಧೋ ಽಸ್ತಿ ನ ಸಂಶಯೋ ಽತ್ರ ತಸ್ಮಾಚ್ ಚ ದಿಙ್ಮಾತ್ರಮತಿಪ್ರಯಾಸಾತ್ ಸಂಸೂಚಿತಂ ಲೋಕಹಿತಾಯ ತಸ್ಯಾಃ
ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಮುಂದುವರಿಯುವವರಿಗೆ ಯಾವ ತಪ್ಪೂ ಇಲ್ಲ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಜಗತ್ತಿನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ವಿವರಿಸದೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಕಸ್ ತಸ್ಯಾಃ ಪ್ರತಿತೀರ್ಥಂ ತು ಪ್ರಭಾವಂ ವಕ್ತುಮ್ ಈಶ್ವರಃ ಅಪಿ ಲಕ್ಷ್ಮೀಪತಿರ್ ವಿಷ್ಣುರ್ ಅಲಂ ಸೋಮೇಶ್ವರಃ ಶಿವಃ
ಅವನ ತೀರ್ಥಗಳ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ವಿವರಿಸಲು ಯಾರು ಶಕ್ತರು? ಲಕ್ಷ್ಮೀಪತಿ ವಿಷ್ಣುವೂ, ಸೋಮೇಶ್ವರ ಶಿವನೂ ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಕ್ವಚಿತ್ ಕಸ್ಮಿಂಶ್ ಚ ತೀರ್ಥಾನಿ ಕಾಲಯೋಗೇ ಭವನ್ತಿ ಹಿ ಗುಣವನ್ತಿ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞ ಗೌತಮೀ ತು ಸದಾ ನೃಣಾಮ್
ಕೆಲವು ಸಮಯಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಗಳು ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾಗಿರುತ್ತವೆ, ಮಹಾಪಂಡಿತನೆ, ಆದರೆ ಗೌತಮಿ ಸದಾ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಹಿತಕರವಾಗಿರುತ್ತದೆ.
ಸರ್ವತ್ರ ಸರ್ವದಾ ಪುಣ್ಯಾ ಕೋ ನ್ವ್ ಅಸ್ಯಾ ಗುಣಕೀರ್ತನಮ್ ವಕ್ತುಂ ಶಕ್ತಸ್ ತತಸ್ ತಸ್ಯೈ ನಮ ಇತ್ಯ್ ಏವ ಯುಜ್ಯತೇ
ಅವಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ, ಯಾವಾಗಲೂ ಪವಿತ್ರಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ—ಅವಳ ಗುಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲು ಯಾರು ಶಕ್ತರು? ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡುವುದೇ ಯೋಗ್ಯ.
ತ್ರಿದೈವತ್ಯಾಂ ಸುರೇಶಾನ ಗಙ್ಗಾಂ ಬ್ರೂಷೇ ಸುರೇಶ್ವರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇನಾಹೃತಾಂ ಪುಣ್ಯಾಂ ಜಗತಃ ಪಾವನೀಂ ಶುಭಾಮ್
ದೇವತೆಗಳಾಧಿಪತಿ, ಮೂರು ದೇವತೆಗಳ ಪವಿತ್ರವಾದ ಗಂಗೆಯ ಬಗ್ಗೆ ನನಗೆ ಹೇಳು; ಆ ಗಂಗೆಯನ್ನು ಒಬ್ಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ತಂದನು, ಅವಳು ಜಗತ್ತನ್ನು ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸುವ ಶುಭನದಿಯಾಗಿದೆ.
ಆದಿಮಧ್ಯಾವಸಾನೇ ಚ ಉಭಯೋಸ್ ತೀರಯೋರ್ ಅಪಿ ಯಾ ವ್ಯಾಪ್ತಾ ವಿಷ್ಣುನೇಶೇನ ತ್ವಯಾ ಚ ಸುರಸತ್ತಮ ಪುನಃ ಸಂಕ್ಷೇಪತೋ ಬ್ರೂಹಿ ನ ಮೇ ತೃಪ್ತಿಃ ಪ್ರಜಾಯತೇ
ಆ ಗಂಗೆಯು ಆರಂಭ, ಮಧ್ಯ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ತೀರಗಳನ್ನೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾಳೆ, ವಿಷ್ಣು, ಈಶ ಮತ್ತು ನೀನು, ದೇವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆ, ನಿಮ್ಮ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ. ಪುನಃ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಹೇಳು, ನನಗೆ ಇನ್ನೂ ತೃಪ್ತಿ ಆಗಿಲ್ಲ.
ಕಮಣ್ಡಲುಸ್ಥಿತಾ ಪೂರ್ವಂ ತತೋ ವಿಷ್ಣುಪದಾನುಗಾ ಮಹೇಶ್ವರಜಟಾಜೂಟೇ ಸ್ಥಿತಾ ಸೈವ ನಮಸ್ಕೃತಾ
ಮೊದಲು ಅವಳು ಕಮಂಡಲುವಿನಲ್ಲಿ ಇದ್ದಳು; ನಂತರ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಹೆಜ್ಜೆಹೊಂದಿ ಹೋದಳು; ನಂತರ ಮಹೇಶ್ವರನ ಜಟೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡಿ, ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಳು.
ಬ್ರಹ್ಮತೇಜಃಪ್ರಭಾವೇಣ ಶಿವಮ್ ಆರಾಧ್ಯ ಯತ್ನತಃ ತತಃ ಪ್ರಾಪ್ತಾ ಗಿರಿಂ ಪುಣ್ಯಂ ತತಃ ಪೂರ್ವಾರ್ಣವಂ ಪ್ರತಿ
ಬ್ರಹ್ಮನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು, ಅವಳು ಶಿವನನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಆರಾಧಿಸಿದಳು; ನಂತರ ಪವಿತ್ರ ಪರ್ವತವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಅಲ್ಲಿಂದ ಪೂರ್ವ ಸಮುದ್ರದ ಕಡೆಗೆ ಹೋದಳು.
ಆಗತ್ಯ ಸಂಗತಾ ದೇವೀ ಸರ್ವತೀರ್ಥಮಯೀ ನೃಣಾಮ್ ಈಪ್ಸಿತಾನಾಂ ತಥಾ ದಾತ್ರೀ ಪ್ರಭಾವೋ ಽಸ್ಯಾ ವಿಶಿಷ್ಯತೇ
ಬಂದು ಸೇರಿದ ದೇವಿ, ಎಲ್ಲ ತೀರ್ಥಗಳ ರೂಪವಳಾಗಿ, ಜನರಿಗೆ ಅವರ ಇಚ್ಛಿತವಾದ ವರಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾಳೆ; ಅವಳ ಶಕ್ತಿ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ.
ಏತಸ್ಯಾ ನಾಧಿಕಂ ಮನ್ಯೇ ಕಿಂಚಿತ್ ತೀರ್ಥಂ ಜಗತ್ತ್ರಯೇ ಅಸ್ಯಾಶ್ ಚೈವ ಪ್ರಭಾವೇಣ ಭಾವ್ಯಂ ಯಚ್ ಚ ಮನಃಸ್ಥಿತಮ್
ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇದಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ತೀರ್ಥವೆಂದು ನಾನು ಯಾವುದನ್ನೂ ಎಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬರುವ ಯಾವ ಆಸೆಯಾದರೂ ಅವಳ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ನೆರವೇರುತ್ತದೆ.
ಅದ್ಯಾಪ್ಯ್ ಅಸ್ಯಾ ಹಿ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಂ ವಕ್ತುಂ ಕೈಶ್ಚಿನ್ ನ ಶಕ್ಯತೇ ಭಕ್ತಿತೋ ವಕ್ಷ್ಯತೇ ನಿತ್ಯಂ ಯಾ ಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾರ್ಥತಃ
ಇಂದಿಗೂ ಅವಳ ಮಹಿಮೆ ಯಾರು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಮಾತ್ರ ಸದಾ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳು ನಿಜಕ್ಕೂ ಪರಮ ಬ್ರಹ್ಮಸ್ವರೂಪಿಣಿ.
ತಸ್ಯಾಃ ಪರತರಂ ತೀರ್ಥಂ ನ ಸ್ಯಾದ್ ಇತಿ ಮತಿರ್ ಮಮ ಅನ್ಯತೀರ್ಥೇನ ಸಾಧರ್ಮ್ಯಂ ನ ಯುಜ್ಯೇತ ಕಥಂಚನ
ಅವಳ ತೀರ್ಥಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲು ಯಾವ ತೀರ್ಥವೂ ಇಲ್ಲವೆಂಬುದು ನನ್ನ ನಂಬಿಕೆ; ಬೇರೆ ತೀರ್ಥಗಳ ಜೊತೆ ಯಾವ ರೀತಿಯ ಸಮಾನತೆಗೂ ಇದು ಬರುವುದಿಲ್ಲ.
ಶ್ರುತ್ವಾ ಮದ್ವಾಕ್ಯಪೀಯೂಷೈರ್ ಗಙ್ಗಾಯಾ ಗುಣಕೀರ್ತನಮ್ ಸರ್ವೇಷಾಂ ನ ಮತಿಃ ಕಸ್ಮಾತ್ ತತ್ರೈವೋಪರತಿಂ ಗತಾ ಇತಿ ಭಾತಿ ವಿಚಿತ್ರಂ ಮೇ ಮುನೇ ಖಲು ಜಗತ್ತ್ರಯೇ
ನನ್ನ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಗಂಗೆಯ ಗುಣಗಳನ್ನು ಅಮೃತದಂತೆ ಕೇಳಿದರೂ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಎಲ್ಲರ ಮನಸ್ಸು ಅಲ್ಲಿಯೇ ನಿಲ್ಲುವುದು ನನಗೆ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗಿದೆ, ಮುನಿಯೇ.
ಧರ್ಮಾರ್ಥಕಾಮಮೋಕ್ಷಾಣಾಂ ತ್ವಂ ವೇತ್ತಾ ಚೋಪದೇಶಕಃ ಛನ್ದಾಂಸಿ ಸರಹಸ್ಯಾನಿ ಪುರಾಣಸ್ಮೃತಯೋ ಽಪಿ ಚ
ನೀನು ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ, ಮೋಕ್ಷಗಳನ್ನೂ ತಿಳಿಯುವವನು, ಉಪದೇಶಿಸುವವನು; ವೇದಗಳನ್ನೂ ಅವುಗಳ ರಹಸ್ಯಗಳನ್ನೂ ಪುರಾಣ, ಸ್ಮೃತಿಗಳನ್ನೂ ತಿಳಿದವನು.
ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರಾಣಿ ಯಚ್ ಚಾನ್ಯತ್ ತವ ವಾಕ್ಯೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಮ್ ತೀರ್ಥಾನಾಮ್ ಅಥ ದಾನಾನಾಂ ಯಜ್ಞಾನಾಂ ತಪಸಾಂ ತಥಾ
ನಿನ್ನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿರುವ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರಗಳು, ತೀರ್ಥಗಳು, ದಾನಗಳು, ಯಜ್ಞಗಳು, ತಪಸ್ಸುಗಳ ವಿಷಯಗಳೂ ಕೂಡ ಇವೆ.
ದೇವತಾಮನ್ತ್ರಸೇವಾನಾಮ್ ಅಧಿಕಂ ಕಿಂ ವದ ಪ್ರಭೋ ಯದ್ ಬ್ರೂಷೇ ಭಗವನ್ ಭಕ್ತ್ಯಾ ತಥಾ ಭಾವ್ಯಂ ನ ಚಾನ್ಯಥಾ
ದೇವತೆಗಳ ಆರಾಧನೆ, ಮಂತ್ರಗಳು, ಸೇವೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠವೋ ಅದನ್ನು ಹೇಳು ಪ್ರಭುವೇ; ನೀನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಹೇಳಿದುದನ್ನು ಮಾತ್ರ ಅನುಸರಿಸಬೇಕು, ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ.
ಏತಂ ಮೇ ಸಂಶಯಂ ಬ್ರಹ್ಮನ್ ವಾಕ್ಯಾತ್ ತ್ವಂ ಛೇತ್ತುಮ್ ಅರ್ಹಸಿ ಇಷ್ಟಂ ಮನೋಗತಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ತಸ್ಮಾದ್ ವಿಸ್ಮಯಮ್ ಆಗತಃ
ಬ್ರಹ್ಮನೇ, ನನ್ನ ಈ ಸಂಶಯವನ್ನು ನೀನು ನಿನ್ನ ಮಾತಿನಿಂದ ದೂರಮಾಡಬೇಕು; ನಾನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇಚ್ಛಿಸಿದುದನ್ನು ಕೇಳಿ ಆಶ್ಚರ್ಯಗೊಂಡಿದ್ದೇನೆ.
ಶೃಣು ನಾರದ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ರಹಸ್ಯಂ ಧರ್ಮಮ್ ಉತ್ತಮಮ್ ಚತುರ್ವಿಧಾನಿ ತೀರ್ಥಾನಿ ತಾವನ್ತ್ಯ್ ಏವ ಯುಗಾನಿ ಚ
ನಾರದನೇ, ಕೇಳು, ನಾನು ಅತ್ಯಂತ ಗುಪ್ತವಾದ ಧರ್ಮವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ; ನಾಲ್ಕು ವಿಧದ ತೀರ್ಥಗಳಿವೆ, ಹಾಗೆಯೇ ನಾಲ್ಕು ಯುಗಗಳಿವೆ.
ಗುಣಾಸ್ ತ್ರಯಶ್ ಚ ಪುರುಷಾಸ್ ತ್ರಯೋ ದೇವಾಃ ಸನಾತನಾಃ ವೇದಾಶ್ ಚ ಸ್ಮೃತಿಭಿರ್ ಯುಕ್ತಾಶ್ ಚತ್ವಾರಸ್ ತೇ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾಃ
ಮೂರು ಗುಣಗಳು, ಮೂರು ವಿಧದ ಜನರು, ಶಾಶ್ವತ ದೇವತೆಗಳು, ವೇದಗಳು, ಸ್ಮೃತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ನಾಲ್ಕು ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.
ಪುರುಷಾರ್ಥಾಶ್ ಚ ಚತ್ವಾರೋ ವಾಣೀ ಚಾಪಿ ಚತುರ್ವಿಧಾ ಗುಣಾ ಹ್ಯ್ ಅಪಿ ತು ಚತ್ವಾರಃ ಸಮತ್ವೇನೇತಿ ನಾರದ
ನಾಲ್ಕು ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳು, ನಾಲ್ಕು ವಿಧದ ವಾಣಿ, ಹಾಗೆಯೇ ನಾಲ್ಕು ಗುಣಗಳು ಸಮಾನವಾಗಿ ಇವೆ, ನಾರದನೇ.
ಸರ್ವತ್ರ ಧರ್ಮಃ ಸಾಮಾನ್ಯೋ ಯತೋ ಧರ್ಮಃ ಸನಾತನಃ ಸಾಧ್ಯಸಾಧನಭಾವೇನ ಸ ಏವ ಬಹುಧಾ ಮತಃ
ಎಲ್ಲೆಡೆ ಧರ್ಮ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಧರ್ಮ ಶಾಶ್ವತ; ಸಾಧ್ಯ ಮತ್ತು ಸಾಧನಗಳ ಭೇದದಿಂದ ಅದು ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.
ತಸ್ಯಾಶ್ರಯಶ್ ಚ ದ್ವಿವಿಧೋ ದೇಶಃ ಕಾಲಶ್ ಚ ಸರ್ವದಾ ಕಾಲಾಶ್ರಯಶ್ ಚ ಯೋ ಧರ್ಮೋ ಹೀಯತೇ ವರ್ಧತೇ ಸದಾ
ಅದರ ಆಧಾರ ಎರಡು ವಿಧ: ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಕಾಲ, ಯಾವಾಗಲೂ; ಕಾಲವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದ ಧರ್ಮ ಸದಾ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಾ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ.
ಯುಗಾನಾಮ್ ಅನುರೂಪೇಣ ಪಾದಃ ಪಾದೋ ಽಸ್ಯ ಹೀಯತೇ ಧರ್ಮಸ್ಯೇತಿ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞ ದೇಶಾಪೇಕ್ಷಾ ತಥೋಭಯಮ್
ಯುಗಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಧರ್ಮದ ನಾಲ್ಕನೇ ಭಾಗ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಮಹಾಪಂಡಿತನೇ; ಹಾಗೆಯೇ ಸ್ಥಳದ ಅವಲಂಬನೆ ಕೂಡ ಇದೆ.
ಕಾಲೇನ ಚಾಶ್ರಿತೋ ಧರ್ಮೋ ದೇಶೇ ನಿತ್ಯಂ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಃ ಯುಗೇಷು ಕ್ಷೀಯಮಾಣೇಷು ನ ದೇಶೇಷು ಸ ಹೀಯತೇ
ಕಾಲವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದ ಧರ್ಮ ಯಾವಾಗಲೂ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಯುಗಗಳು ಕ್ಷೀಣವಾದರೂ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಉಭಯತ್ರ ವಿಹೀನೇ ಚ ಧರ್ಮಸ್ಯ ಸ್ಯಾದ್ ಅಭಾವತಾ ತಸ್ಮಾದ್ ದೇಶಾಶ್ರಿತೋ ಧರ್ಮಶ್ ಚತುಷ್ಪಾತ್ ಸುಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಃ
ಎರಡೂ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಧರ್ಮವೇ ಇಲ್ಲದಂತಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದ ಧರ್ಮ ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ.
ಸ ಚಾಪಿ ಧರ್ಮೋ ದೇಶೇಷು ತೀರ್ಥರೂಪೇಣ ತಿಷ್ಠತಿ ಕೃತೇ ದೇಶಂ ಚ ಕಾಲಂ ಚ ಧರ್ಮೋ ಽವಷ್ಟಭ್ಯ ತಿಷ್ಠತಿ
ಆ ಧರ್ಮವು ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ; ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳವನ್ನೂ ಕಾಲವನ್ನೂ ಆಧಾರವಿಟ್ಟು ಧರ್ಮ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತದೆ.
ತ್ರೇತಾಯಾಂ ಪಾದಹೀನೇನ ಸ ತು ಪಾದಃ ಪ್ರದೇಶತಃ ದ್ವಾಪರೇ ಚಾರ್ಧತಃ ಕಾಲೇ ಧರ್ಮೋ ದೇಶೇ ಸಮಾಸ್ಥಿತಃ
ತ್ರೇತಾಯುಗದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ಒಂದು ಕಾಲು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿ ನಿಂತಿರುತ್ತದೆ, ಆ ಕಾಲು ಸ್ವಲ್ಪ ಭಾಗ ಮಾತ್ರ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ದ್ವಾಪರಯುಗದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ಅರ್ಧ ಶಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.
ಕಲೌ ಪಾದೇನ ಚೈಕೇನ ಧರ್ಮಶ್ ಚಲತಿ ಸಂಕಟಮ್ ಏವಂವಿಧಂ ತು ಯೋ ಧರ್ಮಂ ವೇತ್ತಿ ತಸ್ಯ ನ ಹೀಯತೇ
ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ಒಂದು ಕಾಲಿನ ಮೇಲೆ ಕಷ್ಟಪಟ್ಟು ನಿಂತಿರುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಇಂತಹ ಧರ್ಮವನ್ನು ಅರಿತವನು ಯಾವಾಗಲೂ ನಷ್ಟವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲ.