ಇತಿ ಜಾನನ್ನ್ ಅಪಿ ಚ ತಚ್ ಚಕಾರ ತು ವಿಧೇರ್ ವಶಾತ್ ಗರ್ತಂ ಪ್ರವಿಶ್ಯ ಪಾನಾರ್ಥಮ್ ಆಗತಾನ್ ನಿಶಿತೈಃ ಶರೈಃ
ಇದು ಗೊತ್ತಿದ್ದರೂ, ವಿಧಿಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅವನು ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದನು. ಒಂದು ಗುಹೆಗೆ ಹೋಗಿ ನೀರು ಕುಡಿಯಲು ಬಂದವರನ್ನು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೊಡೆದನು.
ಮೃಗಾನ್ ಹನ್ತಿ ಮಹಾಬಾಹುಃ ಶೃಣು ಕಾಲವಿಪರ್ಯಯಮ್ ಗರ್ತಂ ಪ್ರವಿಷ್ಟೇ ನೃಪತೌ ತಸ್ಮಿನ್ನ್ ಏವ ನಗೋತ್ತಮೇ
ಮಹಾಬಾಹು ದಶರಥನು ಮೃಗಗಳನ್ನು ಬಾಧಿಸಿದನು. ಈಗ ನೀನು ವಿಧಿಯ ವಿಪರೀತತೆಯನ್ನು ಕೇಳು: ಆ ರಾಜನು ಆ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾಗ, ಆ ಅದ್ಭುತ ನಗರದಲ್ಲೇ—
ವೃದ್ಧೋ ವೈಶ್ರವಣೋ ನಾಮ ನ ಶೃಣೋತಿ ನ ಪಶ್ಯತಿ ತಸ್ಯ ಭಾರ್ಯಾ ತಥಾಭೂತಾ ತಾವ್ ಅಬ್ರೂತಾಂ ತದಾ ಸುತಮ್
ಅಲ್ಲಿ ವೈಶ್ರವಣ ಎಂಬ ವೃದ್ಧನೊಬ್ಬನು ಇದ್ದನು. ಅವನು ಕೇಳಲಾಗದು, ನೋಡಲಾಗದು. ಅವನ ಹೆಂಡತಿಗೂ ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಿತ್ತು. ಅವರು ತಮ್ಮ ಮಗನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು.
ಆವಾಂ ತೃಷಾರ್ತೌ ರಾತ್ರಿಶ್ ಚ ಕೃಷ್ಣಾ ಚಾಪಿ ಪ್ರವರ್ತತೇ ವೃದ್ಧಾನಾಂ ಜೀವಿತಂ ಕೃತ್ಸ್ನಂ ಬಾಲಸ್ ತ್ವಮ್ ಅಸಿ ಪುತ್ರಕ
ನಾವು ಇಬ್ಬರೂ ಬಾಯಾರಿಕೆಯಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿದ್ದೇವೆ, ರಾತ್ರಿ ಕತ್ತಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ವೃದ್ಧರ ಜೀವನ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ, ನೀನು ಇನ್ನೂ ಬಾಲಕನೇ, ಪ್ರಿಯ ಮಗನೇ.
ಅನ್ಧಾನಾಂ ಬಧಿರಾಣಾಂ ಚ ವೃದ್ಧಾನಾಂ ಧಿಕ್ ಚ ಜೀವಿತಮ್ ಜರಾಜರ್ಜರದೇಹಾನಾಂ ಧಿಗ್ ಧಿಕ್ ಪುತ್ರಕ ಜೀವಿತಮ್
ಕಣ್ಗಳಿಲ್ಲದವರೂ, ಕೇಳಲಾಗದವರೂ, ವಯಸ್ಸಾದವರೂ ಬದುಕಿರುವುದೇ ನಾಚಿಕೆ. ಜರೆಯಿಂದ ಶರೀರ ಹಾಳಾದವರಿಗೆ ಬದುಕು ನಿಜಕ್ಕೂ ಶೋಚನೀಯ, ಮಗನೇ.
ತಾವತ್ ಪುಂಭಿರ್ ಜೀವಿತವ್ಯಂ ಯಾವಲ್ ಲಕ್ಷ್ಮೀರ್ ದೃಢಂ ವಪುಃ ಯಾವದ್ ಆಜ್ಞಾಪ್ರತಿಹತಾ ತೀರ್ಥಾದಾವ್ ಅನ್ಯಥಾ ಮೃತಿಃ
ಮನುಷ್ಯನು ಧನವೂ, ದೇಹದ ಬಲವೂ, ತನ್ನ ಮಾತಿಗೆ ತಡೆಯಿಲ್ಲದ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇರುವವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಬದುಕಬೇಕು. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಯುವುದು ಉತ್ತಮ.
ಇತ್ಯ್ ಏತದ್ ವಚನಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ವೃದ್ಧಯೋರ್ ಗುರುವತ್ಸಲಃ ಪುತ್ರಃ ಪ್ರೋವಾಚ ತದ್ ದುಃಖಂ ಗಿರಾ ಮಧುರಯಾ ಹರನ್
ಹೀಗೆ ಹಿರಿಯರ ಮಾತು ಕೇಳಿದ ಮಗನು, ಗುರುಭಕ್ತನಾಗಿ, ಮಧುರವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವರ ದುಃಖವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿ ಉತ್ತರಿಸಿದನು.
ಮಯಿ ಜೀವತಿ ಕಿಂ ನಾಮ ಯುವಯೋರ್ ದುಃಖಮ್ ಈದೃಶಮ್ ನ ಹರತ್ಯ್ ಆತ್ಮಜಃ ಪಿತ್ರೋರ್ ಯಶ್ ಚರಿತ್ರೈರ್ ಮನೋರುಜಮ್
ನಾನು ಜೀವಂತವಾಗಿರುವಾಗ ನಿಮಗೆ ಇಂತಹ ದುಃಖ ಹೇಗೆ ಬರುವದು? ತನ್ನ ನಡೆಗಳಿಂದ ತಂದೆ-ತಾಯಿಯ ಮನಸ್ಸಿನ ನೋವನ್ನು ದೂರಮಾಡದ ಮಗನು ಮಗನಲ್ಲ.
ತೇನ ಕಿಂ ತನುಜೇನೇಹ ಕುಲೋದ್ವೇಗವಿಧಾಯಿನಾ
ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಕಷ್ಟ ತಂದೊಡ್ಡುವ ಮಗನಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ?
ಇತ್ಯ್ ಉಕ್ತ್ವಾ ಪಿತರೌ ನತ್ವಾ ತಾವ್ ಆಶ್ವಾಸ್ಯ ಮಹಾಮನಾಃ ತರುಸ್ಕನ್ಧೇ ಸಮಾರೋಪ್ಯ ವೃದ್ಧೌ ಚ ಪಿತರೌ ತದಾ
ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಪಿತಾಮಹರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಅವರ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಧೈರ್ಯ ನೀಡಿ, ಮಹಾತ್ಮನು ವೃದ್ಧರಾದ ತಂದೆ-ತಾಯಿಯನ್ನು ಮರದ ಕೊಂಬೆಗೆ ಏರಿಸಿದನು.
ಹಸ್ತೇ ಗೃಹೀತ್ವಾ ಕಲಶಂ ಜಗಾಮ ಋಷಿಪುತ್ರಕಃ ಸ ಋಷಿರ್ ನ ತು ರಾಜಾನಂ ಜಾನಾತಿ ನೃಪತಿರ್ ದ್ವಿಜಮ್
ಕೈಯಲ್ಲಿ ಕಲಶ ಹಿಡಿದು, ಆ ಋಷಿಪುತ್ರನು ಹೊರಟನು. ಋಷಿಗೆ ರಾಜನನ್ನು ಗೊತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ರಾಜನಿಗೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನನ್ನು ಅರಿವಿರಲಿಲ್ಲ.
ಉಭೌ ಸರಭಸೌ ತತ್ರ ದ್ವಿಜೋ ವಾರಿ ಸಮಾವಿಶತ್ ಸತ್ವರಂ ಕಲಶೇ ನ್ಯುಬ್ಜೇ ವಾರಿ ಗೃಹ್ಣನ್ತಮ್ ಆಶುಗೈಃ
ಇಬ್ಬರೂ ಆತುರದಿಂದ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಓಡಿದರು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ವೇಗವಾಗಿ ನೀರಿಗೆ ಇಳಿದು, ತಕ್ಷಣವೇ ಕಲಶವನ್ನು ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದನು.
ದ್ವಿಜಂ ರಾಜಾ ದ್ವಿಪಂ ಮತ್ವಾ ವಿವ್ಯಾಧ ನಿಶಿತೈಃ ಶರೈಃ ವನದ್ವಿಪೋ ಽಪಿ ಭೂಪಾನಾಮ್ ಅವಧ್ಯಸ್ ತದ್ ವಿದನ್ನ್ ಅಪಿ
ರಾಜನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನನ್ನು ಆನೆ ಎಂದು ತಪ್ಪಾಗಿ ತಿಳಿದು, ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೊಡೆದನು. ಅರಣ್ಯದ ಆನೆಗೂ ರಾಜರನ್ನು ಹೊಡೆಯಲು ಧೈರ್ಯವಿರದು ಎಂಬುದು ಗೊತ್ತಿದ್ದರೂ.
ವಿವ್ಯಾಧ ತಂ ನೃಪಃ ಕುರ್ಯಾನ್ ನ ಕಿಂ ಕಿಂ ವಿಧಿವಞ್ಚಿತಃ ಸ ವಿದ್ಧೋ ಮರ್ಮದೇಶೇ ತು ದುಃಖಿತೋ ವಾಕ್ಯಮ್ ಅಬ್ರವೀತ್
ರಾಜನು ಅವನನ್ನು ಹೊಡೆದನು; ವಿಧಿಯ ಆಟದಲ್ಲಿ ಏನು ಆಗದು? ಅವನು ಜೀವದ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಗಾಯಗೊಂಡು ನೋವಿನಿಂದ ಮಾತನಾಡಿದನು.
ಕೇನೇದಂ ದುಃಖದಂ ಕರ್ಮ ಕೃತಂ ಸದ್ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯ ಮೇ ಮೈತ್ರೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಇತ್ಯ್ ಉಕ್ತೋ ನಾಪರಾಧೋ ಽಸ್ತಿ ಕಶ್ಚನ
ನನ್ನಂತಹ ಸದ್ಗುಣದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಈ ದುಃಖಕರ ಕೆಲಸವನ್ನು ಯಾರು ಮಾಡಿದರು? ನಾನು ಮೈತ್ರೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ನಾನು ಹೇಳಿದಂತೆ. ನನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾವ ತಪ್ಪೂ ಇಲ್ಲ.
ತದ್ ಏತದ್ ವಚನಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ಮುನೇರ್ ಆರ್ತಸ್ಯ ಭೂಪತಿಃ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಶ್ ಚ ನಿರುತ್ಸಾಹೋ ಶನೈಸ್ ತಂ ದೇಶಮ್ ಅಭ್ಯಗಾತ್
ಆ ಋಷಿಯ ನೋವಿನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ರಾಜನು ಅಚೇತನನಾಗಿ, ಮನಸ್ಸು ಕುಗ್ಗಿ, ನಿಧಾನವಾಗಿ ಆ ಕಡೆಗೆ ಹೋದನು.
ತಂ ತು ದೃಷ್ಟ್ವಾ ದ್ವಿಜವರಂ ಜ್ವಲನ್ತಮ್ ಇವ ತೇಜಸಾ ಅಸಾವ್ ಅಪ್ಯ್ ಅಭವತ್ ತತ್ರ ಸಶಲ್ಯ ಇವ ಮೂರ್ಚ್ಛಿತಃ
ಆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನನ್ನು ನೋಡಿ, ರಾಜನು ಕೂಡ ಅಲ್ಲಿ ಬಾಣದ ಗಾಯದಿಂದ ಮೂರ್ಚ್ಛೆಯಾದವನಂತೆ ಆಗಿಬಿಟ್ಟನು.
ಆತ್ಮಾನಮ್ ಆತ್ಮನಾ ಕೃತ್ವಾ ಸ್ಥಿರಂ ರಾಜಾಬ್ರವೀದ್ ಇದಮ್
ತನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರಪಡಿಸಿಕೊಂಡು, ರಾಜನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು.
ಕೋ ಭವಾನ್ ದ್ವಿಜಶಾರ್ದೂಲ ಕಿಮರ್ಥಮ್ ಇಹ ಚಾಗತಃ ವದ ಪಾಪಕೃತೇ ಮಹ್ಯಂ ವದ ಮೇ ನಿಷ್ಕೃತಿಂ ಪರಾಮ್
ಯಾರು ನೀವು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರೇ? ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದೀರಿ? ನಾನು ಪಾಪ ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ, ದಯವಿಟ್ಟು ನನಗೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವನ್ನು ಹೇಳಿ.
ಬ್ರಹ್ಮಹಾ ವರ್ಣಿಭಿಃ ಕಿಂತು ಶ್ವಪಚೈರ್ ಅಪಿ ಜಾತುಚಿತ್ ನ ಸ್ಪ್ರಷ್ಟವ್ಯೋ ಮಹಾಬುದ್ಧೇ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯೋ ನ ಕದಾಚನ
ಬ್ರಾಹ್ಮಣಹಂತಕನು ಎಷ್ಟು ಪಾಂಡಿತ್ಯದಿಂದ ಮಾತನಾಡಿದರೂ, ಅವನನ್ನು ಶೂದ್ರರೂ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಬಾರದು, ಮಹಾಜ್ಞಾನಿಯೇ. ಅವನನ್ನು ಯಾವಾಗಲೂ ನೋಡಬಾರದು.
ತದ್ ರಾಜವಚನಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ಮುನಿಪುತ್ರೋ ಽಬ್ರವೀದ್ ವಚಃ
ರಾಜನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಋಷಿಯ ಮಗನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು.
ಉತ್ಕ್ರಮಿಷ್ಯನ್ತಿ ಮೇ ಪ್ರಾಣಾ ಅತೋ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಕಿಂಚನ ಸ್ವಚ್ಛನ್ದವೃತ್ತಿತಾಜ್ಞಾನೇ ವಿದ್ಧಿ ಪಾಕಂ ಚ ಕರ್ಮಣಾಮ್
ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳು ಹೊರಡುವ ಸಮಯ ಬಂದಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಒಂದು ಮಾತು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಸ್ವಚ್ಛಂದವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದಲೇ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವು ಬಂದು ತಲುಪುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೋ.
ಆತ್ಮಾರ್ಥಂ ತು ನ ಶೋಚಾಮಿ ವೃದ್ಧೌ ತು ಪಿತರೌ ಮಮ ತಯೋಃ ಶುಶ್ರೂಷಕಃ ಕಃ ಸ್ಯಾದ್ ಅನ್ಧಯೋರ್ ಏಕಪುತ್ರಯೋಃ
ನಾನು ನನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ದುಃಖಪಡುತ್ತಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ನನ್ನ ವಯಸ್ಸಾದ, ಕುರುಡಾದ ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಂತೆಯಾಗಿದೆ. ಅವರೊಬ್ಬನೇ ಮಗನಾದ ನಾನು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಅವರನ್ನೇನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ?
ವಿನಾ ಮಯಾ ಮಹಾರಣ್ಯೇ ಕಥಂ ತೌ ಜೀವಯಿಷ್ಯತಃ ಮಮಾಭಾಗ್ಯಮ್ ಅಹೋ ಕೀದೃಕ್ ಪಿತೃಶುಶ್ರೂಷಣೇ ಕ್ಷತಿಃ
ನಾನು ಇಲ್ಲದೆ ಆ ಮಹಾ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವರು ಹೇಗೆ ಬದುಕುತ್ತಾರೆ? ನನ್ನ ದುರ್ಬಾಗ್ಯವಿದು—ತಂದೆ-ತಾಯಿಗೆ ಸೇವೆ ಮಾಡುವ ನನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವೇ ಮುರಿದುಹೋಯಿತು.
ಜಾತಾ ಮೇ ಽದ್ಯ ವಿನಾ ಪ್ರಾಣೈರ್ ಹಾ ವಿಧೇ ಕಿಂ ಕೃತಂ ತ್ವಯಾ ತಥಾಪಿ ಗಚ್ಛ ತತ್ರ ತ್ವಂ ಗೃಹೀತಕಲಶಸ್ ತ್ವರನ್
ಇಂದು ನಾನು ಜೀವವಿಲ್ಲದವನಂತಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಹೇ ದೇವತೆ, ನೀನು ಏನು ಮಾಡಿದೆ? ಆದರೂ ನೀನು ಬೇಗನೆ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗು, ನೀರಿನ ಕುಂಭವನ್ನು ಹಿಡಿದು.
ತಾಭ್ಯಾಂ ದೇಹ್ಯ್ ಉದಪಾನಂ ತ್ವಂ ಯಥಾ ತೌ ನ ಮರಿಷ್ಯತಃ
ಅವರಿಗೆ ನೀರು ಕೊಡು, ಅವರು ಸಾಯದಂತೆ ನೋಡಿಕೋ.
ಇತ್ಯ್ ಏವಂ ಬ್ರುವತಸ್ ತಸ್ಯ ಗತಾಃ ಪ್ರಾಣಾ ಮಹಾವನೇ ವಿಸೃಜ್ಯ ಸಶರಂ ಚಾಪಮ್ ಆದಾಯ ಕಲಶಂ ನೃಪಃ
ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾ ಅವನ ಪ್ರಾಣ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಿಡಿತು. ಬಿಲ್ಲು ಮತ್ತು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ರಾಜಕುಮಾರನು ಕುಂಭವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡನು.
ತತ್ರಾಗಾತ್ ಸ ತು ವೇಗೇನ ಯತ್ರ ವೃದ್ಧೌ ಮಹಾವನೇ ವೃದ್ಧೌ ಚಾಪಿ ತದಾ ರಾತ್ರೌ ತಾವ್ ಅನ್ಯೋನ್ಯಂ ಸಮೂಚತುಃ
ಅವನು ವೇಗವಾಗಿ ಅರಣ್ಯದ ಆ ವಯಸ್ಸಾದ ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರು ಇದ್ದ ಜಾಗಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಆ ರಾತ್ರಿ ಇಬ್ಬರೂ ಹಿರಿಯರು ಪರಸ್ಪರ ಮಾತನಾಡಿದರು.
ಉದ್ವಿಗ್ನಃ ಕುಪಿತೋ ವಾ ಸ್ಯಾದ್ ಅಥವಾ ಭಕ್ಷಿತಃ ಕಥಮ್ ನ ಪ್ರಾಪ್ತಶ್ ಚಾವಯೋರ್ ಯಷ್ಟಿಃ ಕಿಂ ಕುರ್ಮಃ ಕಾ ಗತಿರ್ ಭವೇತ್
ನಮ್ಮ ಮಗನು ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಇದೆಯೋ, ಕೋಪಗೊಂಡಿದ್ದಾನೋ, ಅಥವಾ ಯಾವಾದರೂ ಪ್ರಾಣಿಯು ಅವನನ್ನು ತಿಂದಿದೆಯೋ? ಅವನು ಯಾಕೆ ನಮ್ಮ ಬಳಿಗೆ ಮರಳಲಿಲ್ಲ? ನಾವು ಏನು ಮಾಡಬೇಕು, ನಮಗೆ ಇನ್ನೇನು ಆಶೆಯಿದೆ?
ನ ಕೋಪಿ ತಾದೃಶಃ ಪುತ್ರೋ ವಿದ್ಯತೇ ಸಚರಾಚರೇ ಯಃ ಪಿತ್ರೋರ್ ಅನ್ಯಥಾ ವಾಕ್ಯಂ ನ ಕರೋತ್ಯ್ ಅಪಿ ನಿನ್ದಿತಃ
ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಚಲಿಸುವವರಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವವರಲ್ಲಿಯೂ, ತಂದೆ-ತಾಯಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳದ ಮಗನಂತವನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ, ಅವನನ್ನು ಗದರಿಸಿದರೂ ಸಹ.