नेयं माता सुरश्रेष्ठ यया शप्तो ऽहम् ईदृशः अपत्येषु विरुद्धेषु जननी नैव कुप्यते
'यह मेरी माँ नहीं हो सकती, देवों में श्रेष्ठ, जिसने मुझे ऐसा शाप दिया। माँ तो अपनी संतान पर, चाहे वे विरोध करें, कभी क्रोध नहीं करती।'
यद् बाल्याद् अब्रवं किंचिद् अथवा दुष्कृतं कृतम् नैव कुप्यति सा माता तस्मान् नेयं ममाम्बिका
'अगर बचपन में मुझसे कोई गलती हो गई हो या मैंने कुछ बुरा कह दिया हो, तो भी सच्ची माँ नाराज नहीं होती। इसलिए यह मेरी माँ नहीं है।'
यद् अपत्यकृतं किंचित् साध्व् असाधु यथा तथा मात्य् अस्यां सर्वम् अप्य् एतत् तस्मान् मातेति गीयते
संतान जो भी करता है, अच्छा हो या बुरा, सबका श्रेय माँ को ही जाता है; इसी कारण उसे 'माँ' कहा जाता है।
प्रधक्ष्यन्तीव मां तात नित्यं पश्यति चक्षुषा वक्त्य् अग्निकालसदृशा वाचा नेयं मदम्बिका
प्यारे, वह मुझे ऐसे देखती है जैसे अपनी नजरों से जला ही देगी, और उसकी बातें भी अग्नि जैसी कठोर हैं—यह मेरी माँ नहीं हो सकती।
तत् पुत्रवचनं श्रुत्वा सविताचिन्तयत् ततः इयं छाया नास्य माता उषा माता तु सान्यतः
पुत्र के ये शब्द सुनकर सविता ने सोचा—'यह छाया इसकी माँ नहीं है; उषा ही इसकी असली माँ है, पर वह कहीं और है।'
मम शान्तिम् अभीप्सन्ती देशे ऽन्यस्मिंस् तपोरता उत्तरे च कुरौ त्वाष्ट्री वडवारूपधारिणी
मेरी शांति चाहने वाली, तप में लीन, उत्तरी कुरु देश में, त्वष्टा की कन्या घोड़ी का रूप धारण करके रहती है।
तत्रास्ते सा इति ज्ञात्वा जगामेशो दिवाकरः यत्र सा वर्तते कान्ता अश्वरूपः स्वयं तदा
यह जानकर कि वह वहाँ है, सूर्यदेव स्वयं घोड़े का रूप लेकर वहाँ गए, जहाँ उनकी प्रिय घोड़ी के रूप में निवास कर रही थी।
तां दृष्ट्वा वडवारूपां पर्यधावद् धयाकृतिः कामातुरं हयं दृष्ट्वा श्रुत्वा वै हेषितस्वनम्
उसे घोड़ी के रूप में देखकर, सूर्यदेव भी घोड़े का रूप लेकर उसके पीछे दौड़े; और जब उस कामातुर घोड़े की हिनहिनाहट देखी-सुनी—
उषा पतिव्रतोपेता पतिध्यानपरायणा हयधर्षणसंभीता को न्व् अयं चेत्य् अजानती
पति-परायण और पति के ध्यान में लीन उषा, उस घोड़े के पास आने से डर गई, क्योंकि वह नहीं जानती थी कि यह कौन है।
अपलायत् पतौ प्राप्ते दक्षिणाभिमुखी त्वरा को नु मे रक्षको ऽत्र स्याद् ऋषयो वाथवा सुराः
पति के पास आते ही वह घबराकर दक्षिण दिशा की ओर भागी और सोचने लगी—'यहाँ मेरी रक्षा कौन करेगा—ऋषि या देवता?'
धावन्तीं तां प्रियाम् अश्वाम् अश्वरूपधरः स्वयम् पर्यधावद् यतो याति उषा भानुस् ततस् ततः
जब उसकी प्रिय घोड़ी के रूप में भाग रही थी, सूर्यदेव भी घोड़े का रूप लेकर जहाँ-जहाँ उषा गई, उसके पीछे-पीछे दौड़ते रहे।
स्मरग्रहवशे जातः को दुश्चेष्टं न चेष्टते भागीरथीं नदीश् चान्या वनान्य् उपवनानि च
प्रेम के वश में होकर कौन अनुचित आचरण नहीं करता? वह भागीरथी नदी, अन्य नदियाँ, वन और उपवन सब पार कर गई।
नर्मदां चाथ विन्ध्यं च दक्षिणाभिमुखाव् उभौ अतिक्रम्य भयोद्विग्ना त्वाष्ट्र्य् अभ्यगाच् च गौतमीम्
उसने नर्मदा और विंध्य, दोनों को जो दक्षिण की ओर हैं, पार किया और भय से व्याकुल होकर त्वष्टा की कन्या गौतमी नदी तक पहुँच गई।
त्रातारः सन्ति मुनयो जनस्थान इति श्रुतम् ऋषीणाम् आश्रमं साश्वा प्रविष्टा गौतमीं तथा
कहा जाता है कि जनस्थान में ऋषि ही रक्षक हैं; इसलिए वह घोड़ी के साथ गौतमी के किनारे ऋषियों के आश्रम में पहुँची।
अनुप्राप्तस् तथा चाश्वो भानुस् तद्रूपवांस् ततः अश्वं निवारयाम् आसुर् जनस्था मुनिदारकाः ततः कोपाद् ऋषींस् तांश् च शशापोषापतिः प्रभुः
फिर सूर्यदेव घोड़े के रूप में वहाँ पहुँचे; जनस्थान के ऋषिपुत्रों ने घोड़े को रोकने की कोशिश की, तो क्रोध में उषा के स्वामी ने उन ऋषियों को शाप दे दिया।
निवारयथ मां यस्माद् वटा यूयं भविष्यथ
तुमने मुझे रोका है, इसलिए अब तुम सब वटवृक्ष बन जाओगे।
ज्ञानदृष्ट्या तु मुनयो मेनिरे ऽश्वम् उषापतिम् स्तुवन्तो देवदेवेशं भानुं तं मुनयो मुदा
पर ज्ञान की दृष्टि से ऋषियों ने उस घोड़े को उषा के स्वामी के रूप में पहचान लिया; और प्रसन्न होकर देवों के देव सूर्य की स्तुति करने लगे।
स्तूयमानो मुनिगणैर् अश्वां भानुर् अथागमत् वडवाया मुखे लग्नं मुखं चाश्वस्वरूपिणम्
ऋषिगणों द्वारा स्तुति किए जाने पर सूर्यदेव घोड़ी के पास पहुँचे; तब घोड़ी का मुख और घोड़े का मुख आपस में मिल गया।
ज्ञात्वा त्वाष्ट्री च भर्तारं मुखाद् वीर्यं प्रसुस्रुवे तयोर् वीर्येण गङ्गायाम् अश्विनौ समजायताम्
त्वष्टा की कन्या ने अपने पति को पहचानकर मुख से वीर्य छोड़ा; दोनों के वीर्य से गंगा में अश्विनीकुमार उत्पन्न हुए।
तत्रागच्छन् सुरगणाः सिद्धाश् च मुनयस् तथा नद्यो गावस् तथौषध्यो देवा ज्योतिर्गणास् तथा
वहाँ देवता, सिद्ध, ऋषि, नदियाँ, गायें, औषधियाँ, देवगण और ज्योतिर्मय गण सभी एकत्र हुए।
सप्ताश्वश् च रथः पुण्यो ह्य् अरुणो भानुसारथिः यमो मनुश् च वरुणः शनिर् वैवस्वतस् तथा
सात घोड़ों वाला पुण्य रथ, जिसमें अरुण सूर्य के सारथी हैं, यम, मनु, वरुण और विवस्वान के पुत्र शनि भी वहाँ उपस्थित थे।
यमुना च नदी पुण्या तापी चैव महानदी तत्तद्रूपं समास्थाय नद्यस् ता विस्मयान् मुने
पवित्र यमुना नदी और महान तापी नदी, अपने-अपने रूप में वहाँ आईं, वे सभी नदियाँ आश्चर्य से भरकर, हे मुनि, वहाँ पहुँचीं।
द्रष्टुं ते विस्मयाविष्टा आजग्मुः श्वशुरस् तथा अभिप्रायं विदित्वा तु श्वशुरं भानुर् अब्रवीत्
तुम्हें देखकर वे सब हैरान हो गईं और ससुर भी वहाँ आए। उनके मन की बात जानकर सूर्य ने अपने ससुर से कहा।
उषायाः प्रीतये त्वष्टः कुर्वत्यास् तप उत्तमम् यन्त्रारूढं च मां कृत्वा छिन्धि तेजांस्य् अनेकशः यावत् सौख्यं भवेद् अस्यास् तावच् छिन्धि प्रजापते
उषा की प्रसन्नता के लिए, जो श्रेष्ठ तप कर रही है, हे प्रजापति, मुझे यंत्र पर बैठाकर मेरा तेज कई भागों में बाँट दो—जितना इससे उसे सुख मिले, उतना तेज काट दो।
तथेत्य् उक्त्वा ततस् त्वष्टा सोमनाथस्य संनिधौ तेजसां छेदनं चक्रे प्रभासं तु ततो विदुः
ऐसा कहकर त्वष्टा ने सोमनाथ के सामने तेज का विभाजन किया; तभी से वह स्थान प्रभास कहलाया।
भर्त्रा च संगता यत्र गौतम्याम् अश्वरूपिणी अश्विनोर् यत्र चोत्पत्तिर् अश्वतीर्थं तद् उच्यते
जहाँ गौतमी नदी में वह घोड़ी रूप में अपने पति से मिली, जहाँ अश्विनों का जन्म हुआ, वही स्थान अश्वतीर्थ कहलाता है।
भानुतीर्थं तद् आख्यातं तथा पञ्चवटाश्रमः तापी च यमुना चैव पितरं द्रष्टुम् आगते
वह स्थान भानुतीर्थ कहलाता है, और वहीं पंचवटी आश्रम भी है। तापी और यमुना भी अपने पिता से मिलने वहाँ आईं।
अरुणावरुणानद्योर् गङ्गायां संगमः शुभः देवानां तत्र तीर्थानाम् आगतानां पृथक् पृथक्
अरुणा, वरुणा और गंगा के शुभ संगम पर, देवता अपने-अपने तीर्थ स्थानों पर वहाँ एकत्र हुए।
नव त्रीणि सहस्राणि तीर्थानि गुणवन्ति च तत्र स्नानं च दानं च सर्वम् अक्षयपुण्यदम्
वहाँ नौ हजार पुण्यशाली तीर्थ हैं; वहाँ स्नान और दान करने से अक्षय पुण्य मिलता है।
स्मरणात् पठनाद् वापि श्रवणाद् अपि नारद सर्वपापविनिर्मुक्तो धर्मवान् स सुखी भवेत्
स्मरण, पाठ या श्रवण से ही, हे नारद, मनुष्य सभी पापों से मुक्त होकर धर्मी और सुखी हो जाता है।