मासान् अन्यान् परित्यज्य माघादीन् प्रपितामह प्रशंससि कथं ज्येष्ठं ब्रूहि तत्कारणं प्रभो
हे प्रपितामह! आपने माघ आदि अन्य महीनों को छोड़कर ज्येष्ठ की प्रशंसा की है, प्रभु, कृपा करके इसका कारण बताइए।
शृणुध्वं मुनिशार्दूलाः प्रवक्ष्यामि समासतः ज्येष्ठं मासं यथा तेभ्यः प्रशंसामि पुनः पुनः
हे मुनिश्रेष्ठों! सुनो, मैं संक्षेप में बताता हूँ कि मैं बार-बार ज्येष्ठ मास की ही क्यों प्रशंसा करता हूँ।
पृथिव्यां यानि तीर्थानि सरितश् च सरांसि च पुष्करिण्यस् तडागानि वाप्यः कूपास् तथा ह्रदाः
इस धरती पर जितने भी तीर्थ, नदियाँ, सरोवर, पुष्करिणियाँ, तालाब, बावड़ियाँ, कुएँ और जलाशय हैं—
नानानद्यः समुद्राश् च सप्ताहं पुरुषोत्तमे ज्येष्ठशुक्लदशम्यादि प्रत्यक्षं यान्ति सर्वदा
विभिन्न नदियाँ और समुद्र भी, ज्येष्ठ शुक्ल पक्ष की दशमी से शुरू होकर सात दिन तक, पुरुषोत्तम में प्रत्यक्ष रूप से प्रकट होते हैं।
स्नानदानादिकं तस्माद् देवताप्रेक्षणं द्विजाः यत् किंचित् क्रियते तत्र तस्मिन् काले ऽक्षयं भवेत्
इसलिए, हे द्विजों! उस समय जो भी स्नान, दान या देवदर्शन आदि कर्म किए जाते हैं, वे सब अक्षय फल देने वाले होते हैं।
शुक्लपक्षस्य दशमी ज्येष्ठे मासि द्विजोत्तमाः हरते दश पापानि तस्माद् दशहरा स्मृता
हे श्रेष्ठ द्विजों! ज्येष्ठ मास के शुक्ल पक्ष की दशमी तिथि दस पापों का नाश करती है, इसलिए उसे 'दशहरा' कहा गया है।
यस् तस्यां हलिनं कृष्णं पश्येद् भद्रां सुसंयतः सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं व्रजेन् नरः
जो मनुष्य उस दिन संयमित रहकर काले हल और शुभ चिन्ह को देखता है, वह सब पापों से मुक्त होकर विष्णु लोक को जाता है।
उत्तरे दक्षिणे विप्रास् त्व् अयने पुरुषोत्तमम् दृष्ट्वा रामं सुभद्रां च विष्णुलोकं व्रजेन् नरः
उत्तरायण या दक्षिणायन में, हे ब्राह्मणों! जो पुरुष पुरुषोत्तम, राम और सुभद्रा का दर्शन करता है, वह विष्णु लोक को जाता है।
नरो दोलागतं दृष्ट्वा गोविन्दं पुरुषोत्तमम् फाल्गुन्यां प्रयतो भूत्वा गोविन्दस्य पुरं व्रजेत्
जो मनुष्य फाल्गुन मास में श्रद्धापूर्वक डोली में विराजमान गोविन्द पुरुषोत्तम का दर्शन करता है, वह गोविन्द के नगर में प्रवेश करता है।
विषुवद्दिवसे प्राप्ते पञ्चतीर्थीं विधानतः कृत्वा संकर्षणं कृष्णं दृष्ट्वा भद्रां च भो द्विजाः
विषुव के दिन, विधिपूर्वक पंचतीर्थ करके, संकर्षण, कृष्ण और शुभद्रा का दर्शन करने पर, हे द्विजों—
नरः समस्तयज्ञानां फलं प्राप्नोति दुर्लभम् विमुक्तः सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं च गच्छति
मनुष्य सभी यज्ञों का दुर्लभ फल प्राप्त करता है, सब पापों से मुक्त होकर विष्णु लोक को जाता है।
यः पश्यति तृतीयायां कृष्णं चन्दनरूषितम् वैशाखस्यासिते पक्षे स यात्य् अच्युतमन्दिरम्
जो मनुष्य वैशाख कृष्ण पक्ष की तृतीया को चंदन से विभूषित कृष्ण का दर्शन करता है, वह अच्युत के धाम को प्राप्त करता है।
ज्यैष्ठ्यां ज्येष्ठर्क्षयुक्तायां यः पश्येत् पुरुषोत्तमम् कुलैकविंशम् उद्धृत्य विष्णुलोकं स गच्छति
जो व्यक्ति ज्येष्ठ मास में, जब चंद्रमा ज्येष्ठ नक्षत्र में हो, परम पुरुष के दर्शन करता है, वह अपने कुल की इक्कीस पीढ़ियों को उबारकर विष्णु लोक को प्राप्त करता है।
यदा भवेन् महाज्यैष्ठी राशिनक्षत्रयोगतः प्रयत्नेन तदा मर्त्यैर् गन्तव्यं पुरुषोत्तमम्
जब महा-ज्येष्ठी का योग, राशि और नक्षत्र के संयोग से बनता है, तब मनुष्यों को पूरे प्रयास से परम पुरुष के दर्शन के लिए जाना चाहिए।
कृष्णं दृष्ट्वा महाज्यैष्ठ्यां रामं भद्रां च भो द्विजाः नरो द्वादशयात्रायाः फलं प्राप्नोति चाधिकम्
हे द्विजों, जो पुरुष महा-ज्येष्ठी में कृष्ण, राम या भद्रा के दर्शन करता है, वह बारह तीर्थ यात्राओं का फल और उससे भी अधिक प्राप्त करता है।
प्रयागे च कुरुक्षेत्रे नैमिषे पुष्करे गये गङ्गाद्वारे कुशावर्ते गङ्गासागरसंगमे
प्रयाग, कुरुक्षेत्र, नैमिषारण्य, पुष्कर, गया, गंगाद्वार, कुशावर्त और गंगा-सागर संगम में,
कोकामुखे शूकरे च मथुरायां मरुस्थले शालग्रामे वायुतीर्थे मन्दरे सिन्धुसागरे
कोकामुख, शूकर, मथुरा, मरुस्थल, शालग्राम, वायुतीरथ, मंदर और सिंधु सागर में,
पिण्डारके चित्रकूटे प्रभासे कनखले द्विजाः शङ्खोद्धारे द्वारकायां तथा बदरिकाश्रमे
पिंडारक, चित्रकूट, प्रभास, कनखल, हे द्विजों, शंखोद्धार, द्वारका और बदरिकाश्रम में,
लोहकुण्डे चाश्वतीर्थे सर्वपापप्रमोचने कामालये कोटितीर्थे तथा चामरकण्टके
लोहकुंड, अश्वतीर्थ, सभी पापों से मुक्त करने वाले स्थान, कामालय, कोटितीर्थ और अमरकंटक में,
लोहार्गले जम्बुमार्गे सोमतीर्थे पृथूदके उत्पलावर्तके चैव पृथुतुङ्गे सुकुब्जके
लोहार्गल, जंबुमार्ग, सोमतीर्थ, पृथूदक, उत्पलावर्तक, पृथुतुंग और सुकुब्जक में,
एकाम्रके च केदारे काश्यां च विरजे द्विजाः कालञ्जरे च गोकर्णे श्रीशैले गन्धमादने
एकाम्रक, केदार, काशी, हे द्विजों, विरजा, कालंजर, गोकरण, श्रीशैल और गंधमादन में,
महेन्द्रे मलये विन्ध्ये पारियात्रे हिमालये सह्ये च शुक्तिमन्ते च गोमन्ते चार्बुदे तथा
महेंद्र, मलय, विन्ध्य, पारियात्र, हिमालय, सह्य, शुक्तिमंत, गोमंत और अर्बुद पर्वत में,
गङ्गायां सर्वतीर्थेषु यामुनेषु च भो द्विजाः सारस्वतेषु गोमत्यां ब्रह्मपुत्रेषु सप्तसु
गंगा के सभी तीर्थों में, यमुना में, हे द्विजों, सरस्वती, गोमती और सातों ब्रह्मपुत्र नदियों में,
गोदावरी भीमरथी तुङ्गभद्रा च नर्मदा तापी पयोउष्णी कावेरी शिप्रा चर्मण्वती द्विजाः
गोदावरी, भीमरथी, तुंगभद्रा, नर्मदा, तापी, पयोष्णी, कावेरी, शिप्रा और चर्मण्वती, हे द्विजों,
वितस्ता चन्द्रभागा च शतद्रुर् बाहुदा तथा ऋषिकुल्या कुमारी च विपाशा च दृषद्वती
वितस्ता, चंद्रभागा, शतद्रु, बाहुदा, ऋषिकुल्या, कुमारी, विपाशा और दृशद्वती,
शरयूर् नाकगङ्गा च गण्डकी च महानदी कौशिकी करतोया च त्रिस्रोता मधुवाहिनी
शरयू, नागगंगा, गंडकी, महानदी, कौशिकी, करतोया, त्रिस्रोता और मधुवाहिनी,
महानदी वैतरणी याश् चान्या नानुकीर्तिताः अथवा किं बहूक्तेन भाषितेन द्विजोत्तमाः
महानदी, वैतरणी और अन्य जो यहाँ नहीं कही गई हैं; या फिर, हे श्रेष्ठ द्विजों, अधिक कहने की क्या आवश्यकता है?
पृथिव्यां सर्वतीर्थेषु सर्वेष्व् आयतनेषु च सागरेषु च शैलेषु नदीषु च सरःसु च
पृथ्वी के सभी तीर्थों, सभी मंदिरों, समुद्रों, पर्वतों, नदियों और सरोवरों में,
यत् फलं स्नानदानेन राहुग्रस्ते दिवाकरे तत् फलं कृष्णम् आलोक्य महाज्यैष्ठ्यां लभेन् नरः
सूर्यग्रहण के समय स्नान और दान से जो फल मिलता है, वही फल महा-ज्येष्ठी में कृष्ण के दर्शन से मनुष्य को प्राप्त होता है।
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन गन्तव्यं पुरुषोत्तमे महाज्यैष्ठ्यां मुनिश्रेष्ठा सर्वकामफलेप्सुभिः
इसलिए, हे श्रेष्ठ मुनियों, जो सभी इच्छाओं का फल पाना चाहते हैं, उन्हें महा-ज्येष्ठी में पूरे प्रयास से परम पुरुष के दर्शन के लिए जाना चाहिए।