हेमन्ते ताम्रवर्णाभः शिशिरे लोहितो रविः इति वर्णाः समाख्याताः सूर्यस्य ऋतुसंभवाः
हेमंत में सूर्य तांबे जैसा दिखाई देता है और शिशिर में उसका रंग लाल हो जाता है; इस प्रकार ऋतुओं के अनुसार सूर्य के रंग बताए गए हैं।
ऋतुस्वभाववर्णैश् च सूर्यः क्षेमसुभिक्षकृत् अथादित्यस्य नामानि सामान्यानि द्विजोत्तमाः
ऋतुओं के स्वभाव और रंगों से सूर्य सुख-समृद्धि देता है; अब, हे श्रेष्ठ द्विजों, मैं सूर्य के सामान्य नाम बताता हूँ।
द्वादशैव पृथक्त्वेन तानि वक्ष्याम्य् अशेषतः आदित्यः सविता सूर्यो मिहिरो ऽर्कः प्रभाकरः
ये बारह नाम अलग-अलग हैं, जिन्हें मैं पूरी तरह बताऊँगा: आदित्य, सविता, सूर्य, मिहिर, अर्क, प्रभाकर,
मार्तण्डो भास्करो भानुश् चित्रभानुर् दिवाकरः रविर् द्वादशभिस् तेषां ज्ञेयः सामान्यनामभिः
मार्तण्ड, भास्कर, भानु, चित्रभानु, दिवाकर और रवि — ये बारह सामान्य नाम माने जाते हैं।
विष्णुर् धाता भगः पूषा मित्रेन्द्रौ वरुणो ऽर्यमा विवस्वान् अंशुमांस् त्वष्टा पर्जन्यो द्वादशः स्मृतः
विष्णु, धाता, भग, पूषा, मित्र, इन्द्र, वरुण, अर्यमान, विवस्वान, अंशुमान, त्वष्टा और पर्जन्य — ये बारह माने गए हैं।
इत्य् एते द्वादशादित्याः पृथक्त्वेन व्यवस्थिताः उत्तिष्ठन्ति सदा ह्य् एते मासैर् द्वादशभिः क्रमात्
इस प्रकार ये बारह आदित्य अलग-अलग स्थित हैं; ये बारहों महीने के क्रम से सदा उदित होते रहते हैं।
विष्णुस् तपति चैत्रे तु वैशाखे चार्यमा तथा विवस्वाञ् ज्येष्ठमासे तु आषाढे चांशुमान् स्मृतः
चैत्र महीने में विष्णु, वैशाख में अर्यमान, ज्येष्ठ में विवस्वान और आषाढ़ में अंशुमान का प्रकाश माना जाता है।
पर्जन्यः श्रावणे मासि वरुणः प्रौष्ठसंज्ञके इन्द्र आश्वयुजे मासि धाता तपति कार्त्तिके
श्रावण मास में पर्जन्य, भाद्रपद में वरुण, आश्विन में इन्द्र और कार्तिक में धाता का तेज प्रकट होता है।
मार्गशीर्षे तथा मित्रः पौषे पूषा दिवाकरः माघे भगस् तु विज्ञेयस् त्वष्टा तपति फाल्गुने
मार्गशीर्ष में मित्र, पौष में पूषा, माघ में भग और फाल्गुन में त्वष्टा का तेज समझा जाता है।
शतैर् द्वादशभिर् विष्णू रश्मिभिर् दीप्यते सदा दीप्यते गोसहस्रेण शतैश् च त्रिभिर् अर्यमा
विष्णु सदा बारह सौ किरणों से चमकते हैं; अर्यमान एक हजार तीन सौ किरणों से प्रकाशित होते हैं।
द्विःसप्तकैर् विवस्वांस् तु अंशुमान् पञ्चभिस् त्रिभिः विवस्वान् इव पर्जन्यो वरुणश् चार्यमा तथा
विवस्वान चौदह किरणों से, अंशुमान आठ किरणों से, और पर्जन्य, वरुण तथा अर्यमान भी विवस्वान की तरह प्रकाशित होते हैं।
मित्रवद् भगवांस् त्वष्टा सहस्रेण शतेन च इन्द्रस् तु द्विगुणैः षड्भिर् धातैकादशभिः शतैः
मित्र की तरह भगवान त्वष्टा एक हजार एक सौ किरणों से चमकते हैं; इन्द्र बारह किरणों से और धाता ग्यारह सौ किरणों से प्रकाशित होते हैं।
सहस्रेण तु मित्रो वै पूषा तु नवभिः शतैः उत्तरोपक्रमे ऽर्कस्य वर्धन्ते रश्मयस् तथा
मित्र एक हजार किरणों से, पूषा नौ सौ किरणों से चमकते हैं; उत्तरायण में सूर्य की किरणें इसी प्रकार बढ़ती हैं।
दक्षिणोपक्रमे भूयो ह्रसन्ते सूर्यरश्मयः एवं रश्मिसहस्रं तु सूर्यलोकाद् अनुग्रहम्
दक्षिणायण में सूर्य की किरणें फिर घट जाती हैं; इसी प्रकार सूर्यलोक की हजार किरणों से कृपा प्राप्त होती है।
एवं नाम्नां चतुर्विंशद् एक एषां प्रकीर्तितः विस्तरेण सहस्रं तु पुनर् अन्यत् प्रकीर्तितम्
इस प्रकार इनके चौबीस नाम विस्तार से बताए गए हैं; और एक हजार नाम भी फिर से बताए गए हैं।
ये तन्नामसहस्रेण स्तुवन्त्य् अर्कं प्रजापते तेषां भवति किं पुण्यं गतिश् च परमेश्वर
हे प्रजापति, जो लोग सूर्य का उन हजार नामों से स्तुति करते हैं, उन्हें कौन सा पुण्य और उत्तम गति प्राप्त होती है?
शृणुध्वं मुनिशार्दूलाः सारभूतं सनातनम् अलं नामसहस्रेण पठन्न् एवं स्तवं शुभम्
हे श्रेष्ठ मुनियों, सनातन सार सुनो—सिर्फ इस शुभ स्तोत्र के हजार नामों का पाठ करना ही पर्याप्त है।
यानि नामानि गुह्यानि पवित्राणि शुभानि च तानि वः कीर्तयिष्यामि शृणुध्वं भास्करस्य वै
जो नाम गुप्त, पवित्र और शुभ हैं, वे मैं तुम्हें बताऊँगा; भास्कर के वे नाम सुनो।
विकर्तनो विवस्वांश् च मार्तण्डो भास्करो रविः लोकप्रकाशकः श्रीमांल् लोकचक्षुर् महेश्वरः
विकर्तन, विवस्वान, मार्तण्ड, भास्कर, रवि, लोकों को प्रकाशित करने वाले, श्रीमान, लोक का नेत्र, महेश्वर।
लोकसाक्षी त्रिलोकेशः कर्ता हर्ता तमिस्रहा तपनस् तापनश् चैव शुचिः सप्ताश्ववाहनः
लोकों के साक्षी, तीनों लोकों के स्वामी, सृष्टिकर्ता, संहारक, अंधकार को दूर करने वाले, ताप देने वाले, शुद्ध, सात घोड़ों के रथ पर सवार।
गभस्तिहस्तो ब्रह्मा च सर्वदेवनमस्कृतः एकविंशति इत्य् एष स्तव इष्टः सदा रवेः
किरणों को हाथों के समान धारण करने वाले, ब्रह्मा, सभी देवताओं द्वारा पूजित—ये इक्कीस नाम रवि के प्रिय स्तोत्र हैं।
शरीरारोग्यदश् चैव धनवृद्धियशस्करः स्तवराज इति ख्यातस् त्रिषु लोकेषु विश्रुतः
वे शरीर को आरोग्य देने वाले, धन और यश देने वाले, तीनों लोकों में प्रसिद्ध स्तवराज कहलाते हैं।
य एतेन द्विजश्रेष्ठा द्विसंध्ये ऽस्तमनोदये स्तौति सूर्यं शुचिर् भूत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते
जो कोई, हे श्रेष्ठ द्विजों, प्रातः और संध्या, सूर्योदय और सूर्यास्त के समय, शुद्ध होकर सूर्य की स्तुति करता है, वह सभी पापों से मुक्त हो जाता है।
मानसं वाचिकं वापि देहजं कर्मजं तथा एकजप्येन तत् सर्वं नश्यत्य् अर्कस्य संनिधौ
मन, वाणी, शरीर या कर्म से उत्पन्न जो भी दोष हैं, वे सब सूर्य के सामने एक बार इस स्तोत्र का जप करने से नष्ट हो जाते हैं।
एकजप्यश् च होमश् च संध्योपासनम् एव च धूपमन्त्रार्घ्यमन्त्रश् च बलिमन्त्रस् तथैव च
एक मंत्र का जप, हवन, संध्या का पूजन, धूप और अर्घ्य के मंत्र, और बलि के मंत्र—ये सब भी इसी प्रकार हैं।
अन्नप्रदाने दाने च प्रणिपाते प्रदक्षिणे पूजितो ऽयं महामन्त्रः सर्वपापहरः शुभः
अन्नदान, दान, प्रणाम और प्रदक्षिणा में भी यह महान मंत्र पूज्य है; यह सभी पापों को हरने वाला और शुभ फल देने वाला है।
तस्माद् यूयं प्रयत्नेन स्तवेनानेन वै द्विजाः स्तुवीध्वं वरदं देवं सर्वकामफलप्रदम्
इसलिए हे द्विजों, तुम सब प्रयत्नपूर्वक इस स्तुति द्वारा उस वर देने वाले देवता की स्तुति करो, जो सभी इच्छाओं का फल देने वाले हैं।
निर्गुणः शाश्वतो देवस् त्वया प्रोक्तो दिवाकरः पुनर् द्वादशधा जातः श्रुतो ऽस्माभिस् त्वयोदितः
जो निर्गुण और शाश्वत देवता हैं, जिन्हें तुमने सूर्य के रूप में बताया, वे फिर बारह रूपों में प्रकट हुए—यह हमने तुम्हारे वचन से सुना।
स कथं तेजसो रश्मिः स्त्रिया गर्भे महाद्युतिः संभूतो भास्करो जातस् तत्र नः संशयो महान्
सूर्य की तेजस्वी किरणें, वह महान प्रकाश, किसी स्त्री के गर्भ में कैसे उत्पन्न हुआ? इसी बात में हमें बड़ा संदेह है।
दक्षस्य हि सुताः श्रेष्ठा बभूवुः षष्टिः शोभनाः अदितिर् दितिर् दनुश् चैव विनताद्यास् तथैव च
दक्ष की साठ श्रेष्ठ और सुंदर कन्याएँ थीं—अदिति, दिति, दनु, विनता और अन्य भी।