तेषां नद्यश् च सप्तैव वर्षाणां तु समुद्रगाः नामतस् ताः प्रवक्ष्यामि श्रुताः पापं हरन्ति याः
उन प्रदेशों में सात नदियाँ भी हैं, जो समुद्र की ओर बहती हैं; मैं उनके नाम बताऊँगा, जिनका श्रवण पाप हरता है।
अनुतप्ता शिखा चैव विप्राशा त्रिदिवा क्रमुः अमृता सुकृता चैव सप्तैतास् तत्र निम्नगाः
अनुतप्त, शिखा, विप्राशा, त्रिदिवा, क्रमु, अमृता और सुखृता—ये सात नदियाँ वहाँ बहती हैं।
एते शैलास् तथा नद्यः प्रधानाः कथिता द्विजाः क्षुद्रनद्यस् तथा शैलास् तत्र सन्ति सहस्रशः
हे द्विजों, ये मुख्य पर्वत और नदियाँ बताई गई हैं; वहाँ हजारों छोटी नदियाँ और पर्वत भी हैं।
ताः पिबन्ति सदा हृष्टा नदीर् जनपदास् तु ते अवसर्पिणी नदी तेषां न चैवोत्सर्पिणी द्विजाः
उन प्रदेशों के लोग सदा प्रसन्नता से उन नदियों का जल पीते हैं; उनकी नदियाँ केवल उतरती हैं, चढ़ती नहीं, हे द्विजों।
न तेष्व् अस्ति युगावस्था तेषु स्थानेषु सप्तसु त्रेतायुगसमः कालः सर्वदैव द्विजोत्तमाः
उन सातों प्रदेशों में युगों का कोई भेद नहीं है; हे श्रेष्ठ द्विजों, वहाँ सदा त्रेतायुग के समान ही समय रहता है।
प्लक्षद्वीपादिके विप्राः शाकद्वीपान्तिकेषु वै पञ्चवर्षसहस्राणि जना जीवन्त्य् अनामयाः
हे विप्रों, प्लक्षद्वीप और शाकद्वीप के आगे के प्रदेशों में लोग पाँच हजार वर्ष तक बिना रोग के जीते हैं।
धर्मश् चतुर्विधस् तेषु वर्णाश्रमविभागजः वर्णाश् च तत्र चत्वारस् तान् बुधाः प्रवदामि वः
वहाँ धर्म चार प्रकार का है, जो वर्ण और आश्रम के भेद से उत्पन्न होता है; वहाँ चार वर्ण हैं, जिन्हें मैं अब तुम्हें बताता हूँ, हे बुद्धिमानों।
आर्यकाः कुरवश् चैव विविश्वा भाविनश् च ये विप्रक्षत्रियवैश्यास् ते शूद्राश् च मुनिसत्तमाः
वे आर्यक, कुरु, विविश्व और भाविन कहलाते हैं; हे श्रेष्ठ मुनियों, ये ही वहाँ के ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र हैं।
जम्बूवृक्षप्रमाणस् तु तन्मध्ये सुमहातरुः प्लक्षस् तन्नामसंज्ञो ऽयं प्लक्षद्वीपो द्विजोत्तमाः
उस प्रदेश के बीच में जम्बूवृक्ष के समान एक विशाल प्लक्षवृक्ष है; उसी के नाम से वह प्लक्षद्वीप कहलाता है, हे श्रेष्ठ द्विजों।
इज्यते तत्र भगवांस् तैर् वर्णैर् आर्यकादिभिः सोमरूपी जगत्स्रष्टा सर्वः सर्वेश्वरो हरिः
वहाँ आर्यक आदि वर्णों द्वारा भगवान की पूजा होती है; समस्त जगत के स्रष्टा, सर्वेश्वर हरि वहाँ सोम रूप में प्रकट होते हैं।
प्लक्षद्वीपप्रमाणेन प्लक्षद्वीपः समावृतः तथैवेक्षुरसोदेन परिवेषानुकारिणा
प्लक्षद्वीप के बराबर आकार में प्लक्षद्वीप चारों ओर से ईख के रस के समुद्र से घिरा हुआ है, जो उसी तरह उसे घेरे हुए है।
इत्य् एतद् वो मुनिश्रेष्ठाः प्लक्षद्वीप उदाहृतः संक्षेपेण मया भूयः शाल्मलं तं निबोधत
हे श्रेष्ठ मुनियों, मैंने तुम्हें संक्षेप में प्लक्षद्वीप का वर्णन किया है; अब आगे शाल्मली द्वीप के बारे में सुनो।
शाल्मलस्येश्वरो वीरो वपुष्मांस् तत्सुता द्विजाः तेषां तु नाम संज्ञानि सप्तवर्षाणि तानि वै
शाल्मली द्वीप के स्वामी वीर हैं, जो तेजस्वी हैं; उनके सात पुत्र हैं, हे द्विजों, और उनके नाम इस प्रकार हैं।
श्वेतो ऽथ हरितश् चैव जीमूतो रोहितस् तथा वैद्युतो मानसश् चैव सुप्रभश् च द्विजोत्तमाः
श्वेत, हरित, जीमूत, रोहित, वैद्युत, मानस और सुप्रभ—हे श्रेष्ठ द्विजों, ये उनके नाम हैं।
शाल्मनश् च समुद्रो ऽसौ द्वीपेनेक्षुरसोदकः विस्ताराद् द्विगुणेनाथ सर्वतः संवृतः स्थितः
शाल्मली द्वीप के चारों ओर ईख के रस से भरा समुद्र है, जो द्वीप की चौड़ाई से दुगुना है।
तत्रापि पर्वताः सप्त विज्ञेया रत्नयोनयः वर्षाभिव्यञ्जकास् ते तु तथा सप्तैव निम्नगाः
वहाँ भी सात पर्वत हैं, जो रत्नों के स्रोत माने जाते हैं, और सात नदियाँ हैं, जो अलग-अलग प्रदेशों को दर्शाती हैं।
कुमुदश् चोन्नतश् चैव तृतीयस् तु बलाहकः द्रोणो यत्र महौषध्यः स चतुर्थो महीधरः
कुमुद और उन्नत पहले दो पर्वत हैं; तीसरा बलाहक है; चौथा पर्वत द्रोण है, जहाँ महान औषधियाँ पाई जाती हैं।
कङ्कस् तु पञ्चमः षष्ठो महिषः सप्तमस् तथा ककुद्मान् पर्वतवरः सरिन्नामान्य् अतो द्विजाः
कंक पाँचवाँ, महिष छठा और ककुद्मान, जो पर्वतों में श्रेष्ठ है, सातवाँ है; अब, हे द्विजों, नदियों के नाम सुनो।
श्रोणी तोया वितृष्णा च चन्द्रा शुक्रा विमोचनी निवृत्तिः सप्तमी तासां स्मृतास् ताः पापशान्तिदाः
श्रोणी, तोया, वितृष्णा, चन्द्रा, शुक्रा, विमोचनी और निवृत्ति—ये सात नदियाँ हैं, जिन्हें पापों से मुक्ति देने वाली माना गया है।
श्वेतं च लोहितं चैव जीमूतं हरितं तथा वैद्युतं मानसं चैव सुप्रभं नाम सप्तमम्
श्वेत, लोहित, जीमूत, हरित, वैद्युत, मानस और सातवाँ सुप्रभ—ये वहाँ के प्रदेश हैं।
सप्तैतानि तु वर्षाणि चातुर्वर्ण्ययुतानि च वर्णाश् च शाल्मले ये च वसन्त्य् एषु द्विजोत्तमाः
ये सातों प्रदेश चारों वर्णों से युक्त हैं, हे श्रेष्ठ द्विजों, और शाल्मली में जो लोग रहते हैं, वे इन्हीं वर्गों में आते हैं।
कपिलाश् चारुणाः पीताः कृष्णाश् चैव पृथक् पृथक् ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश् चैव यजन्ति तम्
कपिल, अरुण, पीत और कृष्ण—ये चारों अलग-अलग हैं; ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र इन्हीं के अनुसार भगवान की पूजा करते हैं।
भगवन्तं समस्तस्य विष्णुम् आत्मानम् अव्ययम् वायुभूतं मखश्रेष्ठैर् यज्वानो यज्ञसंस्थितम्
वे सभी भगवान विष्णु की पूजा करते हैं, जो सबका अविनाशी आत्मा हैं, वायु रूप में स्थित हैं और श्रेष्ठ यज्ञ करने वालों द्वारा यज्ञ में प्रतिष्ठित हैं।
देवानाम् अत्र सांनिध्यम् अतीव सुमनोहरे शाल्मलिश् च महावृक्षो नामनिर्वृत्तिकारकः
यहाँ देवताओं की उपस्थिति अत्यंत मनोहर है; और शाल्मली नामक महान वृक्ष नामों की सिद्धि कराने वाला है।
एष द्वीपः समुद्रेण सुरोदेन समावृतः विस्ताराच् छाल्मलेश् चैव समेन तु समन्ततः
यह द्वीप सुरोदा नामक समुद्र से चारों ओर से घिरा है, जो शाल्मली द्वीप के बराबर विस्तार में है।
सुरोदकः परिवृतः कुशद्वीपेन सर्वतः शाल्मलस्य तु विस्ताराद् द्विगुणेन समन्ततः
सुरोदा का समुद्र चारों ओर से कुशद्वीप से घिरा है, जो शाल्मली के विस्तार से दुगुना है।
ज्योतिष्मतः कुशद्वीपे शृणुध्वं तस्य पुत्रकान् उद्भिदो वेणुमांश् चैव स्वैरथो रन्धनो धृतिः
अब सुनो, कुशद्वीप में ज्योतिष्मान के पुत्रों के नाम—उद्भिद, वेणुमान, स्वैरथ, रंधन और धृति।
प्रभाकरो ऽथ कपिलस् तन्नाम्ना वर्षपद्धतिः तस्यां वसन्ति मनुजैः सह दैतेयदानवाः
प्रभाकर और कपिल भी उनमें हैं; ये वहाँ के प्रदेशों के नाम हैं, और उनमें मनुष्य, दैत्य और दानव साथ रहते हैं।
तथैव देवगन्धर्वा यक्षकिंपुरुषादयः वर्णास् तत्रापि चत्वारो निजानुष्ठानतत्पराः
उसी तरह वहाँ देवता, गन्धर्व, यक्ष, किम्पुरुष आदि भी रहते हैं। वहाँ भी चारों वर्ण अपने-अपने कर्तव्यों में लगे रहते हैं।
दमिनः शुष्मिणः स्नेहा मान्दहाश् च द्विजोत्तमाः ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश् चानुक्रमोदिताः
अनुशासित, उत्साही, स्नेही और मंदबुद्धि—हे श्रेष्ठ द्विज, ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र इसी क्रम में बताए गए हैं।