ક્ષીરવત્ય ઇમા ગાવો વત્સવત્યશ્ ચ નિર્વૃતાઃ તેન સંવર્ધિતૈઃ સસ્યૈઃ પુષ્ટાસ્ તુષ્ટા ભવન્તિ વૈ
'આ ગાયો, દૂધ અને વાછરડાંથી ભરપૂર છે, એ ખુશ છે; એ વરસાદથી ઉગેલા ઘાસથી પોષાઈને મજબૂત અને આનંદિત રહે છે.'
નાસસ્યા નાનૃણા ભૂમિર્ ન બુભુક્ષાર્દિતો જનઃ દૃશ્યતે યત્ર દૃશ્યન્તે વૃષ્ટિમન્તો બલાહકાઃ
'જ્યાં વરસાદ લાવનારા વાદળો હોય છે, ત્યાં ભૂખમરો નથી, દેવું નથી, ભૂખ્યા લોકો નથી, કે બાંઝ જમીન નથી.'
ભૌમમ્ એતત્ પયો ગોભિર્ ધત્તે સૂર્યસ્ય વારિદઃ પર્જન્યઃ સર્વલોકસ્ય ભવાય ભુવિ વર્ષતિ
'વાદળો જમીન અને ગાયોથી પાણી ભરીને, એ સૂર્ય સુધી લઈ જાય છે; પારજ્યન્ય બધાની ભલાઈ માટે ધરા પર વરસાદ વરસાવે છે.'
તસ્માત્ પ્રાવૃષિ રાજાનઃ શક્રં સર્વે મુદાન્વિતાઃ મહે સુરેશમ્ અર્ઘન્તિ વયમ્ અન્યે ચ દેહિનઃ
'માટે ચોમાસામાં બધા રાજાઓ આનંદથી ઇન્દ્રની પૂજા કરે છે; અને આપણે પણ બીજા લોકો સાથે એમની પૂજા કરીએ છીએ.'
નન્દગોપસ્ય વચનં શ્રુત્વેત્થં શક્રપૂજને કોપાય ત્રિદશેન્દ્રસ્ય પ્રાહ દામોદરસ્ તદા
નંદગોપના ઇન્દ્રપૂજન વિશેના વચન સાંભળી, દામોદરે એ સમયે દેવતાઓના રાજા સામે રોષ જગાડતો એવો સંદેશ આપ્યો.
ન વયં કૃષિકર્તારો વણિજ્યાજીવિનો ન ચ ગાવો ઽસ્મદ્દૈવતં તાત વયં વનચરા યતઃ
'પપ્પા, આપણે ખેડૂત કે વેપારી નથી, અને ગાયો પણ આપણા દેવતા નથી; આપણે તો સ્વભાવથી જ વનમાં રહેતા લોકો છીએ.'
આન્વીક્ષિકી ત્રયી વાર્ત્તા દણ્ડનીતિસ્ તથાપરા વિદ્યાચતુષ્ટયં ત્વ્ એતદ્ વાર્ત્તામ્ અત્ર શૃણુષ્વ મે
વિચાર, ત્રણેય વેદ, વેપાર અને રાજકાર્ય — આ ચાર જ્ઞાનનાં માર્ગ છે; હવે મારા પાસેથી વેપાર વિષે સાંભળો.
કૃષિર્ વણિજ્યા તદ્વચ્ ચ તૃતીયં પશુપાલનમ્ વિદ્યા હ્ય્ એતા મહાભાગા વાર્ત્તા વૃત્તિત્રયાશ્રયા
ખેતર, વેપાર અને પશુપાલન — આ ત્રણ મહાન વ્યવસાય છે, અને વેપાર આ ત્રણ જીવનોપાય પર આધાર રાખે છે.
કર્ષકાણાં કૃષિર્ વૃત્તિઃ પણ્યં તુ પણજીવિનામ્ અસ્માકં ગાઃ પરા વૃત્તિર્ વાર્ત્તા ભેદૈર્ ઇયં ત્રિભિઃ
ખેડૂતો માટે ખેતી રોજગાર છે, વેપારીઓ માટે માલ વેચવું જીવનોપાય છે, અને અમારા માટે ગાયો સર્વોત્તમ જીવનોપાય છે; આમ, વેપાર આ ત્રણ ભાગમાં વહેંચાય છે.
વિદ્યયા યો યયા યુક્તસ્ તસ્ય સા દૈવતં મહત્ સૈવ પૂજ્યાર્ચનીયા ચ સૈવ તસ્યોપકારિકા
જેને જે જ્ઞાન પ્રાપ્ત થયું હોય, એ જ તેનું મહાન દૈવ છે; એ જ પૂજ્ય અને માનનીય છે, અને એ જ તેને લાભદાયી છે.
યો ઽન્યસ્યાઃ ફલમ્ અશ્નન્ વૈ પૂજયત્ય્ અપરાં નરઃ ઇહ ચ પ્રેત્ય ચૈવાસૌ તાત નાપ્નોતિ શોભનમ્
જે બીજાના જ્ઞાનનો લાભ લે છે અને બીજાને પૂજે છે, એ અહીં પણ અને પરલોકમાં પણ સુખી થતો નથી, પ્રિય.
પૂજ્યન્તાં પ્રથિતાઃ સીમાઃ સીમાન્તં ચ પુનર્ વનમ્ વનાન્તા ગિરયઃ સર્વે સા ચાસ્માકં પરા ગતિઃ
પ્રખ્યાત સીમાઓ, સીમાડા, વન, પર્વતો અને બધા ડુંગરાઓનું સન્માન થવું જોઈએ; આ જ અમારો શ્રેષ્ઠ માર્ગ છે.
ગિરિયજ્ઞસ્ ત્વ્ અયં તસ્માદ્ ગોયજ્ઞશ્ ચ પ્રવર્ત્યતામ્ કિમ્ અસ્માકં મહેન્દ્રેણ ગાવઃ શૈલાશ્ ચ દેવતાઃ
આથી પર્વતયજ્ઞ અને ગાયયજ્ઞ કરવામાં આવે; અમને મહેન્દ્રથી શું કામ? ગાયો અને પર્વતો જ અમારા દેવતા છે.
મન્ત્રયજ્ઞપરા વિપ્રાઃ સીરયજ્ઞાશ્ ચ કર્ષકાઃ ગિરિગોયજ્ઞશીલાશ્ ચ વયમ્ અદ્રિવનાશ્રયાઃ
બ્રાહ્મણો મંત્રયજ્ઞમાં તત્પર છે, ખેડૂત સીમાયજ્ઞ કરે છે, અને અમે પર્વત તથા ગાયયજ્ઞમાં તત્પર છીએ, પર્વત અને વનમાં વસીએ છીએ.
તસ્માદ્ ગોવર્ધનઃ શૈલો ભવદ્ભિર્ વિવિધાર્હણૈઃ અર્ચ્યતાં પૂજ્યતાં મેધ્યં પશું હત્વા વિધાનતઃ
આથી, તમે બધા ગોવર્ધન પર્વતને વિવિધ ભેટો સાથે પૂજો અને સન્માન આપો; નિયમ પ્રમાણે શુદ્ધ પશુનું બલિદાન પણ કરો.
સર્વઘોષસ્ય સંદોહા ગૃહ્યન્તાં મા વિચાર્યતામ્ ભોજ્યન્તાં તેન વૈ વિપ્રાસ્ તથાન્યે ચાપિ વાઞ્છકાઃ
સંપૂર્ણ ગૌશાળાનું દૂધ એકત્ર કરો, કોઈ શંકા ન રાખો; બ્રાહ્મણો અને અન્ય ઇચ્છુકો એ દૂધનો પ્રસાદ મેળવે.
તમ્ અર્ચિતં કૃતે હોમે ભોજિતેષુ દ્વિજાતિષુ શરત્પુષ્પકૃતાપીડાઃ પરિગચ્છન્તુ ગોગણાઃ
જ્યારે યજ્ઞ પૂર્ણ થાય, હવન થાય અને બ્રાહ્મણો ભોજન કરે, ત્યારે શરદના ફૂલો વડે શોભાયમાન ગાયોના ઝુંડ ફરવા જાય.
એતન્ મમ મતં ગોપાઃ સંપ્રીત્યા ક્રિયતે યદિ તતઃ કૃતા ભવેત્ પ્રીતિર્ ગવામ્ અદ્રેસ્ તથા મમ
ગોપો, આ મારું મત છે; જો આનંદથી આ કરશો તો ગાયો, પર્વત અને હું — બધાને સંતોષ મળશે.
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા નન્દાદ્યાસ્ તે વ્રજૌકસઃ પ્રીત્યુત્ફુલ્લમુખા વિપ્રાઃ સાધુ સાધ્વ્ ઇત્ય્ અથાબ્રુવન્
એના વચન સાંભળીને નંદ વગેરે વ્રજવાસીઓ અને બ્રાહ્મણો આનંદથી ખિલી ઉઠ્યા અને કહ્યું: 'અતિ ઉત્તમ, અતિ ઉત્તમ!'
શોભનં તે મતં વત્સ યદ્ એતદ્ ભવતોદિતમ્ તત્ કરિષ્યામ્ય્ અહં સર્વં ગિરિયજ્ઞઃ પ્રવર્ત્યતામ્
બાળક, તું જે કહ્યું તે ખૂબ જ સુંદર છે; હું બધું કરીશ — પર્વતયજ્ઞ શરૂ થવો જોઈએ.
તથા ચ કૃતવન્તસ્ તે ગિરિયજ્ઞં વ્રજૌકસઃ દધિપાયસમાંસાદ્યૈર્ દદુઃ શૈલબલિં તતઃ
પછી વ્રજવાસીઓએ પર્વતયજ્ઞ કર્યો અને દહીં, ખીર, માંસ વગેરે ભોજન પર્વતને અર્પણ કર્યું.
દ્વિજાંશ્ ચ ભોજયામ્ આસુઃ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ ગાવઃ શૈલં તતશ્ ચક્રુર્ અર્ચિતાસ્ તં પ્રદક્ષિણમ્
તેમણે સૈકડો-હજારો બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવ્યું; પછી ગાયોએ પર્વતની પૂજા કરીને તેની પરિક્રમા કરી.
વૃષભાશ્ ચાભિનર્દન્તઃ સતોયા જલદા ઇવ ગિરિમૂર્ધનિ ગોવિન્દઃ શૈલો ઽહમ્ ઇતિ મૂર્તિમાન્
વૃષભો ગર્જના કરતા, જાણે વરસાદથી ભરેલા વાદળો પર્વતની ટોચે ગૂંજી રહ્યાં હોય; ગોવિંદ પર્વતરૂપે પ્રગટ થયા અને કહ્યું: 'હું પર્વત છું.'
બુભુજે ઽન્નં બહુવિધં ગોપવર્યાહૃતં દ્વિજાઃ કૃષ્ણસ્ તેનૈવ રૂપેણ ગોપૈઃ સહ ગિરેઃ શિરઃ
કૃષ્ણ એ જ રૂપે, ગોપો અને બ્રાહ્મણો સાથે, પર્વતની ચોટી પર ગોપોએ લાવેલા વિવિધ ભોજનનો આસ્વાદ કર્યો.
અધિરુહ્યાર્ચયામ્ આસ દ્વિતીયામ્ આત્મનસ્ તનુમ્ અન્તર્ધાનં ગતે તસ્મિન્ ગોપા લબ્ધ્વા તતો વરાન્ કૃત્વા ગિરિમહં ગોષ્ઠં નિજમ્ અભ્યાયયુઃ પુનઃ
પછી, જ્યારે પ્રથમ રૂપ અદૃશ્ય થયું, ત્યારે તેણે પોતાના બીજા રૂપની પૂજા કરી. પછી ગોપાળોએ જે આશીર્વાદ આપ્યા, તે મેળવી, પોતાનું ગૌશાળા ફરી પાછું આવ્યો.
મહે પ્રતિહતે શક્રો ભૃશં કોપસમન્વિતઃ સંવર્તકં નામ ગણં તોયદાનામ્ અથાબ્રવીત્
જ્યારે તેનો મહાન યજ્ઞ નિષ્ફળ ગયો, ત્યારે ઇન્દ્ર ખૂબ ગુસ્સામાં ભરાઈ, સમ્વર્તક નામના મેઘોના ટોળાને બોલાવ્યો.
ભો ભો મેઘા નિશમ્યૈતદ્ વદતો વચનં મમ આજ્ઞાનન્તરમ્ એવાશુ ક્રિયતામ્ અવિચારિતમ્
હે મેઘો, મારા શબ્દો સાંભળો. મારી આજ્ઞા પછી તરત જ, વિલંબ કર્યા વિના, જે કહું તે કરો.
નન્દગોપઃ સુદુર્બુદ્ધિર્ ગોપૈર્ અન્યૈઃ સહાયવાન્ કૃષ્ણાશ્રયબલાધ્માતો મહભઙ્ગમ્ અચીકરત્
નંદગોપ ખૂબ જ અવિચારી છે. બીજા ગોપાળ સાથે મળીને, કૃષ્ણની શક્તિ પર આધાર રાખીને, તેણે મોટો ઉથલપાથલ કર્યો છે.
આજીવો યઃ પરં તેષાં ગોપત્વસ્ય ચ કારણમ્ તા ગાવો વૃષ્ટિપાતેન પીડ્યન્તાં વચનાન્ મમ
ગોપાળોની આખી રોજી-રોટી ગૌપાલન પર આધાર રાખે છે. મારા કહ્યા પ્રમાણે, એ ગાયો પર ભારે વરસાદ વરસી, તેમને કષ્ટ આપો.
અહમ્ અપ્ય્ અદ્રિશૃઙ્ગાભં તુઙ્ગમ્ આરુહ્ય વારણમ્ સાહાય્યં વઃ કરિષ્યામિ વાયૂનાં સંગમેન ચ
હું પણ પહાડની ઊંચી ચોટી પર ચડીશ, જે હાથીના દાંત જેવી છે, અને પવન સાથે મળીને તમને મદદ કરીશ.