વ્રણાઃ ફણે ઽભવંસ્ તસ્ય કૃષ્ણસ્યાઙ્ઘ્રિવિકુટ્ટનૈઃ યત્રોન્નતિં ચ કુરુતે નનામાસ્ય તતઃ શિરઃ
કૃષ્ણના પગના પ્રહારથી સર્પના ફણ પર ઘા પડ્યા; જ્યાં કૃષ્ણ દબાવે, ત્યાં સર્પનું માથું નીચે વળી જાય.
મૂર્છામ્ ઉપાયયૌ ભ્રાન્ત્યા નાગઃ કૃષ્ણસ્ય કુટ્ટનૈઃ દણ્ડપાતનિપાતેન વવામ રુધિરં બહુ
કૃષ્ણના પ્રહારો અને જોરદાર ઘાટથી સર્પ ગભરાઈ, મૂર્છિત થઈ ગયો અને તેના મોઢેથી ઘણું લોહી વમિતું.
તં નિર્ભુગ્નશિરોગ્રીવમ્ આસ્યપ્રસ્રુતશોણિતમ્ વિલોક્ય શરણં જગ્મુસ્ તત્પત્ન્યો મધુસૂદનમ્
તેના માથું અને ગળું વળાઈ ગયેલું, મોઢેથી લોહી વહેતું જોઈ, સર્પપત્નીઓ મધુસૂદન પાસે આશ્રય લેવા આવી.
જ્ઞાતો ઽસિ દેવદેવેશ સર્વેશસ્ ત્વમ્ અનુત્તમ પરં જ્યોતિર્ અચિન્ત્યં યત્ તદંશઃ પરમેશ્વરઃ
હે દેવોના દેવ, તું સર્વનો સ્વામી છે, સર્વોચ્ચ પ્રકાશ, અકલ્પ્ય અને પરમેશ્વરનો અંશ છે—આમ અમે તને ઓળખી લીધું છે.
ન સમર્થાઃ સુર સ્તોતું યમ્ અનન્યભવં પ્રભુમ્ સ્વરૂપવર્ણનં તસ્ય કથં યોષિત્ કરિષ્યતિ
દેવતાઓ પણ જેમના સ્વરૂપનું વર્ણન કરી શકતા નથી, એવા અનન્ય સ્વામીની સ્તુતિ કરવી તો સ્ત્રી માટે કેવી રીતે શક્ય છે?
યસ્યાખિલમહીવ્યોમજલાગ્નિપવનાત્મકમ્ બ્રહ્માણ્ડમ્ અલ્પકાંશાંશઃ સ્તોષ્યામસ્ તં કથં વયમ્
જેનાં એક નાનકડા અંશથી આખું ભૂમિ, આકાશ, પાણી, અગ્નિ અને વાયુથી ભરેલું બ્રહ્માંડ સર્જાયું છે, એવાં ભગવાનની આપણે કેવી રીતે સ્તુતિ કરી શકીએ?
તતઃ કુરુ જગત્સ્વામિન્ પ્રસાદમ્ અવસીદતઃ પ્રાણાંસ્ ત્યજતિ નાગો ઽયં ભર્તૃભિક્ષા પ્રદીયતામ્
હે જગતના સ્વામી, કૃપા કરીને આ બેભાન પડી ગયેલા પર દયા કરો; આ સાપ પોતાનું જીવન છોડી રહ્યો છે—એને એક સારું સ્વામી મળવાનો આશીર્વાદ આપો.
ઇત્ય્ ઉક્તે તાભિર્ આશ્વાસ્ય ક્લાન્તદેહો ઽપિ પન્નગઃ પ્રસીદ દેવદેવેતિ પ્રાહ વાક્યં શનૈઃ શનૈઃ
આ રીતે તેઓએ કહ્યું ત્યારે, થાકેલા શરીરવાળો સાપ પણ આશ્વાસન પામી ધીમે ધીમે બોલ્યો: 'હે દેવોના દેવ, કૃપા કરો.'
તવાષ્ટગુણમ્ ઐશ્વર્યં નાથ સ્વાભાવિકં પરમ્ નિરસ્તાતિશયં યસ્ય તસ્ય સ્તોષ્યામિ કિં ન્વ્ અહમ્
હે નાથ, તમારું આઠ પ્રકારનું ઐશ્વર્ય સ્વાભાવિક અને સર્વોપરી છે; એમાં કોઈની સરખામણી જ નથી—તો હું તમને શું સ્તુતિ કરી શકું?
ત્વં પરસ્ ત્વં પરસ્યાદ્યઃ પરં ત્વં તત્પરાત્મકમ્ પરસ્માત્ પરમો યસ્ ત્વં તસ્ય સ્તોષ્યામિ કિં ન્વ્ અહમ્
તમે સર્વોચ્ચ છો, સર્વોચ્ચના પણ મૂળ છો, અને સર્વોચ્ચનું તત્વ પણ તમે જ છો; સર્વથી પણ ઉપર છો—તો હું તમને શું સ્તુતિ કરી શકું?
યથાહં ભવતા સૃષ્ટો જાત્યા રૂપેણ ચેશ્વરઃ સ્વભાવેન ચ સંયુક્તસ્ તથેદં ચેષ્ટિતં મયા
હે ઈશ્વર, જેમ તમે મને જન્મ, સ્વરૂપ અને સ્વભાવ આપીને સર્જ્યો, તેમ જ મેં પણ મારા સ્વભાવ પ્રમાણે આ કાર્ય કર્યું છે.
યદ્ય્ અન્યથા પ્રવર્તેય દેવદેવ તતો મયિ ન્યાય્યો દણ્ડનિપાતસ્ તે તવૈવ વચનં યથા
હે દેવોના દેવ, જો હું બીજું કંઈ કરું, તો તમારા આજ્ઞા પ્રમાણે મને દંડ આપવો એ યોગ્ય જ છે.
તથાપિ યં જગત્સ્વામી દણ્ડં પાતિતવાન્ મયિ સ સોઢો ઽયં વરો દણ્ડસ્ ત્વત્તો નાન્યો ઽસ્તુ મે વરઃ
છતાં પણ, હે જગતના સ્વામી, તમે જે દંડ મને આપ્યો છે, એ હું સહન કરી રહ્યો છું; તમારા દંડ સિવાય બીજું કોઈ વરદાન મને ન મળે.
હતવીર્યો હતવિષો દમિતો ઽહં ત્વયાચ્યુત જીવિતં દીયતામ્ એકમ્ આજ્ઞાપય કરોમિ કિમ્
મારું બળ નાશ પામ્યું છે, ઝેર પણ ખતમ થયું છે, અને હું તમારા દ્વારા વિજયી થયો છું, હે અચ્યૂત; મને જીવન આપો—આજ્ઞા આપો, હું શું કરું?
નાત્ર સ્થેયં ત્વયા સર્પ કદાચિદ્ યમુનાજલે સભૃત્યપરિવારસ્ ત્વં સમુદ્રસલિલં વ્રજ
હે સાપ, હવે ક્યારેય યમુનાના જળમાં તું રહેતો નહીં; તારા સહયોગીઓ અને પરિવાર સાથે સમુદ્રના જળમાં જા.
મત્પદાનિ ચ તે સર્પ દૃષ્ટ્વા મૂર્ધનિ સાગરે ગરુડઃ પન્નગરિપુસ્ ત્વયિ ન પ્રહરિષ્યતિ
હે સાપ, જ્યારે તું સમુદ્રમાં મારા પગલાં તારા માથા પર જોઈશ, ત્યારે ગરુડ, જે સાપોનો શત્રુ છે, તને કોઈ નુકસાન નહીં કરે.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સર્પરાજાનં મુમોચ ભગવાન્ હરિઃ પ્રણમ્ય સો ઽપિ કૃષ્ણાય જગામ પયસાં નિધિમ્
આ રીતે ભગવાન હરિએ સાપના રાજાને કહ્યું અને તેને મુક્ત કર્યો; અને તેણે કૃષ્ણને વંદન કરીને જળના નિવાસસ્થાને પ્રસ્થાન કર્યું.
પશ્યતાં સર્વભૂતાનાં સભૃત્યાપત્યબન્ધવઃ સમસ્તભાર્યાસહિતઃ પરિત્યજ્ય સ્વકં હ્રદમ્
બધા જીવોએ જોઈ રહ્યું હતું ત્યારે, પોતાના સહયોગી, સંતાન અને સંબંધીઓ તથા તમામ પત્નીઓ સાથે તેણે પોતાનું તળાવ છોડી દીધું.
ગતે સર્પે પરિષ્વજ્ય મૃતં પુનર્ ઇવાગતમ્ ગોપા મૂર્ધનિ ગોવિન્દં સિષિચુર્ નેત્રજૈર્ જલૈઃ
જ્યારે સાપ ચાલ્યો ગયો, ત્યારે ગોપોએ ગોવિંદને એવી રીતે ભેટી લીધા કે જાણે મૃત્યુ પામ્યા પછી પાછા મળ્યા હોય, અને આંખોમાંથી વહેતા આંસુઓથી તેને ભીંજવી દીધો.
કૃષ્ણમ્ અક્લિષ્ટકર્માણમ્ અન્યે વિસ્મિતચેતસઃ તુષ્ટુવુર્ મુદિતા ગોપા દૃષ્ટ્વા શિવજલાં નદીમ્
કૃષ્ણના નિર્મલ કર્મો જોઈને, આશ્ચર્યચકિત મનવાળા ગોપો આનંદથી તેની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા, કારણ કે નદી ફરીથી પવિત્ર થઈ ગઈ હતી.
ગીયમાનો ઽથ ગોપીભિશ્ ચરિતૈશ્ ચારુચેષ્ટિતૈઃ સંસ્તૂયમાનો ગોપાલૈઃ કૃષ્ણો વ્રજમ્ ઉપાગમત્
પછી ગોપીઓ તેની લીલાઓ અને મનોહર ચેષ્ટાઓ ગાવા લાગી, અને ગોપો પણ તેની પ્રશંસા કરતા, ત્યારે કૃષ્ણ વ્રજમાં પ્રવેશ્યો.
ગાઃ પાલયન્તૌ ચ પુનઃ સહિતૌ રામકેશવૌ ભ્રમમાણૌ વને તત્ર રમ્યં તાલવનં ગતૌ
પછી ફરી એકવાર રામ અને કેશવ ગાયોને ચરાવતા, વનમાં ફરતા ફરતા સુંદર તાળવનમાં પહોંચ્યા.
તચ્ ચ તાલવનં નિત્યં ધેનુકો નામ દાનવઃ નૃગોમાંસકૃતાહારઃ સદાધ્યાસ્તે ખરાકૃતિઃ
આ તાળવનમાં દૈન્ય રૂપે રહેતો એક દૈત્ય છે, તેનું નામ ધેનુક છે. એ ગધેડા જેવું શરીર ધારણ કરીને હંમેશાં માનવ અને પશુઓનું માંસ ખાય છે.
તત્ર તાલવનં રમ્યં ફલસંપત્સમન્વિતમ્ દૃષ્ટ્વા સ્પૃહાન્વિતા ગોપાઃ ફલાદાને ઽબ્રુવન્ વચઃ
ત્યાં ગોપાલોએ ફળોથી ભરપૂર અને સુખદ તાળવન જોઈને મનમાં લાલચ આવી, અને ફળ તોડવાની વાતો કરવા લાગ્યા.
હે રામ હે કૃષ્ણ સદા ધેનુકેનૈવ રક્ષ્યતે ભૂપ્રદેશો યતસ્ તસ્માત્ ત્યક્તાનીમાનિ સન્તિ વૈ
હે રામ, હે કૃષ્ણ, આ જમીન તો ધેનુક દૈત્ય હંમેશાં રક્ષે છે, એટલે અહીંના ફળો એમ જ પડ્યા છે, કોઈએ લીધાં નથી.
ફલાનિ પશ્ય તાલાનાં ગન્ધમોદયુતાનિ વૈ વયમ્ એતાન્ય્ અભીપ્સામઃ પાત્યન્તાં યદિ રોચતે
જો, તાળના ફળો કેટલા સુગંધિત અને પાકેલા છે! અમને એ ફળો જોઈએ છે—જો તમને યોગ્ય લાગે તો એ ફળો નીચે પાડી દો.
ઇતિ ગોપકુમારાણાં શ્રુત્વા સંકર્ષણો વચઃ કૃષ્ણશ્ ચ પાતયામ્ આસ ભુવિ તાલફલાનિ વૈ
ગોપાળ બાલકોની વાત સાંભળી, સંકર્ષણ અને કૃષ્ણે તાડના ફળો જમીન પર પાડી દીધાં.
તાલાનાં પતતાં શબ્દમ્ આકર્ણ્યાસુરરાટ્ તતઃ આજગામ સ દુષ્ટાત્મા કોપાદ્ દૈતેયગર્દભઃ
તાડના ફળો પડવાનો અવાજ સાંભળી, દુષ્ટ મનવાળો દૈત્ય રાજા, ગધેડા રૂપે, ગુસ્સામાં ત્યાં આવી પહોંચ્યો.
પદ્ભ્યામ્ ઉભાભ્યાં સ તદા પશ્ચિમાભ્યાં ચ તં બલી જઘાનોરસિ તાભ્યાં ચ સ ચ તેનાપ્ય્ અગૃહ્યત
પછી એ શક્તિશાળી દૈત્યએ બલદેવજીને પીઠના બંને પગથી છાતી પર મારો માર્યો, પણ બલદેવજી એ જ પગથી તેને પકડી લીધો.
ગૃહીત્વા ભ્રામણેનૈવ ચામ્બરે ગતજીવિતમ્ તસ્મિન્ન્ એવ પ્રચિક્ષેપ વેગેન તૃણરાજનિ
પછી બલદેવજી એ દૈત્યને પકડીને હવામાં ફરકાવ્યા અને મરી ગયેલા તેને જોરથી તાડના વૃક્ષ પર ફેંકી દીધો.