નાગપત્ન્યશ્ ચ શતશો હારિહારોપશોભિતાઃ પ્રકમ્પિતતનૂત્ક્ષેપચલત્કુણ્ડલકાન્તયઃ
અને શતાવધિ નાગપત્નીઓ સુંદર આભૂષણોથી શોભતી, કાંયાં કાંયાં હલતી, અને શરીર કાંપતું, તેજથી ઝગમગી રહી હતી.
તતઃ પ્રવેષ્ટિતઃ સર્પૈઃ સ કૃષ્ણો ભોગબન્ધનૈઃ દદંશુશ્ ચાપિ તે કૃષ્ણં વિષજ્વાલાવિલૈર્ મુખૈઃ
પછી કૃષ્ણને એ સાપોએ પોતાના ફણીઓથી ઘેરી લીધો અને ઝેરી જ્વાળાઓથી ભરેલા મોઢાંથી દંશન કર્યું.
તં તત્ર પતિતં દૃષ્ટ્વા નાગભોગનિપીડિતમ્ ગોપા વ્રજમ્ ઉપાગત્ય ચુક્રુશુઃ શોકલાલસાઃ
ત્યાં પડેલા, નાગના ફણીઓથી દબાયેલા કૃષ્ણને જોઈ, ગોપો દુઃખથી ભરાઈ વ્રજમાં દોડી ગયા અને રડવા લાગ્યા.
એષ કૃષ્ણો ગતો મોહમગ્નો વૈ કાલિયે હ્રદે ભક્ષ્યતે સર્પરાજેન તદ્ આગચ્છત મા ચિરમ્
"કૃષ્ણ તો હવે બેભાન થઈ ગયો છે અને કાળિયાના તળાવમાં ડૂબી ગયો છે; તેને સાપરાજા ગળી રહ્યો છે—ચાલો, વહેલી જલદી આવો!"
એતચ્ છ્રુત્વા તતો ગોપા વજ્રપાતોપમં વચઃ ગોપ્યશ્ ચ ત્વરિતા જગ્મુર્ યશોદાપ્રમુખા હ્રદમ્
આ વીજળી જેવી વાત સાંભળીને, ગોપો અને ગોપીઓ, યશોદા આગળ રહીને, ઝડપથી તળાવ તરફ દોડી ગયા.
હા હા ક્વાસાવ્ ઇતિ જનો ગોપીનામ્ અતિવિહ્વલઃ યશોદયા સમં ભ્રાન્તો દ્રુતઃ પ્રસ્ખલિતો યયૌ
"હાય! હાય! એ ક્યાં છે?" એમ બધી ગોપીઓ ખૂબ વ્યાકુળ થઈ, યશોદા સાથે, દોડતી-દોડતી, ક્યારેક અડખમ ખાઈ, તળાવ તરફ પહોંચી.
નન્દગોપશ્ ચ ગોપાશ્ ચ રામશ્ ચાદ્ભુતવિક્રમઃ ત્વરિતં યમુનાં જગ્મુઃ કૃષ્ણદર્શનલાલસાઃ
નંદગોપ અને બીજા ગોપો તથા અદ્ભુત પરાક્રમી રામ, કૃષ્ણને જોવા માટે ઉત્સુક થઈ, ઝડપથી યમુના તરફ દોડી ગયા.
દદૃશુશ્ ચાપિ તે તત્ર સર્પરાજવશંગતમ્ નિષ્પ્રયત્નં કૃતં કૃષ્ણં સર્પભોગેન વેષ્ટિતમ્
ત્યાં તેમણે જોયું કે કૃષ્ણ સર્પરાજના વશમાં થઈ, સર્પના ફેરાવામાં બંધાઈ, નિષ્ક્રિય અને અશક્ત પડ્યો છે.
નન્દગોપશ્ ચ નિશ્ચેષ્ટઃ પશ્યન્ પુત્રમુખં ભૃશમ્ યશોદા ચ મહાભાગા બભૂવ મુનિસત્તમાઃ
નંદગોપ નિઃસહાય બની પોતાના પુત્રના ચહેરા તરફ તાકી રહ્યા અને મહાભાગ્યશાળી યશોદા પણ ખૂબ વ્યાકુળ થઈ ગઈ.
ગોપ્યસ્ ત્વ્ અન્યા રુદત્યશ્ ચ દદૃશુઃ શોકકાતરાઃ પ્રોચુશ્ ચ કેશવં પ્રીત્યા ભયકાતરગદ્ગદમ્
બીજી ગોપીઓ દુઃખથી રડતી અને વ્યાકુળ થઈ, કૃષ્ણને જોઈ ભયથી કંપતી વાણીથી પ્રેમપૂર્વક બોલવા લાગી.
સર્વા યશોદયા સાર્ધં વિશામો ઽત્ર મહાહ્રદે નાગરાજસ્ય નો ગન્તુમ્ અસ્માકં યુજ્યતે વ્રજે
યશોદા સાથે અમે બધાં આ મહા તળાવમાં જઈશું; સર્પરાજની મંજૂરી વિના વ્રજમાં પાછા જવું અમને યોગ્ય લાગતું નથી.
દિવસઃ કો વિના સૂર્યં વિના ચન્દ્રેણ કા નિશા વિના દુગ્ધેન કા ગાવો વિના કૃષ્ણેન કો વ્રજઃ વિનાકૃતા ન યાસ્યામઃ કૃષ્ણેનાનેન ગોકુલમ્
સૂર્ય વિના દિવસ શું? ચાંદ્ર વિના રાત શું? દૂધ વિના ગાય શું? કૃષ્ણ વિના વ્રજ શું? કૃષ્ણ વગર અમે ગોકુલમાં નહીં જઈએ.
ઇતિ ગોપીવચઃ શ્રુત્વા રૌહિણેયો મહાબલઃ ઉવાચ ગોપાન્ વિધુરાન્ વિલોક્ય સ્તિમિતેક્ષણઃ
ગોપીઓના આ વચન સાંભળી, બલવાન રૌહિણેય, દુઃખી અને મૌન ગોપો તરફ જોઈને બોલ્યા.
નન્દં ચ દીનમ્ અત્યર્થં ન્યસ્તદૃષ્ટિં સુતાનને મૂર્છાકુલાં યશોદાં ચ કૃષ્ણમાહાત્મ્યસંજ્ઞયા
તેમણે જોયું કે નંદ ખૂબ જ દુઃખી થઈ પુત્રના ચહેરા પર નજર ગાળે છે અને યશોદા કૃષ્ણના મહિમામાં મગ્ન થઈ મૂર્છિત જેવી છે.
કિમ્ અયં દેવદેવેશ ભાવો ઽયં માનુષસ્ ત્વયા વ્યજ્યતે સ્વં તમ્ આત્માનં કિમ્ અન્યં ત્વં ન વેત્સિ યત્
હે દેવોના દેવ, તું માનવ સ્વરૂપ કેમ બતાવે છે? તારો સાચો સ્વરૂપ દર્શા; તું પોતે કોણ છે એ ભૂલી ગયો છે શું?
ત્વમ્ અસ્ય જગતો નાભિઃ સુરાણામ્ એવ ચાશ્રયઃ કર્તાપહર્તા પાતા ચ ત્રૈલોક્યં ત્વં ત્રયીમયઃ
તું આ જગતનું કેન્દ્ર છે, દેવોનો આશ્રય છે; તું ત્રણેય લોકનો સર્જનહાર, સંહારક અને રક્ષક છે, તથા ત્રણેય વેદ સ્વરૂપ છે.
અત્રાવતીર્ણયોઃ કૃષ્ણ ગોપા એવ હિ બાન્ધવાઃ ગોપ્યશ્ ચ સીદતઃ કસ્માત્ ત્વં બન્ધૂન્ સમુપેક્ષસે
હે કૃષ્ણ, અહીં તારા સગાં તો માત્ર ગોપો જ છે; ગોપીઓ પણ અહીં બેઠી છે—તમે તમારા બંધુઓને અવગણો છો કેમ?
દર્શિતો માનુષો ભાવો દર્શિતં બાલચેષ્ટિતમ્ તદ્ અયં દમ્યતાં કૃષ્ણ દુરાત્મા દશનાયુધઃ
તમે માનવ સ્વભાવ અને બાળલીલા બતાવી છે; હવે, હે કૃષ્ણ, આ દુષ્ટ, તીક્ષ્ણ દાંતવાળા સર્પને વશ કરો.
ઇતિ સંસ્મારિતઃ કૃષ્ણઃ સ્મિતભિન્નૌષ્ઠસંપુટઃ આસ્ફાલ્ય મોચયામ્ આસ સ્વં દેહં ભોગબન્ધનાત્
આ રીતે યાદ અપાવતાં કૃષ્ણ સ્મિતભરી ઓઠે, સર્પના ફેરા પર પગ મારી, પોતાને બંધનમાંથી મુક્ત કરી દીધા.
આનામ્ય ચાપિ હસ્તાભ્યામ્ ઉભાભ્યાં મધ્યમં ફણમ્ આરુહ્ય ભુગ્નશિરસઃ પ્રનનર્તોરુવિક્રમઃ
કૃષ્ણે માથું વાળી, બંને હાથથી મધ્યના ફણ પર ચડી, નમ્રતાથી માથું ઝુકાવી, પરાક્રમપૂર્વક નૃત્ય કર્યું.
વ્રણાઃ ફણે ઽભવંસ્ તસ્ય કૃષ્ણસ્યાઙ્ઘ્રિવિકુટ્ટનૈઃ યત્રોન્નતિં ચ કુરુતે નનામાસ્ય તતઃ શિરઃ
કૃષ્ણના પગના પ્રહારથી સર્પના ફણ પર ઘા પડ્યા; જ્યાં કૃષ્ણ દબાવે, ત્યાં સર્પનું માથું નીચે વળી જાય.
મૂર્છામ્ ઉપાયયૌ ભ્રાન્ત્યા નાગઃ કૃષ્ણસ્ય કુટ્ટનૈઃ દણ્ડપાતનિપાતેન વવામ રુધિરં બહુ
કૃષ્ણના પ્રહારો અને જોરદાર ઘાટથી સર્પ ગભરાઈ, મૂર્છિત થઈ ગયો અને તેના મોઢેથી ઘણું લોહી વમિતું.
તં નિર્ભુગ્નશિરોગ્રીવમ્ આસ્યપ્રસ્રુતશોણિતમ્ વિલોક્ય શરણં જગ્મુસ્ તત્પત્ન્યો મધુસૂદનમ્
તેના માથું અને ગળું વળાઈ ગયેલું, મોઢેથી લોહી વહેતું જોઈ, સર્પપત્નીઓ મધુસૂદન પાસે આશ્રય લેવા આવી.
જ્ઞાતો ઽસિ દેવદેવેશ સર્વેશસ્ ત્વમ્ અનુત્તમ પરં જ્યોતિર્ અચિન્ત્યં યત્ તદંશઃ પરમેશ્વરઃ
હે દેવોના દેવ, તું સર્વનો સ્વામી છે, સર્વોચ્ચ પ્રકાશ, અકલ્પ્ય અને પરમેશ્વરનો અંશ છે—આમ અમે તને ઓળખી લીધું છે.
ન સમર્થાઃ સુર સ્તોતું યમ્ અનન્યભવં પ્રભુમ્ સ્વરૂપવર્ણનં તસ્ય કથં યોષિત્ કરિષ્યતિ
દેવતાઓ પણ જેમના સ્વરૂપનું વર્ણન કરી શકતા નથી, એવા અનન્ય સ્વામીની સ્તુતિ કરવી તો સ્ત્રી માટે કેવી રીતે શક્ય છે?
યસ્યાખિલમહીવ્યોમજલાગ્નિપવનાત્મકમ્ બ્રહ્માણ્ડમ્ અલ્પકાંશાંશઃ સ્તોષ્યામસ્ તં કથં વયમ્
જેનાં એક નાનકડા અંશથી આખું ભૂમિ, આકાશ, પાણી, અગ્નિ અને વાયુથી ભરેલું બ્રહ્માંડ સર્જાયું છે, એવાં ભગવાનની આપણે કેવી રીતે સ્તુતિ કરી શકીએ?
તતઃ કુરુ જગત્સ્વામિન્ પ્રસાદમ્ અવસીદતઃ પ્રાણાંસ્ ત્યજતિ નાગો ઽયં ભર્તૃભિક્ષા પ્રદીયતામ્
હે જગતના સ્વામી, કૃપા કરીને આ બેભાન પડી ગયેલા પર દયા કરો; આ સાપ પોતાનું જીવન છોડી રહ્યો છે—એને એક સારું સ્વામી મળવાનો આશીર્વાદ આપો.
ઇત્ય્ ઉક્તે તાભિર્ આશ્વાસ્ય ક્લાન્તદેહો ઽપિ પન્નગઃ પ્રસીદ દેવદેવેતિ પ્રાહ વાક્યં શનૈઃ શનૈઃ
આ રીતે તેઓએ કહ્યું ત્યારે, થાકેલા શરીરવાળો સાપ પણ આશ્વાસન પામી ધીમે ધીમે બોલ્યો: 'હે દેવોના દેવ, કૃપા કરો.'
તવાષ્ટગુણમ્ ઐશ્વર્યં નાથ સ્વાભાવિકં પરમ્ નિરસ્તાતિશયં યસ્ય તસ્ય સ્તોષ્યામિ કિં ન્વ્ અહમ્
હે નાથ, તમારું આઠ પ્રકારનું ઐશ્વર્ય સ્વાભાવિક અને સર્વોપરી છે; એમાં કોઈની સરખામણી જ નથી—તો હું તમને શું સ્તુતિ કરી શકું?
ત્વં પરસ્ ત્વં પરસ્યાદ્યઃ પરં ત્વં તત્પરાત્મકમ્ પરસ્માત્ પરમો યસ્ ત્વં તસ્ય સ્તોષ્યામિ કિં ન્વ્ અહમ્
તમે સર્વોચ્ચ છો, સર્વોચ્ચના પણ મૂળ છો, અને સર્વોચ્ચનું તત્વ પણ તમે જ છો; સર્વથી પણ ઉપર છો—તો હું તમને શું સ્તુતિ કરી શકું?