અસ્મિન્ વસતિ દુષ્ટાત્મા કાલીયો ઽસૌ વિષાયુધઃ યો મયા નિર્જિતસ્ ત્યક્ત્વા દુષ્ટો નષ્ટઃ પયોનિધૌ
અહીં એ દુષ્ટ હૃદયવાળો કાળિયું ઝેરી શક્તિ સાથે રહે છે, જેને હું પહેલાં હરાવીને કાઢી મૂક્યો હતો અને જે પછી સાગરમાં અદૃશ્ય થઈ ગયો હતો.
તેનેયં દૂષિતા સર્વા યમુના સાગરંગમા ન નરૈર્ ગોધનૈર્ વાપિ તૃષાર્તૈર્ ઉપભુજ્યતે
એના કારણે આખી યમુના, જે સાગર સુધી જાય છે, દુષિત થઈ ગઈ છે; હવે ન તો માણસો, ન પશુઓ, કે તરસ્યા લોકો પણ તેનો ઉપયોગ કરી શકે નહીં.
તદ્ અસ્ય નાગરાજસ્ય કર્તવ્યો નિગ્રહો મયા નિત્યત્રસ્તાઃ સુખં યેન ચરેયુર્ વ્રજવાસિનઃ
માટે, મને આ સાપના રાજાને વશ કરવો જ પડશે, જેથી વ્રજવાસીઓ, જે હંમેશા ડરતા રહે છે, સુખથી જીવી શકે.
એતદર્થં નૃલોકે ઽસ્મિન્ન્ અવતારો મયા કૃતઃ યદ્ એષામ્ ઉત્પથસ્થાનાં કાર્યા શાસ્તિર્ દુરાત્મનામ્
આ જ હેતુથી મેં મનુષ્યલોકમાં અવતાર લીધો છે—કે જે દુષ્ટો સારો માર્ગ છોડે છે, તેમને યોગ્ય શીખ આપવી.
તદ્ એતન્ નાતિદૂરસ્થં કદમ્બમ્ ઉરુશાખિનમ્ અધિરુહ્યોત્પતિષ્યામિ હ્રદે ઽસ્મિઞ્ જીવનાશિનઃ
હવે, અહીંથી દૂર નહીં એવા વિશાળ ડાળાવાળા કદંબના વૃક્ષ પર ચડીને, હું આ પ્રાણઘાતક હ્રદમાં કૂદી પડિશ.
ઇત્થં વિચિન્ત્ય બદ્ધ્વા ચ ગાઢં પરિકરં તતઃ નિપપાત હ્રદે તત્ર સર્પરાજસ્ય વેગતઃ
આ રીતે નક્કી કરીને, પોતાના વસ્ત્રને મજબૂતીથી બાંધીને, પછી તેઓ ઝડપથી સાપના રાજાના હ્રદમાં કૂદી પડ્યા.
તેનાપિ પતતા તત્ર ક્ષોભિતઃ સ મહાહ્રદઃ અત્યર્થદૂરજાતાંશ્ ચ તાંશ્ ચાસિઞ્ચન્ મહીરુહાન્
તેમના પડવાથી એ મોટું તળાવ ઉથલપાથલ થઈ ગયું અને દૂર દૂરના વૃક્ષો સુધી પાણીના છાંટાં ફેલાઈ ગયા.
તે ઽહિદુષ્ટવિષજ્વાલાતપ્તામ્બુતપનોક્ષિતાઃ જજ્વલુઃ પાદપાઃ સદ્યો જ્વાલાવ્યાપ્તદિગન્તરાઃ
એ વૃક્ષો, સાપના ઝેરી જ્વાળાઓ અને બળતા પાણીથી સળગી ઉઠ્યા અને તરત જ તેમની અગ્નિએ ચારે બાજુ વ્યાપી લીધી.
આસ્ફોટયામ્ આસ તદા કૃષ્ણો નાગહ્રદં ભુજૈઃ તચ્છબ્દશ્રવણાચ્ ચાથ નાગરાજો ઽભ્યુપાગમત્
પછી કૃષ્ણે પોતાના હાથોથી સાપના તળાવને ઝાટક્યું, અને એ અવાજ સાંભળીને સાપરાજા ત્યાં આવી પહોંચ્યો.
આતામ્રનયનઃ કોપાદ્ વિષજ્વાલાકુલૈઃ ફણૈઃ વૃતો મહાવિષૈશ્ ચાન્યૈર્ અરુણૈર્ અનિલાશનૈઃ
કોપથી તેની આંખો લાલ થઈ ગઈ, ફણીઓમાંથી ઝેરી જ્વાળાઓ નીકળી રહી હતી, અને તે બીજા મોટા, લાલ, પવન પી જનાર સાપો સાથે ઘેરાયેલો હતો.
નાગપત્ન્યશ્ ચ શતશો હારિહારોપશોભિતાઃ પ્રકમ્પિતતનૂત્ક્ષેપચલત્કુણ્ડલકાન્તયઃ
અને શતાવધિ નાગપત્નીઓ સુંદર આભૂષણોથી શોભતી, કાંયાં કાંયાં હલતી, અને શરીર કાંપતું, તેજથી ઝગમગી રહી હતી.
તતઃ પ્રવેષ્ટિતઃ સર્પૈઃ સ કૃષ્ણો ભોગબન્ધનૈઃ દદંશુશ્ ચાપિ તે કૃષ્ણં વિષજ્વાલાવિલૈર્ મુખૈઃ
પછી કૃષ્ણને એ સાપોએ પોતાના ફણીઓથી ઘેરી લીધો અને ઝેરી જ્વાળાઓથી ભરેલા મોઢાંથી દંશન કર્યું.
તં તત્ર પતિતં દૃષ્ટ્વા નાગભોગનિપીડિતમ્ ગોપા વ્રજમ્ ઉપાગત્ય ચુક્રુશુઃ શોકલાલસાઃ
ત્યાં પડેલા, નાગના ફણીઓથી દબાયેલા કૃષ્ણને જોઈ, ગોપો દુઃખથી ભરાઈ વ્રજમાં દોડી ગયા અને રડવા લાગ્યા.
એષ કૃષ્ણો ગતો મોહમગ્નો વૈ કાલિયે હ્રદે ભક્ષ્યતે સર્પરાજેન તદ્ આગચ્છત મા ચિરમ્
"કૃષ્ણ તો હવે બેભાન થઈ ગયો છે અને કાળિયાના તળાવમાં ડૂબી ગયો છે; તેને સાપરાજા ગળી રહ્યો છે—ચાલો, વહેલી જલદી આવો!"
એતચ્ છ્રુત્વા તતો ગોપા વજ્રપાતોપમં વચઃ ગોપ્યશ્ ચ ત્વરિતા જગ્મુર્ યશોદાપ્રમુખા હ્રદમ્
આ વીજળી જેવી વાત સાંભળીને, ગોપો અને ગોપીઓ, યશોદા આગળ રહીને, ઝડપથી તળાવ તરફ દોડી ગયા.
હા હા ક્વાસાવ્ ઇતિ જનો ગોપીનામ્ અતિવિહ્વલઃ યશોદયા સમં ભ્રાન્તો દ્રુતઃ પ્રસ્ખલિતો યયૌ
"હાય! હાય! એ ક્યાં છે?" એમ બધી ગોપીઓ ખૂબ વ્યાકુળ થઈ, યશોદા સાથે, દોડતી-દોડતી, ક્યારેક અડખમ ખાઈ, તળાવ તરફ પહોંચી.
નન્દગોપશ્ ચ ગોપાશ્ ચ રામશ્ ચાદ્ભુતવિક્રમઃ ત્વરિતં યમુનાં જગ્મુઃ કૃષ્ણદર્શનલાલસાઃ
નંદગોપ અને બીજા ગોપો તથા અદ્ભુત પરાક્રમી રામ, કૃષ્ણને જોવા માટે ઉત્સુક થઈ, ઝડપથી યમુના તરફ દોડી ગયા.
દદૃશુશ્ ચાપિ તે તત્ર સર્પરાજવશંગતમ્ નિષ્પ્રયત્નં કૃતં કૃષ્ણં સર્પભોગેન વેષ્ટિતમ્
ત્યાં તેમણે જોયું કે કૃષ્ણ સર્પરાજના વશમાં થઈ, સર્પના ફેરાવામાં બંધાઈ, નિષ્ક્રિય અને અશક્ત પડ્યો છે.
નન્દગોપશ્ ચ નિશ્ચેષ્ટઃ પશ્યન્ પુત્રમુખં ભૃશમ્ યશોદા ચ મહાભાગા બભૂવ મુનિસત્તમાઃ
નંદગોપ નિઃસહાય બની પોતાના પુત્રના ચહેરા તરફ તાકી રહ્યા અને મહાભાગ્યશાળી યશોદા પણ ખૂબ વ્યાકુળ થઈ ગઈ.
ગોપ્યસ્ ત્વ્ અન્યા રુદત્યશ્ ચ દદૃશુઃ શોકકાતરાઃ પ્રોચુશ્ ચ કેશવં પ્રીત્યા ભયકાતરગદ્ગદમ્
બીજી ગોપીઓ દુઃખથી રડતી અને વ્યાકુળ થઈ, કૃષ્ણને જોઈ ભયથી કંપતી વાણીથી પ્રેમપૂર્વક બોલવા લાગી.
સર્વા યશોદયા સાર્ધં વિશામો ઽત્ર મહાહ્રદે નાગરાજસ્ય નો ગન્તુમ્ અસ્માકં યુજ્યતે વ્રજે
યશોદા સાથે અમે બધાં આ મહા તળાવમાં જઈશું; સર્પરાજની મંજૂરી વિના વ્રજમાં પાછા જવું અમને યોગ્ય લાગતું નથી.
દિવસઃ કો વિના સૂર્યં વિના ચન્દ્રેણ કા નિશા વિના દુગ્ધેન કા ગાવો વિના કૃષ્ણેન કો વ્રજઃ વિનાકૃતા ન યાસ્યામઃ કૃષ્ણેનાનેન ગોકુલમ્
સૂર્ય વિના દિવસ શું? ચાંદ્ર વિના રાત શું? દૂધ વિના ગાય શું? કૃષ્ણ વિના વ્રજ શું? કૃષ્ણ વગર અમે ગોકુલમાં નહીં જઈએ.
ઇતિ ગોપીવચઃ શ્રુત્વા રૌહિણેયો મહાબલઃ ઉવાચ ગોપાન્ વિધુરાન્ વિલોક્ય સ્તિમિતેક્ષણઃ
ગોપીઓના આ વચન સાંભળી, બલવાન રૌહિણેય, દુઃખી અને મૌન ગોપો તરફ જોઈને બોલ્યા.
નન્દં ચ દીનમ્ અત્યર્થં ન્યસ્તદૃષ્ટિં સુતાનને મૂર્છાકુલાં યશોદાં ચ કૃષ્ણમાહાત્મ્યસંજ્ઞયા
તેમણે જોયું કે નંદ ખૂબ જ દુઃખી થઈ પુત્રના ચહેરા પર નજર ગાળે છે અને યશોદા કૃષ્ણના મહિમામાં મગ્ન થઈ મૂર્છિત જેવી છે.
કિમ્ અયં દેવદેવેશ ભાવો ઽયં માનુષસ્ ત્વયા વ્યજ્યતે સ્વં તમ્ આત્માનં કિમ્ અન્યં ત્વં ન વેત્સિ યત્
હે દેવોના દેવ, તું માનવ સ્વરૂપ કેમ બતાવે છે? તારો સાચો સ્વરૂપ દર્શા; તું પોતે કોણ છે એ ભૂલી ગયો છે શું?
ત્વમ્ અસ્ય જગતો નાભિઃ સુરાણામ્ એવ ચાશ્રયઃ કર્તાપહર્તા પાતા ચ ત્રૈલોક્યં ત્વં ત્રયીમયઃ
તું આ જગતનું કેન્દ્ર છે, દેવોનો આશ્રય છે; તું ત્રણેય લોકનો સર્જનહાર, સંહારક અને રક્ષક છે, તથા ત્રણેય વેદ સ્વરૂપ છે.
અત્રાવતીર્ણયોઃ કૃષ્ણ ગોપા એવ હિ બાન્ધવાઃ ગોપ્યશ્ ચ સીદતઃ કસ્માત્ ત્વં બન્ધૂન્ સમુપેક્ષસે
હે કૃષ્ણ, અહીં તારા સગાં તો માત્ર ગોપો જ છે; ગોપીઓ પણ અહીં બેઠી છે—તમે તમારા બંધુઓને અવગણો છો કેમ?
દર્શિતો માનુષો ભાવો દર્શિતં બાલચેષ્ટિતમ્ તદ્ અયં દમ્યતાં કૃષ્ણ દુરાત્મા દશનાયુધઃ
તમે માનવ સ્વભાવ અને બાળલીલા બતાવી છે; હવે, હે કૃષ્ણ, આ દુષ્ટ, તીક્ષ્ણ દાંતવાળા સર્પને વશ કરો.
ઇતિ સંસ્મારિતઃ કૃષ્ણઃ સ્મિતભિન્નૌષ્ઠસંપુટઃ આસ્ફાલ્ય મોચયામ્ આસ સ્વં દેહં ભોગબન્ધનાત્
આ રીતે યાદ અપાવતાં કૃષ્ણ સ્મિતભરી ઓઠે, સર્પના ફેરા પર પગ મારી, પોતાને બંધનમાંથી મુક્ત કરી દીધા.
આનામ્ય ચાપિ હસ્તાભ્યામ્ ઉભાભ્યાં મધ્યમં ફણમ્ આરુહ્ય ભુગ્નશિરસઃ પ્રનનર્તોરુવિક્રમઃ
કૃષ્ણે માથું વાળી, બંને હાથથી મધ્યના ફણ પર ચડી, નમ્રતાથી માથું ઝુકાવી, પરાક્રમપૂર્વક નૃત્ય કર્યું.