ગોપપુત્રૈઃ સમં વત્સાંશ્ ચારયન્તૌ વિચેરતુઃ કાલેન ગચ્છતા તૌ તુ સપ્તવર્ષૌ બભૂવતુઃ
ગોપપુત્રો સાથે મળીને વત્સોને ચરાવતા અને ફરતા; સમય જતાં એ બંનેનું વય સાત વર્ષ થયું.
સર્વસ્ય જગતઃ પાલૌ વત્સપાલૌ મહાવ્રજે પ્રાવૃટ્કાલસ્ તતો ઽતીવ મેઘૌઘસ્થગિતામ્બરઃ
મહાવ્રજમાં વત્સપાલ રૂપે રહેલા એ બંને આખા જગતના રક્ષક બન્યા; પછી વરસાદી ઋતુ આવી, અને આકાશ ઘનઘોર વાદળોથી ઢંકાઈ ગયું.
બભૂવ વારિધારાભિર્ ઐક્યં કુર્વન્ દિશામ્ ઇવ પ્રરૂઢનવપુષ્પાઢ્યા શક્રગોપવૃતા મહી
મેઘોથી Directions એક થઈ ગયા હોય તેમ વરસાદ વરસ્યો; ધરા તાજા ફૂલો અને ઇન્દ્રગોપ નામના લાલ કીટોથી શોભી ઉઠી.
યથા મારકતે વાસીત્ પદ્મરાગવિભૂષિતા ઊહુર્ ઉન્માર્ગગામીનિ નિમ્નગામ્ભાંસિ સર્વતઃ
જેમ પન્ના પર મુક્તા જડેલા હોય તેમ, નદીઓ પણ પોતાના માર્ગ છોડીને ચારે બાજુ બધું વહાવી લઈ જતી હતી.
મનાંસિ દુર્વિનીતાનાં પ્રાપ્ય લક્ષ્મીં નવામ્ ઇવ વિકાલે ચ યથાકામં વ્રજમ્ એત્ય મહાબલૌ ગોપૈઃ સમાનૈઃ સહિતૌ ચિક્રીડાતે ઽમરાવ્ ઇવ
જેમ અનિયંત્રિત મનુષ્યોને અચાનક સંપત્તિ મળે ત્યારે થાય તેમ, એ ઋતુમાં પણ, મહાબળવાન એ બંને ગોપમિત્રો સાથે વ્રજમાં ઇચ્છા મુજબ રમ્યા, જેમ દેવતાઓ રમે.
એકદા તુ વિના રામં કૃષ્ણો વૃન્દાવનં યયૌ વિચચાર વૃતો ગોપૈર્ વન્યપુષ્પસ્રગુજ્જ્વલઃ
એક દિવસ રામ વિના કૃષ્ણ વ્રંદાવનમાં ગયા; ગોપમિત્રો સાથે ઘેરાયેલા અને જંગલના ફૂલોની વણેલી વણમાલા પહેરી તેજસ્વી બની ફર્યા.
સ જગામાથ કાલિન્દીં લોલકલ્લોલશાલિનીમ્ તીરસંલગ્નફેનૌઘૈર્ હસન્તીમ્ ઇવ સર્વતઃ
પછી તેઓ યમુના પાસે ગયા, જ્યાં તરંગો રમતાં, કિનારે ફેનના ગોટા ઝગમગતાં, અને બધે હસતી હોય તેમ લાગતી.
તસ્યાં ચાતિમહાભીમં વિષાગ્નિકણદૂષિતમ્ હ્રદં કાલીયનાગસ્ય દદર્શાતિવિભીષણમ્
ત્યાં તેમણે એક અત્યંત ભયાનક, વિષના અગ્નિના બિંદુઓથી દૂષિત, ખૂબ જ ડરામણું કાલિય નાગનું હ્રદ જોયું.
વિષાગ્નિના વિસરતા દગ્ધતીરમહાતરુમ્ વાતાહતામ્બુવિક્ષેપસ્પર્શદગ્ધવિહંગમમ્
ઝેરી આગ ફાટી નીકળી ત્યારે, નદીના કાંઠાના મોટા વૃક્ષો બળી ગયા અને પવનથી ઉડેલા પાણીના છાંટાંથી પક્ષીઓ પણ સળગી ઉઠ્યા.
તમ્ અતીવ મહારૌદ્રં મૃત્યુવક્ત્રમ્ ઇવાપરમ્ વિલોક્ય ચિન્તયામ્ આસ ભગવાન્ મધુસૂદનઃ
એ અત્યંત ભયાનક દ્રશ્ય, જાણે મૃત્યુનું બીજું જ મોં હોય તેમ, ભગવાન મધુસૂદને જોયું અને વિચાર કરવા લાગ્યા.
અસ્મિન્ વસતિ દુષ્ટાત્મા કાલીયો ઽસૌ વિષાયુધઃ યો મયા નિર્જિતસ્ ત્યક્ત્વા દુષ્ટો નષ્ટઃ પયોનિધૌ
અહીં એ દુષ્ટ હૃદયવાળો કાળિયું ઝેરી શક્તિ સાથે રહે છે, જેને હું પહેલાં હરાવીને કાઢી મૂક્યો હતો અને જે પછી સાગરમાં અદૃશ્ય થઈ ગયો હતો.
તેનેયં દૂષિતા સર્વા યમુના સાગરંગમા ન નરૈર્ ગોધનૈર્ વાપિ તૃષાર્તૈર્ ઉપભુજ્યતે
એના કારણે આખી યમુના, જે સાગર સુધી જાય છે, દુષિત થઈ ગઈ છે; હવે ન તો માણસો, ન પશુઓ, કે તરસ્યા લોકો પણ તેનો ઉપયોગ કરી શકે નહીં.
તદ્ અસ્ય નાગરાજસ્ય કર્તવ્યો નિગ્રહો મયા નિત્યત્રસ્તાઃ સુખં યેન ચરેયુર્ વ્રજવાસિનઃ
માટે, મને આ સાપના રાજાને વશ કરવો જ પડશે, જેથી વ્રજવાસીઓ, જે હંમેશા ડરતા રહે છે, સુખથી જીવી શકે.
એતદર્થં નૃલોકે ઽસ્મિન્ન્ અવતારો મયા કૃતઃ યદ્ એષામ્ ઉત્પથસ્થાનાં કાર્યા શાસ્તિર્ દુરાત્મનામ્
આ જ હેતુથી મેં મનુષ્યલોકમાં અવતાર લીધો છે—કે જે દુષ્ટો સારો માર્ગ છોડે છે, તેમને યોગ્ય શીખ આપવી.
તદ્ એતન્ નાતિદૂરસ્થં કદમ્બમ્ ઉરુશાખિનમ્ અધિરુહ્યોત્પતિષ્યામિ હ્રદે ઽસ્મિઞ્ જીવનાશિનઃ
હવે, અહીંથી દૂર નહીં એવા વિશાળ ડાળાવાળા કદંબના વૃક્ષ પર ચડીને, હું આ પ્રાણઘાતક હ્રદમાં કૂદી પડિશ.
ઇત્થં વિચિન્ત્ય બદ્ધ્વા ચ ગાઢં પરિકરં તતઃ નિપપાત હ્રદે તત્ર સર્પરાજસ્ય વેગતઃ
આ રીતે નક્કી કરીને, પોતાના વસ્ત્રને મજબૂતીથી બાંધીને, પછી તેઓ ઝડપથી સાપના રાજાના હ્રદમાં કૂદી પડ્યા.
તેનાપિ પતતા તત્ર ક્ષોભિતઃ સ મહાહ્રદઃ અત્યર્થદૂરજાતાંશ્ ચ તાંશ્ ચાસિઞ્ચન્ મહીરુહાન્
તેમના પડવાથી એ મોટું તળાવ ઉથલપાથલ થઈ ગયું અને દૂર દૂરના વૃક્ષો સુધી પાણીના છાંટાં ફેલાઈ ગયા.
તે ઽહિદુષ્ટવિષજ્વાલાતપ્તામ્બુતપનોક્ષિતાઃ જજ્વલુઃ પાદપાઃ સદ્યો જ્વાલાવ્યાપ્તદિગન્તરાઃ
એ વૃક્ષો, સાપના ઝેરી જ્વાળાઓ અને બળતા પાણીથી સળગી ઉઠ્યા અને તરત જ તેમની અગ્નિએ ચારે બાજુ વ્યાપી લીધી.
આસ્ફોટયામ્ આસ તદા કૃષ્ણો નાગહ્રદં ભુજૈઃ તચ્છબ્દશ્રવણાચ્ ચાથ નાગરાજો ઽભ્યુપાગમત્
પછી કૃષ્ણે પોતાના હાથોથી સાપના તળાવને ઝાટક્યું, અને એ અવાજ સાંભળીને સાપરાજા ત્યાં આવી પહોંચ્યો.
આતામ્રનયનઃ કોપાદ્ વિષજ્વાલાકુલૈઃ ફણૈઃ વૃતો મહાવિષૈશ્ ચાન્યૈર્ અરુણૈર્ અનિલાશનૈઃ
કોપથી તેની આંખો લાલ થઈ ગઈ, ફણીઓમાંથી ઝેરી જ્વાળાઓ નીકળી રહી હતી, અને તે બીજા મોટા, લાલ, પવન પી જનાર સાપો સાથે ઘેરાયેલો હતો.
નાગપત્ન્યશ્ ચ શતશો હારિહારોપશોભિતાઃ પ્રકમ્પિતતનૂત્ક્ષેપચલત્કુણ્ડલકાન્તયઃ
અને શતાવધિ નાગપત્નીઓ સુંદર આભૂષણોથી શોભતી, કાંયાં કાંયાં હલતી, અને શરીર કાંપતું, તેજથી ઝગમગી રહી હતી.
તતઃ પ્રવેષ્ટિતઃ સર્પૈઃ સ કૃષ્ણો ભોગબન્ધનૈઃ દદંશુશ્ ચાપિ તે કૃષ્ણં વિષજ્વાલાવિલૈર્ મુખૈઃ
પછી કૃષ્ણને એ સાપોએ પોતાના ફણીઓથી ઘેરી લીધો અને ઝેરી જ્વાળાઓથી ભરેલા મોઢાંથી દંશન કર્યું.
તં તત્ર પતિતં દૃષ્ટ્વા નાગભોગનિપીડિતમ્ ગોપા વ્રજમ્ ઉપાગત્ય ચુક્રુશુઃ શોકલાલસાઃ
ત્યાં પડેલા, નાગના ફણીઓથી દબાયેલા કૃષ્ણને જોઈ, ગોપો દુઃખથી ભરાઈ વ્રજમાં દોડી ગયા અને રડવા લાગ્યા.
એષ કૃષ્ણો ગતો મોહમગ્નો વૈ કાલિયે હ્રદે ભક્ષ્યતે સર્પરાજેન તદ્ આગચ્છત મા ચિરમ્
"કૃષ્ણ તો હવે બેભાન થઈ ગયો છે અને કાળિયાના તળાવમાં ડૂબી ગયો છે; તેને સાપરાજા ગળી રહ્યો છે—ચાલો, વહેલી જલદી આવો!"
એતચ્ છ્રુત્વા તતો ગોપા વજ્રપાતોપમં વચઃ ગોપ્યશ્ ચ ત્વરિતા જગ્મુર્ યશોદાપ્રમુખા હ્રદમ્
આ વીજળી જેવી વાત સાંભળીને, ગોપો અને ગોપીઓ, યશોદા આગળ રહીને, ઝડપથી તળાવ તરફ દોડી ગયા.
હા હા ક્વાસાવ્ ઇતિ જનો ગોપીનામ્ અતિવિહ્વલઃ યશોદયા સમં ભ્રાન્તો દ્રુતઃ પ્રસ્ખલિતો યયૌ
"હાય! હાય! એ ક્યાં છે?" એમ બધી ગોપીઓ ખૂબ વ્યાકુળ થઈ, યશોદા સાથે, દોડતી-દોડતી, ક્યારેક અડખમ ખાઈ, તળાવ તરફ પહોંચી.
નન્દગોપશ્ ચ ગોપાશ્ ચ રામશ્ ચાદ્ભુતવિક્રમઃ ત્વરિતં યમુનાં જગ્મુઃ કૃષ્ણદર્શનલાલસાઃ
નંદગોપ અને બીજા ગોપો તથા અદ્ભુત પરાક્રમી રામ, કૃષ્ણને જોવા માટે ઉત્સુક થઈ, ઝડપથી યમુના તરફ દોડી ગયા.
દદૃશુશ્ ચાપિ તે તત્ર સર્પરાજવશંગતમ્ નિષ્પ્રયત્નં કૃતં કૃષ્ણં સર્પભોગેન વેષ્ટિતમ્
ત્યાં તેમણે જોયું કે કૃષ્ણ સર્પરાજના વશમાં થઈ, સર્પના ફેરાવામાં બંધાઈ, નિષ્ક્રિય અને અશક્ત પડ્યો છે.
નન્દગોપશ્ ચ નિશ્ચેષ્ટઃ પશ્યન્ પુત્રમુખં ભૃશમ્ યશોદા ચ મહાભાગા બભૂવ મુનિસત્તમાઃ
નંદગોપ નિઃસહાય બની પોતાના પુત્રના ચહેરા તરફ તાકી રહ્યા અને મહાભાગ્યશાળી યશોદા પણ ખૂબ વ્યાકુળ થઈ ગઈ.
ગોપ્યસ્ ત્વ્ અન્યા રુદત્યશ્ ચ દદૃશુઃ શોકકાતરાઃ પ્રોચુશ્ ચ કેશવં પ્રીત્યા ભયકાતરગદ્ગદમ્
બીજી ગોપીઓ દુઃખથી રડતી અને વ્યાકુળ થઈ, કૃષ્ણને જોઈ ભયથી કંપતી વાણીથી પ્રેમપૂર્વક બોલવા લાગી.