યાવદ્ ભૌમમહોત્પાતદોષો નાભિભવેદ્ વ્રજમ્ ઇતિ કૃત્વા મતિં સર્વે ગમને તે વ્રજૌકસઃ
જ્યાં સુધી ધરતી પરનું મોટું દુઃખ વ્રજ પર આવી ન પડે, ત્યાં સુધી અહીંથી જવું જોઈએ — આ વિચારે બધા વ્રજવાસીઓએ વ્રજ છોડવાનો નક્કી કર્યો.
ઊચુઃ સ્વં સ્વં કુલં શીઘ્રં ગમ્યતાં મા વિલમ્બ્યતામ્ તતઃ ક્ષણેન પ્રયયુઃ શકટૈર્ ગોધનૈસ્ તથા
બધાએ કહ્યું: 'દરેકે તરત પોતપોતાના કુટુંબ પાસે જવું જોઈએ, વિલંબ ન કરો.' પછી એક પળમાં જ તેઓ રથો અને ગાયોના ઝુંડ સાથે રવાના થયા.
યૂથશો વત્સપાલીશ્ ચ કાલયન્તો વ્રજૌકસઃ સર્વાવયવનિર્ધૂતં ક્ષણમાત્રેણ તત્ તદા
વત્સપાલ છોકરા અને છોકરીઓ જૂથે જૂથે એકબીજાને બોલાવતાં, એક પળમાં જ પોતાનું બધું છોડી દીધું.
કાકકાકીસમાકીર્ણં વ્રજસ્થાનમ્ અભૂદ્ દ્વિજાઃ વૃન્દાવનં ભગવતા કૃષ્ણેનાક્લિષ્ટકર્મણા
દ્વિજોને કહું છું, વ્રજનું સ્થળ કાગડા અને કાગડીઓથી ભરાઈ ગયું; અને શ્રીકૃષ્ણે, જેમના કાર્યો ક્યારેય થાકતા નથી, તેમણે વ્રંદાવનને ધ્યાનમાં લીધું.
શુભેન મનસા ધ્યાતં ગવાં વૃદ્ધિમ્ અભીપ્સતા તતસ્ તત્રાતિરુક્ષે ઽપિ ધર્મકાલે દ્વિજોત્તમાઃ
પવિત્ર મનથી, ગાયોની વૃદ્ધિની ઈચ્છા રાખીને, તેમણે વ્રંદાવનનું ધ્યાન કર્યું; તેથી, શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ, એ ઉત્તમ ઋતુમાં પણ ત્યાં—
પ્રાવૃટ્કાલ ઇવાભૂચ્ ચ નવશષ્પં સમન્તતઃ સ સમાવાસિતઃ સર્વો વ્રજો વૃન્દાવને તતઃ
ચારે તરફ તાજું ઘાસ ફૂટ્યું અને બધું વરસાદી ઋતુ જેવું થઈ ગયું; ત્યારબાદ આખો વ્રજ વ્રંદાવનમાં વસ્યો.
શકટીવાટપર્યન્તચન્દ્રાર્ધાકારસંસ્થિતિઃ વત્સબાલૌ ચ સંવૃત્તૌ રામદામોદરૌ તતઃ
રથો અને વાડીઓની ગોઠવણી અર્ધચંદ્રાકાર હતી; અને ત્યાં રામ અને દામોદર બંને બાળકોએ ઉછેર લીધો.
તત્ર સ્થિતૌ તૌ ચ ગોષ્ઠે ચેરતુર્ બાલલીલયા બર્હિપત્ત્રકૃતાપીડૌ વન્યપુષ્પાવતંસકૌ
ત્યાં એ બંને ગોપગામમાં રહી, બાળલીલામાં ફરતા, મોરપાંખ અને જંગલના ફૂલો ધારણ કરીને રમતા હતા.
ગોપવેણુકૃતાતોદ્યપત્ત્રવાદ્યકૃતસ્વનૌ કાકપક્ષધરૌ બાલૌ કુમારાવ્ ઇવ પાવકૌ
ગોપીઓની વાંસળી અને પાનના વાદ્યો વગાડતાં, કાગડાની પાંખ જેવી વાળ ધરાવતા એ બે બાળક, બાળપણમાં જ બે અગ્નિ જેવા તેજસ્વી લાગતા.
હસન્તૌ ચ રમન્તૌ ચ ચેરતુસ્ તન્ મહદ્ વનમ્ ક્વચિદ્ ધસન્તાવ્ અન્યોન્યં ક્રીડમાનૌ તથા પરૈઃ
હસતાં અને રમતાં, એ બંને એ વિશાળ જંગલમાં ફરતા; ક્યારેક એકબીજાને જોઈને હસતા, અને પરસ્પર તથા બીજાઓ સાથે રમતા.
ગોપપુત્રૈઃ સમં વત્સાંશ્ ચારયન્તૌ વિચેરતુઃ કાલેન ગચ્છતા તૌ તુ સપ્તવર્ષૌ બભૂવતુઃ
ગોપપુત્રો સાથે મળીને વત્સોને ચરાવતા અને ફરતા; સમય જતાં એ બંનેનું વય સાત વર્ષ થયું.
સર્વસ્ય જગતઃ પાલૌ વત્સપાલૌ મહાવ્રજે પ્રાવૃટ્કાલસ્ તતો ઽતીવ મેઘૌઘસ્થગિતામ્બરઃ
મહાવ્રજમાં વત્સપાલ રૂપે રહેલા એ બંને આખા જગતના રક્ષક બન્યા; પછી વરસાદી ઋતુ આવી, અને આકાશ ઘનઘોર વાદળોથી ઢંકાઈ ગયું.
બભૂવ વારિધારાભિર્ ઐક્યં કુર્વન્ દિશામ્ ઇવ પ્રરૂઢનવપુષ્પાઢ્યા શક્રગોપવૃતા મહી
મેઘોથી Directions એક થઈ ગયા હોય તેમ વરસાદ વરસ્યો; ધરા તાજા ફૂલો અને ઇન્દ્રગોપ નામના લાલ કીટોથી શોભી ઉઠી.
યથા મારકતે વાસીત્ પદ્મરાગવિભૂષિતા ઊહુર્ ઉન્માર્ગગામીનિ નિમ્નગામ્ભાંસિ સર્વતઃ
જેમ પન્ના પર મુક્તા જડેલા હોય તેમ, નદીઓ પણ પોતાના માર્ગ છોડીને ચારે બાજુ બધું વહાવી લઈ જતી હતી.
મનાંસિ દુર્વિનીતાનાં પ્રાપ્ય લક્ષ્મીં નવામ્ ઇવ વિકાલે ચ યથાકામં વ્રજમ્ એત્ય મહાબલૌ ગોપૈઃ સમાનૈઃ સહિતૌ ચિક્રીડાતે ઽમરાવ્ ઇવ
જેમ અનિયંત્રિત મનુષ્યોને અચાનક સંપત્તિ મળે ત્યારે થાય તેમ, એ ઋતુમાં પણ, મહાબળવાન એ બંને ગોપમિત્રો સાથે વ્રજમાં ઇચ્છા મુજબ રમ્યા, જેમ દેવતાઓ રમે.
એકદા તુ વિના રામં કૃષ્ણો વૃન્દાવનં યયૌ વિચચાર વૃતો ગોપૈર્ વન્યપુષ્પસ્રગુજ્જ્વલઃ
એક દિવસ રામ વિના કૃષ્ણ વ્રંદાવનમાં ગયા; ગોપમિત્રો સાથે ઘેરાયેલા અને જંગલના ફૂલોની વણેલી વણમાલા પહેરી તેજસ્વી બની ફર્યા.
સ જગામાથ કાલિન્દીં લોલકલ્લોલશાલિનીમ્ તીરસંલગ્નફેનૌઘૈર્ હસન્તીમ્ ઇવ સર્વતઃ
પછી તેઓ યમુના પાસે ગયા, જ્યાં તરંગો રમતાં, કિનારે ફેનના ગોટા ઝગમગતાં, અને બધે હસતી હોય તેમ લાગતી.
તસ્યાં ચાતિમહાભીમં વિષાગ્નિકણદૂષિતમ્ હ્રદં કાલીયનાગસ્ય દદર્શાતિવિભીષણમ્
ત્યાં તેમણે એક અત્યંત ભયાનક, વિષના અગ્નિના બિંદુઓથી દૂષિત, ખૂબ જ ડરામણું કાલિય નાગનું હ્રદ જોયું.
વિષાગ્નિના વિસરતા દગ્ધતીરમહાતરુમ્ વાતાહતામ્બુવિક્ષેપસ્પર્શદગ્ધવિહંગમમ્
ઝેરી આગ ફાટી નીકળી ત્યારે, નદીના કાંઠાના મોટા વૃક્ષો બળી ગયા અને પવનથી ઉડેલા પાણીના છાંટાંથી પક્ષીઓ પણ સળગી ઉઠ્યા.
તમ્ અતીવ મહારૌદ્રં મૃત્યુવક્ત્રમ્ ઇવાપરમ્ વિલોક્ય ચિન્તયામ્ આસ ભગવાન્ મધુસૂદનઃ
એ અત્યંત ભયાનક દ્રશ્ય, જાણે મૃત્યુનું બીજું જ મોં હોય તેમ, ભગવાન મધુસૂદને જોયું અને વિચાર કરવા લાગ્યા.
અસ્મિન્ વસતિ દુષ્ટાત્મા કાલીયો ઽસૌ વિષાયુધઃ યો મયા નિર્જિતસ્ ત્યક્ત્વા દુષ્ટો નષ્ટઃ પયોનિધૌ
અહીં એ દુષ્ટ હૃદયવાળો કાળિયું ઝેરી શક્તિ સાથે રહે છે, જેને હું પહેલાં હરાવીને કાઢી મૂક્યો હતો અને જે પછી સાગરમાં અદૃશ્ય થઈ ગયો હતો.
તેનેયં દૂષિતા સર્વા યમુના સાગરંગમા ન નરૈર્ ગોધનૈર્ વાપિ તૃષાર્તૈર્ ઉપભુજ્યતે
એના કારણે આખી યમુના, જે સાગર સુધી જાય છે, દુષિત થઈ ગઈ છે; હવે ન તો માણસો, ન પશુઓ, કે તરસ્યા લોકો પણ તેનો ઉપયોગ કરી શકે નહીં.
તદ્ અસ્ય નાગરાજસ્ય કર્તવ્યો નિગ્રહો મયા નિત્યત્રસ્તાઃ સુખં યેન ચરેયુર્ વ્રજવાસિનઃ
માટે, મને આ સાપના રાજાને વશ કરવો જ પડશે, જેથી વ્રજવાસીઓ, જે હંમેશા ડરતા રહે છે, સુખથી જીવી શકે.
એતદર્થં નૃલોકે ઽસ્મિન્ન્ અવતારો મયા કૃતઃ યદ્ એષામ્ ઉત્પથસ્થાનાં કાર્યા શાસ્તિર્ દુરાત્મનામ્
આ જ હેતુથી મેં મનુષ્યલોકમાં અવતાર લીધો છે—કે જે દુષ્ટો સારો માર્ગ છોડે છે, તેમને યોગ્ય શીખ આપવી.
તદ્ એતન્ નાતિદૂરસ્થં કદમ્બમ્ ઉરુશાખિનમ્ અધિરુહ્યોત્પતિષ્યામિ હ્રદે ઽસ્મિઞ્ જીવનાશિનઃ
હવે, અહીંથી દૂર નહીં એવા વિશાળ ડાળાવાળા કદંબના વૃક્ષ પર ચડીને, હું આ પ્રાણઘાતક હ્રદમાં કૂદી પડિશ.
ઇત્થં વિચિન્ત્ય બદ્ધ્વા ચ ગાઢં પરિકરં તતઃ નિપપાત હ્રદે તત્ર સર્પરાજસ્ય વેગતઃ
આ રીતે નક્કી કરીને, પોતાના વસ્ત્રને મજબૂતીથી બાંધીને, પછી તેઓ ઝડપથી સાપના રાજાના હ્રદમાં કૂદી પડ્યા.
તેનાપિ પતતા તત્ર ક્ષોભિતઃ સ મહાહ્રદઃ અત્યર્થદૂરજાતાંશ્ ચ તાંશ્ ચાસિઞ્ચન્ મહીરુહાન્
તેમના પડવાથી એ મોટું તળાવ ઉથલપાથલ થઈ ગયું અને દૂર દૂરના વૃક્ષો સુધી પાણીના છાંટાં ફેલાઈ ગયા.
તે ઽહિદુષ્ટવિષજ્વાલાતપ્તામ્બુતપનોક્ષિતાઃ જજ્વલુઃ પાદપાઃ સદ્યો જ્વાલાવ્યાપ્તદિગન્તરાઃ
એ વૃક્ષો, સાપના ઝેરી જ્વાળાઓ અને બળતા પાણીથી સળગી ઉઠ્યા અને તરત જ તેમની અગ્નિએ ચારે બાજુ વ્યાપી લીધી.
આસ્ફોટયામ્ આસ તદા કૃષ્ણો નાગહ્રદં ભુજૈઃ તચ્છબ્દશ્રવણાચ્ ચાથ નાગરાજો ઽભ્યુપાગમત્
પછી કૃષ્ણે પોતાના હાથોથી સાપના તળાવને ઝાટક્યું, અને એ અવાજ સાંભળીને સાપરાજા ત્યાં આવી પહોંચ્યો.
આતામ્રનયનઃ કોપાદ્ વિષજ્વાલાકુલૈઃ ફણૈઃ વૃતો મહાવિષૈશ્ ચાન્યૈર્ અરુણૈર્ અનિલાશનૈઃ
કોપથી તેની આંખો લાલ થઈ ગઈ, ફણીઓમાંથી ઝેરી જ્વાળાઓ નીકળી રહી હતી, અને તે બીજા મોટા, લાલ, પવન પી જનાર સાપો સાથે ઘેરાયેલો હતો.