યદા યદા ત્વ્ અધર્મસ્ય વૃદ્ધિર્ ભવતિ ભો દ્વિજાઃ ધર્મશ્ ચ હ્રાસમ્ અભ્યેતિ તદા દેવો જનાર્દનઃ
હે દ્વિજો, જ્યારે જ્યારે અધર્મ વધે છે અને ધર્મ ઘટે છે, ત્યારે દેવતા જનાર્દન—
અવતારં કરોત્ય્ અત્ર દ્વિધા કૃત્વાત્મનસ્ તનુમ્ સાધૂનાં રક્ષણાર્થાય ધર્મસંસ્થાપનાય ચ
—ત્યાં પોતાના સ્વરૂપને બે ભાગે વિભાજિત કરીને અવતાર લે છે, સજ્જનોની રક્ષા અને ધર્મની સ્થાપના માટે.
દુષ્ટાનાં નિગ્રહાર્થાય અન્યેષાં ચ સુરદ્વિષામ્ પ્રજાનાં રક્ષણાર્થાય જાયતે ઽસૌ યુગે યુગે
દુષ્ટો અને અન્ય દેવદ્વેષી દુશ્મનોના વિનાશ માટે, તથા પ્રજાઓની રક્ષા માટે, તે દરેક યુગે જન્મે છે.
પુરા કિલ મહી વિપ્રા ભૂરિભારાવપીડિતા જગામ ધરણી મેરૌ સમાજે ત્રિદિવૌકસામ્
પૂર્વે, હે બ્રાહ્મણો, પૃથ્વી ભારે ભારથી પીડાઈને, સ્વર્ગવાસીઓની સભામાં, મેરુ પર્વત પર ગઈ હતી.
સબ્રહ્મકાન્ સુરાન્ સર્વાન્ પ્રણિપત્યાથ મેદિની કથયામ્ આસ તત્ સર્વં ખેદાત્ કરુણભાષિણી
ત્યાં, બ્રહ્મા સહિત સર્વે દેવતાઓને વંદન કરીને, પૃથ્વીએ દુઃખથી અને કરુણાભાવે બધું વર્ણન કર્યું.
અગ્નિઃ સુવર્ણસ્ય ગુરુર્ ગવાં સૂર્યો ઽપરો ગુરુઃ મમાપ્ય્ અખિલલોકાનાં વન્દ્યો નારાયણો ગુરુઃ
અગ્નિ સોનાનો ગુરુ છે, સૂર્ય ગાયનો બીજો ગુરુ છે; પણ મારા માટે અને બધા લોકોએ માટે, માત્ર નારાયણ જ પૂજનીય ગુરુ છે.
તત્સાંપ્રતમ્ ઇમે દૈત્યાઃ કાલનેમિપુરોગમાઃ મર્ત્યલોકં સમાગમ્ય બાધન્તે ઽહર્નિશં પ્રજાઃ
હમણાં, કાલનેમિ આગેવાન એવા આ દૈત્યો, મનુષ્યલોકમાં આવીને, દિવસ-રાત પ્રજાઓને ત્રાસ આપે છે.
કાલનેમિર્ હતો યો ઽસૌ વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના ઉગ્રસેનસુતઃ કંસઃ સંભૂતઃ સુમહાસુરઃ
જે કાલનેમિને પ્રભુ વિષ્ણુએ સંહાર્યો હતો, એ હવે ઉગ્રસેનપુત્ર કંસ તરીકે જન્મ્યો છે, જે મહાન અસુર છે.
અરિષ્ટો ધેનુકઃ કેશી પ્રલમ્બો નરકસ્ તથા સુન્દો ઽસુરસ્ તથાત્યુગ્રો બાણશ્ ચાપિ બલેઃ સુતઃ
અરિષ્ટ, ધેનુક, કેશી, પ્રલંબ, નરક, અને અત્યંત ભયાનક સુન્દ અસુર, તથા બલિનો પુત્ર બાણ—
તથાન્યે ચ મહાવીર્યા નૃપાણાં ભવનેષુ યે સમુત્પન્ના દુરાત્માનસ્ તાન્ ન સંખ્યાતુમ્ ઉત્સહે
—અને ઘણા બીજા મહાવીર, દુરાચારવાળા, રાજાઓના મહેલોમાં જન્મેલા છે; એમ બધાનો હું ગણતરી પણ કરી શકતી નથી.
અક્ષૌહિણ્યો હિ બહુલા દિવ્યમૂર્તિધૃતાઃ સુરાઃ મહાબલાનાં દૃપ્તાનાં દૈત્યેન્દ્રાણાં મમોપરિ
અनेक અક્ષૌહિણી દેવતાઓ દિવ્ય રૂપ ધારણ કરીને મારા પર આવ્યા છે, પણ દૈત્યરાજાઓના દંભી અને શક્તિશાળી દળો સામે છે.
તદ્ભૂરિભારપીડાર્તા ન શક્નોમ્ય્ અમરેશ્વરાઃ વિભર્તુમ્ આત્માનમ્ અહમ્ ઇતિ વિજ્ઞાપયામિ વઃ
હે અમરેશ્વરો, આ ભારે ભારથી પીડાઈને, હવે હું પોતાને સહન કરી શકતી નથી; એ વાત હું તમને જણાવી રહી છું.
ક્રિયતાં તન્ મહાભાગા મમ ભારાવતારણમ્ યથા રસાતલં નાહં ગચ્છેયમ્ અતિવિહ્વલા
હે મહાભાગ્યશાળી દેવો, મારા ભાર ઉતારવાની વ્યવસ્થા કરો, જેથી હું અત્યંત દુઃખી થઈને પાતાળમાં ન જાઉં.
ઇત્ય્ આકર્ણ્ય ધરાવાક્યમ્ અશેષૈસ્ ત્રિદશૈસ્ તતઃ ભુવો ભારાવતારાર્થં બ્રહ્મા પ્રાહ ચ ચોદિતઃ
પૃથ્વીના આ વચન સાંભળી, સર્વે દેવતાઓએ પૃથ્વીનો ભાર ઉતારવા માટે બ્રહ્માને પ્રેર્યા, અને પછી બ્રહ્માએ બોલ્યા.
યદ્ આહ વસુધા સર્વં સત્યમ્ એતદ્ દિવૌકસઃ અહં ભવો ભવન્તશ્ ચ સર્વં નારાયણાત્મકમ્
પૃથ્વી જે કહ્યું એ બધું સાચું છે, હે દેવતાઓ! હું, ભવ અને તમે બધા, આપણે સૌના મૂળમાં નારાયણ જ છે.
વિભૂતયસ્ તુ યાસ્ તસ્ય તાસામ્ એવ પરસ્પરમ્ આધિક્યં ન્યૂનતા બાધ્યબાધકત્વેન વર્તતે
તેણી વિવિધ રૂપોમાં પરસ્પર વધારે કે ઓછું મહત્ત્વ હોય છે, અને એમાં એક બીજાને દબાવે કે માને છે.
તદ્ આગચ્છત ગચ્છામઃ ક્ષીરાબ્ધેસ્ તટમ્ ઉત્તમમ્ તત્રારાધ્ય હરિં તસ્મૈ સર્વં વિજ્ઞાપયામ વૈ
ચાલો, આપણે ઉત્તમ ક્ષીરસાગર કાંઠે જઈએ; ત્યાં હરિની પૂજા કરીને બધું એમને કહી દઈએ.
સર્વદૈવ જગત્યર્થે સ સર્વાત્મા જગન્મયઃ સ્વલ્પાંશેનાવતીર્યોર્વ્યાં ધર્મસ્ય કુરુતે સ્થિતિમ્
જગતના કલ્યાણ માટે, એ સર્વાત્મા, સર્વત્ર વ્યાપક ભગવાન, પોતાના થોડા અંશે પૃથ્વી પર અવતરી ધર્મની સ્થાપના કરે છે.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા પ્રયયૌ તત્ર સહ દેવૈઃ પિતામહઃ સમાહિતમના ભૂત્વા તુષ્ટાવ ગરુડધ્વજમ્
આ રીતે કહીને પિતામહ દેવતાઓ સાથે ત્યાં ગયા; મન એકાગ્ર કરીને તેમણે ગરુડધારી ભગવાનની સ્તુતિ કરી.
નમો નમસ્ તે ઽસ્તુ સહસ્રમૂર્તે સહસ્રબાહો બહુવક્ત્રપાદ નમો નમસ્ તે જગતઃ પ્રવૃત્તિ વિનાશસંસ્થાનપરાપ્રમેય
હજારો રૂપવાળા, હજારો હાથવાળા, અનેક મુખ અને પગવાળા, જગતને ઉત્પન્ન, લય અને સ્થિત કરનાર, અપરિચિત ભગવાન, તમને વારંવાર નમન.
સૂક્ષ્માતિસૂક્ષ્મં ચ બૃહત્પ્રમાણં ગરીયસામ્ અપ્ય્ અતિગૌરવાત્મન્ પ્રધાનબુદ્ધીન્દ્રિયવાક્પ્રધાન મૂલાપરાત્મન્ ભગવન્ પ્રસીદ
સૌથી સૂક્ષ્મ અને વિશાળ, મહાનોથી પણ મહાન, પ્રકૃતિ, બુદ્ધિ, ઇન્દ્રિયો અને વાણીના મૂળ અને પરમાત્મા, હે ભગવાન, કૃપા કરો.
એષા મહી દેવ મહીપ્રસૂતૈર્ મહાસુરૈઃ પીડિતશૈલબન્ધા પરાયણં ત્વાં જગતામ્ ઉપૈતિ ભારાવતારાર્થમ્ અપારપારમ્
હે ભગવાન, પૃથ્વી મહાન અસુરોથી પીડાઈને, પર્વતોમાં બંધાઈને, અહિયાં તમારી પાસે, જગતના આશ્રય, પોતાના ભાર ઉતારવા આવી છે.
એતે વયં વૃત્રરિપુસ્ તથાયં નાસત્યદસ્રૌ વરુણસ્ તથૈષઃ ઇમે ચ રુદ્રા વસવઃ સસૂર્યાઃ સમીરણાગ્નિપ્રમુખાસ્ તથાન્યે
અહીં અમે, વૃત્રને મારનાર, આ બંને અશ્વિનીકુમાર, વરુણ, અને આ, રુદ્રો, વસુઓ, સૂર્ય સાથે, પવન, અગ્નિ અને બીજા દેવતાઓ હાજર છે.
સુરાઃ સમસ્તાઃ સુરનાથ કાર્યમ્ એભિર્ મયા યચ્ ચ તદ્ ઈશ સર્વમ્ આજ્ઞાપયાજ્ઞાં પ્રતિપાલયન્તસ્ તવૈવ તિષ્ઠામ સદાસ્તદોષાઃ
હે દેવોના દેવ, બધા દેવતાઓ અહીં એકઠા થયા છે; મેં જે કર્યું છે એ પણ તમારી આજ્ઞાથી, અમે હંમેશા તમારી આજ્ઞા પાળીએ છીએ, નિર્દોષ છીએ.
એવં સંસ્તૂયમાનસ્ તુ ભગવાન્ પરમેશ્વરઃ ઉજ્જહારાત્મનઃ કેશૌ સિતકૃષ્ણૌ દ્વિજોત્તમાઃ
આ રીતે સ્તુતિ થતાં પરમેશ્વર ભગવાને પોતાના શરીરમાંથી એક સફેદ અને એક કાળો વાળ કાઢ્યો, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.
ઉવાચ ચ સુરાન્ એતૌ મત્કેશૌ વસુધાતલે અવતીર્ય ભુવો ભારક્લેશહાનિં કરિષ્યતઃ
તેમણે દેવતાઓને કહ્યું: મારા આ બે વાળ પૃથ્વી પર અવતરીને પૃથ્વીનો ભાર અને દુઃખ દૂર કરશે.
સુરાશ્ ચ સકલાઃ સ્વાંશૈર્ અવતીર્ય મહીતલે કુર્વન્તુ યુદ્ધમ્ ઉન્મત્તૈઃ પૂર્વોત્પન્નૈર્ મહાસુરૈઃ
બધા દેવતાઓએ પોતાના અંશો સાથે પૃથ્વી પર અવતરીને, પેહલા ઉત્પન્ન થયેલા પાગલ મહાસુરો સામે યુદ્ધ કરવું જોઈએ.
તતઃ ક્ષયમ્ અશેષાસ્ તે દૈતેયા ધરણીતલે પ્રયાસ્યન્તિ ન સંદેહો નાનાયુધવિચૂર્ણિતાઃ
પછી પૃથ્વી પરના બધા દૈત્યો વિવિધ શસ્ત્રોથી નાશ પામશે, એમાં કોઈ શંકા નથી.
વસુદેવસ્ય યા પત્ની દેવકી દેવતોપમા તસ્યા ગર્ભો ઽષ્ટમો ઽયં તુ મત્કેશો ભવિતા સુરાઃ
વસુદેવની પત્ની દેવકી, જે દેવીઓ જેવી છે, તેના ગર્ભમાં આઠમો ગર્ભ, એ જ મારો વાળ હશે, હે દેવતાઓ.
અવતીર્ય ચ તત્રાયં કંસં ઘાતયિતા ભુવિ કાલનેમિસમુદ્ભૂતમ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વાન્તર્દધે હરિઃ
ત્યાં અવતરીને એ કાલનેમિમાંથી જન્મેલા કંસનો સંહાર કરશે; આવું કહીને હરિ અદૃશ્ય થયા.