સહસ્રયુગપર્યન્તં નાગપર્યઙ્કગો વિભુઃ યોગનિદ્રાં સમાસ્થાય સ્વે મહિમ્નિ વ્યવસ્થિતઃ
ત્યારે એ મહાનુભાવે સાપની શય્યાપર હજારો યુગ સુધી યોગનિદ્રામાં સ્થિત રહી, પોતાના મહિમામાં સ્થિર રહ્યો.
ત્રૈલોક્યમ્ ઉદરે કૃત્વા જગત્ સ્થાવરજઙ્ગમમ્ જનલોકગતૈઃ સિદ્ધૈઃ સ્તૂયમાનો મહર્ષિભિઃ
એણે ત્રિલોક તથા સ્થાવર-જંગમ સર્વ જગતને પોતાના પેટમાં રાખી દીધું અને જનલોકના સિદ્ધો તથા મહર્ષિઓએ તેની સ્તુતિ કરી.
તસ્ય નાભૌ સમુત્પન્નં પદ્મં દિક્પત્ત્રમણ્ડિતમ્ મરુત્કિઞ્જલ્કસંયુક્તં ગૃહં પૈતામહં વરમ્
એની નાભિમાંથી એક કમળ ઉત્પન્ન થયું, જે દિશાદિશામાં પાંખડીઓથી શોભિત હતું અને પવન જેવા રેશમથી જોડાયેલું, એ ઉત્તમ પિતૃગૃહ હતું.
યત્ર બ્રહ્મા સમુત્પન્નો દેવદેવશ્ ચતુર્મુખઃ તદા કર્ણમલોદ્ભૂતૌ દાનવૌ મધુકૈટભૌ
ત્યાં બ્રહ્મા જન્મ્યા, દેવોના દેવ અને ચતુરમુખ; ત્યારબાદ એના કાનમાંથી મધુ અને વૈટભ નામના દાનવો ઉત્પન્ન થયા.
મહાબલૌ મહાવીર્યૌ બ્રહ્માણં હન્તુમ્ ઉદ્યતૌ જઘાન તૌ દુરાધર્ષૌ ઉત્થાય શયનોદધેઃ
મહાબળવાન અને મહાવીર એવા એ દાનવો બ્રહ્માને મારવા તત્પર થયા, પણ એ મહાશક્તિશાળી ભગવાન શયનસમુદ્રમાંથી ઊઠી તેમને સંહાર્યા.
એવમાદીંસ્ તથૈવાન્યાન્ અસંખ્યાતુમ્ ઇહોત્સહે અવતારો હ્ય્ અજસ્યેહ માથુરઃ સાંપ્રતસ્ ત્વ્ અયમ્
આ રીતે, અને અનેક અનંત સ્વરૂપોમાં, એ અજન્મા ભગવાન અવતાર લે છે; હવે તો એનો અવતાર મથુરામાં થયો છે.
ઇતિ સા સાત્ત્વિકી મૂર્તિર્ અવતારં કરોતિ ચ પ્રદ્યુમ્નેતિ સમાખ્યાતા રક્ષાકર્મણ્ય્ અવસ્થિતા
આ રીતે, તે સાત્ત્વિક રૂપ અવતાર રૂપે અવતરતું છે, જેને પ્રદ્યુમ્ન કહેવાય છે અને જે હંમેશા રક્ષણના કાર્યમાં સ્થિર રહે છે.
દેવત્વે ઽથ મનુષ્યત્વે તિર્યગ્યોનૌ ચ સંસ્થિતા ગૃહ્ણાતિ તત્સ્વભાવશ્ ચ વાસુદેવેચ્છયા સદા
દેવત્વમાં હોય કે માનવરૂપે કે પશુયોનિમાં, તે હંમેશા જે સ્થિતિમાં હોય તેવો સ્વભાવ ધારણ કરે છે, અને આ બધું વાસુદેવની ઇચ્છાથી થાય છે.
દદાત્ય્ અભિમતાન્ કામાન્ પૂજિતા સા દ્વિજોત્તમાઃ એવં મયા સમાખ્યાતઃ કૃતકૃત્યો ઽપિ યઃ પ્રભુઃ માનુષત્વં ગતો વિષ્ણુઃ શૃણુધ્વં ચોત્તરં પુનઃ
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, જ્યારે તેની પૂજા કરવામાં આવે છે ત્યારે તે મનગમતી ઈચ્છાઓ પૂરી કરે છે; આ રીતે મેં એ પ્રભુનું વર્ણન કર્યું, જે સર્વે કાર્ય પૂર્ણ હોવા છતાં માનવરૂપે જન્મ્યા હતા. હવે આગળ સાંભળો.
શૃણુધ્વં મુનિશાર્દૂલાઃ પ્રવક્ષ્યામિ સમાસતઃ અવતારં હરેશ્ ચાત્ર ભારાવતરણેચ્છયા
હે મુનિશ્રેષ્ઠો, હવે તમે સાંભળો, હું અહીં સંક્ષિપ્તમાં હરિનો અવતાર કહું છું, જે પૃથ્વીનો ભાર ઉતારવાની ઇચ્છાથી થયો હતો.
યદા યદા ત્વ્ અધર્મસ્ય વૃદ્ધિર્ ભવતિ ભો દ્વિજાઃ ધર્મશ્ ચ હ્રાસમ્ અભ્યેતિ તદા દેવો જનાર્દનઃ
હે દ્વિજો, જ્યારે જ્યારે અધર્મ વધે છે અને ધર્મ ઘટે છે, ત્યારે દેવતા જનાર્દન—
અવતારં કરોત્ય્ અત્ર દ્વિધા કૃત્વાત્મનસ્ તનુમ્ સાધૂનાં રક્ષણાર્થાય ધર્મસંસ્થાપનાય ચ
—ત્યાં પોતાના સ્વરૂપને બે ભાગે વિભાજિત કરીને અવતાર લે છે, સજ્જનોની રક્ષા અને ધર્મની સ્થાપના માટે.
દુષ્ટાનાં નિગ્રહાર્થાય અન્યેષાં ચ સુરદ્વિષામ્ પ્રજાનાં રક્ષણાર્થાય જાયતે ઽસૌ યુગે યુગે
દુષ્ટો અને અન્ય દેવદ્વેષી દુશ્મનોના વિનાશ માટે, તથા પ્રજાઓની રક્ષા માટે, તે દરેક યુગે જન્મે છે.
પુરા કિલ મહી વિપ્રા ભૂરિભારાવપીડિતા જગામ ધરણી મેરૌ સમાજે ત્રિદિવૌકસામ્
પૂર્વે, હે બ્રાહ્મણો, પૃથ્વી ભારે ભારથી પીડાઈને, સ્વર્ગવાસીઓની સભામાં, મેરુ પર્વત પર ગઈ હતી.
સબ્રહ્મકાન્ સુરાન્ સર્વાન્ પ્રણિપત્યાથ મેદિની કથયામ્ આસ તત્ સર્વં ખેદાત્ કરુણભાષિણી
ત્યાં, બ્રહ્મા સહિત સર્વે દેવતાઓને વંદન કરીને, પૃથ્વીએ દુઃખથી અને કરુણાભાવે બધું વર્ણન કર્યું.
અગ્નિઃ સુવર્ણસ્ય ગુરુર્ ગવાં સૂર્યો ઽપરો ગુરુઃ મમાપ્ય્ અખિલલોકાનાં વન્દ્યો નારાયણો ગુરુઃ
અગ્નિ સોનાનો ગુરુ છે, સૂર્ય ગાયનો બીજો ગુરુ છે; પણ મારા માટે અને બધા લોકોએ માટે, માત્ર નારાયણ જ પૂજનીય ગુરુ છે.
તત્સાંપ્રતમ્ ઇમે દૈત્યાઃ કાલનેમિપુરોગમાઃ મર્ત્યલોકં સમાગમ્ય બાધન્તે ઽહર્નિશં પ્રજાઃ
હમણાં, કાલનેમિ આગેવાન એવા આ દૈત્યો, મનુષ્યલોકમાં આવીને, દિવસ-રાત પ્રજાઓને ત્રાસ આપે છે.
કાલનેમિર્ હતો યો ઽસૌ વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના ઉગ્રસેનસુતઃ કંસઃ સંભૂતઃ સુમહાસુરઃ
જે કાલનેમિને પ્રભુ વિષ્ણુએ સંહાર્યો હતો, એ હવે ઉગ્રસેનપુત્ર કંસ તરીકે જન્મ્યો છે, જે મહાન અસુર છે.
અરિષ્ટો ધેનુકઃ કેશી પ્રલમ્બો નરકસ્ તથા સુન્દો ઽસુરસ્ તથાત્યુગ્રો બાણશ્ ચાપિ બલેઃ સુતઃ
અરિષ્ટ, ધેનુક, કેશી, પ્રલંબ, નરક, અને અત્યંત ભયાનક સુન્દ અસુર, તથા બલિનો પુત્ર બાણ—
તથાન્યે ચ મહાવીર્યા નૃપાણાં ભવનેષુ યે સમુત્પન્ના દુરાત્માનસ્ તાન્ ન સંખ્યાતુમ્ ઉત્સહે
—અને ઘણા બીજા મહાવીર, દુરાચારવાળા, રાજાઓના મહેલોમાં જન્મેલા છે; એમ બધાનો હું ગણતરી પણ કરી શકતી નથી.
અક્ષૌહિણ્યો હિ બહુલા દિવ્યમૂર્તિધૃતાઃ સુરાઃ મહાબલાનાં દૃપ્તાનાં દૈત્યેન્દ્રાણાં મમોપરિ
અनेक અક્ષૌહિણી દેવતાઓ દિવ્ય રૂપ ધારણ કરીને મારા પર આવ્યા છે, પણ દૈત્યરાજાઓના દંભી અને શક્તિશાળી દળો સામે છે.
તદ્ભૂરિભારપીડાર્તા ન શક્નોમ્ય્ અમરેશ્વરાઃ વિભર્તુમ્ આત્માનમ્ અહમ્ ઇતિ વિજ્ઞાપયામિ વઃ
હે અમરેશ્વરો, આ ભારે ભારથી પીડાઈને, હવે હું પોતાને સહન કરી શકતી નથી; એ વાત હું તમને જણાવી રહી છું.
ક્રિયતાં તન્ મહાભાગા મમ ભારાવતારણમ્ યથા રસાતલં નાહં ગચ્છેયમ્ અતિવિહ્વલા
હે મહાભાગ્યશાળી દેવો, મારા ભાર ઉતારવાની વ્યવસ્થા કરો, જેથી હું અત્યંત દુઃખી થઈને પાતાળમાં ન જાઉં.
ઇત્ય્ આકર્ણ્ય ધરાવાક્યમ્ અશેષૈસ્ ત્રિદશૈસ્ તતઃ ભુવો ભારાવતારાર્થં બ્રહ્મા પ્રાહ ચ ચોદિતઃ
પૃથ્વીના આ વચન સાંભળી, સર્વે દેવતાઓએ પૃથ્વીનો ભાર ઉતારવા માટે બ્રહ્માને પ્રેર્યા, અને પછી બ્રહ્માએ બોલ્યા.
યદ્ આહ વસુધા સર્વં સત્યમ્ એતદ્ દિવૌકસઃ અહં ભવો ભવન્તશ્ ચ સર્વં નારાયણાત્મકમ્
પૃથ્વી જે કહ્યું એ બધું સાચું છે, હે દેવતાઓ! હું, ભવ અને તમે બધા, આપણે સૌના મૂળમાં નારાયણ જ છે.
વિભૂતયસ્ તુ યાસ્ તસ્ય તાસામ્ એવ પરસ્પરમ્ આધિક્યં ન્યૂનતા બાધ્યબાધકત્વેન વર્તતે
તેણી વિવિધ રૂપોમાં પરસ્પર વધારે કે ઓછું મહત્ત્વ હોય છે, અને એમાં એક બીજાને દબાવે કે માને છે.
તદ્ આગચ્છત ગચ્છામઃ ક્ષીરાબ્ધેસ્ તટમ્ ઉત્તમમ્ તત્રારાધ્ય હરિં તસ્મૈ સર્વં વિજ્ઞાપયામ વૈ
ચાલો, આપણે ઉત્તમ ક્ષીરસાગર કાંઠે જઈએ; ત્યાં હરિની પૂજા કરીને બધું એમને કહી દઈએ.
સર્વદૈવ જગત્યર્થે સ સર્વાત્મા જગન્મયઃ સ્વલ્પાંશેનાવતીર્યોર્વ્યાં ધર્મસ્ય કુરુતે સ્થિતિમ્
જગતના કલ્યાણ માટે, એ સર્વાત્મા, સર્વત્ર વ્યાપક ભગવાન, પોતાના થોડા અંશે પૃથ્વી પર અવતરી ધર્મની સ્થાપના કરે છે.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા પ્રયયૌ તત્ર સહ દેવૈઃ પિતામહઃ સમાહિતમના ભૂત્વા તુષ્ટાવ ગરુડધ્વજમ્
આ રીતે કહીને પિતામહ દેવતાઓ સાથે ત્યાં ગયા; મન એકાગ્ર કરીને તેમણે ગરુડધારી ભગવાનની સ્તુતિ કરી.
નમો નમસ્ તે ઽસ્તુ સહસ્રમૂર્તે સહસ્રબાહો બહુવક્ત્રપાદ નમો નમસ્ તે જગતઃ પ્રવૃત્તિ વિનાશસંસ્થાનપરાપ્રમેય
હજારો રૂપવાળા, હજારો હાથવાળા, અનેક મુખ અને પગવાળા, જગતને ઉત્પન્ન, લય અને સ્થિત કરનાર, અપરિચિત ભગવાન, તમને વારંવાર નમન.