માંસાત્ તુ મેદસો જન્મ મેદસો ઽસ્થિ નિરુચ્યતે અસ્થ્નો મજ્જા સમભવન્ મજ્જાતઃ શુક્રસંભવઃ
માંસમાંથી ચરબી જન્મે છે અને ચરબીમાંથી હાડકાં થાય છે; હાડકાંમાંથી મજ્જા થાય છે અને મજ્જામાંથી શુક્ર ઉત્પન્ન થાય છે—
શુક્રાદ્ ગર્ભઃ સમભવદ્ રસમૂલેન કર્મણા તત્રાપાં પ્રથમો ભાગઃ સ સૌમ્યો રાશિર્ ઉચ્યતે
શુક્રમાંથી ગર્ભ રચાય છે, જેનું મૂળ રસ છે; તેમાં પાણીનો પહેલો ભાગ ચંદ્રમાસમૂહ કહેવાય છે—
ગર્ભોષ્મસંભવો જ્ઞેયો દ્વિતીયો રાશિર્ ઉચ્યતે શુક્રં સોમાત્મકં વિદ્યાદ્ આર્તવં પાવકાત્મકમ્
ગર્ભ જે ગરમાઈથી બને છે, તે બીજો સમૂહ કહેવાય છે; શુક્રને સોમરૂપ જાણવું અને સ્ત્રીનું રક્ત અગ્નિરૂપ છે—
ભાવા રસાનુગાશ્ ચૈષાં બીજે ચ શશિપાવકૌ કફવર્ગે ભવેચ્ છુક્રં પિત્તવર્ગે ચ શોણિતમ્
આ બધાની ગુણો રસને અનુસરે છે; બીજમાં ચંદ્ર અને અગ્નિ રહેલા છે; કફવાળાઓમાં શુક્ર અને પિત્તવાળાઓમાં લોહી મુખ્ય છે—
કફસ્ય હૃદયં સ્થાનં નાભ્યાં પિત્તં પ્રતિષ્ઠિતમ્ દેહસ્ય મધ્યે હૃદયં સ્થાનં તન્ મનસઃ સ્મૃતમ્
કફનું સ્થાન હૃદય છે, પિત્તનું સ્થાન નાભિ છે; શરીરના મધ્યમાં હૃદય મનનું સ્થાન કહેવાય છે—
નાભિકોષ્ઠાન્તરં યત્ તુ તત્ર દેવો હુતાશનઃ મનઃ પ્રજાપતિર્ જ્ઞેયઃ કફઃ સોમો વિભાવ્યતે
નાભિ અને પેટની અંદર જે જગ્યા છે, ત્યાં દેવ અગ્નિ વસે છે; મન પ્રજાપતિ છે અને કફ ચંદ્રરૂપે પ્રગટે છે—
પિત્તમ્ અગ્નિઃ સ્મૃતં ત્વ્ એવમ્ અગ્નિસોમાત્મકં જગત્ એવં પ્રવર્તિતે ગર્ભે વર્ધિતે ઽર્બુદસંનિભે
પિત્તને અગ્નિ માનવામાં આવે છે; આ રીતે જગત અગ્નિ અને ચંદ્રમાસ્વરૂપ છે. આવું કરીને ગર્ભ વિકસે છે અને અર્બુદ જેવું બને છે—
વાયુઃ પ્રવેશં સંચક્રે સંગતઃ પરમાત્મનઃ સ પઞ્ચધા શરીરસ્થો ભિદ્યતે વર્તતે પુનઃ
વાયુ પરમાત્મા સાથે જોડાઈને અંદર પ્રવેશે છે; તે શરીરમાં પાંચ ભાગે વિભાજીત થઈ કાર્ય કરે છે—
પ્રાણાપાનૌ સમાનશ્ ચ ઉદાનો વ્યાન એવ ચ પ્રાણો ઽસ્ય પરમાત્માનં વર્ધયન્ પરિવર્તતે
પ્રાણ, અપાન, સમાન, ઉદાન અને વ્યાન—આ પાંચ વાયુઓ છે; પ્રાણ પરમાત્માને પોષે છે અને ગતિશીલ રહે છે—
અપાનઃ પશ્ચિમં કાયમ્ ઉદાનો ઽર્ધં શરીરિણઃ વ્યાનસ્ તુ વ્યાપ્યતે યેન સમાનઃ સંનિવર્તતે
અપાન શરીરના નીચેના ભાગમાં કાર્ય કરે છે, ઉદાન ઉપરના ભાગમાં; વ્યાન આખા શરીરમાં વ્યાપ્ત છે અને સમાન સંતુલન રાખે છે—
ભૂતાવાપ્તિસ્ તતસ્ તસ્ય જાયેતેન્દ્રિયગોચરા પૃથિવી વાયુર્ આકાશમ્ આપો જ્યોતિશ્ ચ પઞ્ચમમ્
પછી તેમાંથી ઇન્દ્રિયગમ્ય તત્વોની પ્રાપ્તિ થાય છે: પૃથ્વી, વાયુ, આકાશ, પાણી અને પાંચમું અગ્નિ—
તસ્યેન્દ્રિયનિવિષ્ટાનિ સ્વં સ્વં ભાગં પ્રચક્રિરે પાર્થિવં દેહમ્ આહુસ્ તુ પ્રાણાત્માનં ચ મારુતમ્
તેમાં દરેક ઇન્દ્રિયો પોતપોતાના ભાગમાં સ્થિત છે; શરીર પૃથ્વીનું કહેવાય છે અને પ્રાણમય આત્મા વાયુનું છે—
છિદ્રાણ્ય્ આકાશયોનીનિ જલાત્ સ્રાવઃ પ્રવર્તતે જ્યોતિશ્ ચક્ષૂંષિ તેજશ્ ચ આત્મા તેષાં મનઃ સ્મૃતમ્
છિદ્રો આકાશમાંથી જન્મે છે; પાણીમાંથી વહેવું શરૂ થાય છે; પ્રકાશથી આંખો બને છે અને ચેતનાને તેમનું મન માનવામાં આવે છે.
ગ્રામાશ્ ચ વિષયાશ્ ચૈવ યસ્ય વીર્યાત્ પ્રવર્તિતાઃ ઇત્ય્ એતાન્ પુરુષઃ સર્વાન્ સૃજંલ્ લોકાન્ સનાતનઃ
ગામો અને વિષયો પણ એની શક્તિથી પ્રગટે છે; એ રીતે સનાતન પુરુષ સર્વે લોકોએ સર્જે છે.
નૈધને ઽસ્મિન્ કથં લોકે નરત્વં વિષ્ણુર્ આગતઃ એષ નઃ સંશયો બ્રહ્મન્ન્ એષ નો વિસ્મયો મહાન્
આ નાશવાન જગતમાં ભગવાન વિષ્ણુ માનવરૂપે કેમ અવતર્યા? હે બ્રહ્મણ, અમને આ શંકા છે અને આ અમારો મોટો આશ્ચર્ય છે.
કથં ગતિર્ ગતિમતામ્ આપન્નો માનુષીં તનુમ્ આશ્ચર્યં પરમં વિષ્ણુર્ દેવૈર્ દૈત્યૈશ્ ચ કથ્યતે
ગતિશીલોમાં શ્રેષ્ઠ એવા વિષ્ણુએ માનવ શરીર કેમ ધારણ કર્યું? દેવો અને દૈત્યો બંને આ પરમ આશ્ચર્યની વાર્તા કહે છે.
વિષ્ણોર્ ઉત્પત્તિમ્ આશ્ચર્યં કથયસ્વ મહામુને પ્રખ્યાતબલવીર્યસ્ય વિષ્ણોર્ અમિતતેજસઃ
હે મહામુની, અમિત તેજ અને પ્રસિદ્ધ બળવાળા વિષ્ણુની આ અદ્દભુત ઉત્પત્તિ કહો.
કર્મણાશ્ચર્યભૂતસ્ય વિષ્ણોસ્ તત્ત્વમ્ ઇહોચ્યતામ્ કથં સ દેવો દેવાનામ્ આર્તિહા પુરુષોત્તમઃ
અવિસ્મયકર્તા વિષ્ણુના આશ્ચર્યજનક કર્મોનું તત્વ અહીં કહો—કેવી રીતે એ દેવ, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ અને દુ:ખહરણાર, પ્રગટ થયા.
સર્વવ્યાપી જગન્નાથઃ સર્વલોકમહેશ્વરઃ સર્ગસ્થિત્યન્તકૃદ્ દેવઃ સર્વલોકસુખાવહઃ
એ સર્વવ્યાપક છે, જગતના સ્વામી છે, સર્વલોકોના મહેશ્વર છે, સર્જન, પાલન અને લય કરનાર દેવ છે અને સર્વે લોકોએ સુખ આપનાર છે.
અક્ષયઃ શાશ્વતો ઽનન્તઃ ક્ષયવૃદ્ધિવિવર્જિતઃ નિર્લેપો નિર્ગુણઃ સૂક્ષ્મો નિર્વિકારો નિરઞ્જનઃ
એ અક્ષય, શાશ્વત, અનંત, વધઘટથી રહિત, અસ્પર્શ્ય, ગુણરહિત, સુક્ષ્મ, અપરિવર્તનશીલ અને નિર્દોષ છે.
સર્વોપાધિવિનિર્મુક્તઃ સત્તામાત્રવ્યવસ્થિતઃ અવિકારી વિભુર્ નિત્યઃ પરમાત્મા સનાતનઃ
એ સર્વ ઉપાધિથી મુક્ત, માત્ર સત્તામાં સ્થિત, અપરિવર્તનશીલ, સર્વવ્યાપક, નિત્ય, પરમાત્મા અને સનાતન છે.
અચલો નિર્મલો વ્યાપી નિત્યતૃપ્તો નિરાશ્રયઃ વિશુદ્ધં શ્રૂયતે યસ્ય હરિત્વં ચ કૃતે યુગે
એ અચલ, નિર્મળ, વ્યાપક, સદા તૃપ્ત અને નિરાધાર છે; જેના વિષે શુદ્ધતા સાંભળવામાં આવે છે અને કૃતયુગમાં હરિત વર્ણ ધરાવતો હતો.
વૈકુણ્ઠત્વં ચ દેવેષુ કૃષ્ણત્વં માનુષેષુ ચ ઈશ્વરસ્ય હિ તસ્યેમાં ગહનાં કર્મણો ગતિમ્
દેવોમાં એ વૈકુંઠ તરીકે ઓળખાય છે અને માનવોમાં કૃષ્ણ તરીકે; એ ઈશ્વરના કર્મો અત્યંત ગૂઢ છે.
સમતીતાં ભવિષ્યં ચ શ્રોતુમ્ ઇચ્છા પ્રવર્તતે અવ્યક્તો વ્યક્તલિઙ્ગસ્થો ય એષ ભગવાન્ પ્રભુઃ
ભૂતકાળ અને ભવિષ્ય સાંભળવાની ઈચ્છા થાય છે—એ ભગવાન અવ્યક્ત છે, પણ વ્યક્ત લક્ષણ ધરાવે છે.
નારાયણો હ્ય્ અનન્તાત્મા પ્રભવો ઽવ્યય એવ ચ એષ નારાયણો ભૂત્વા હરિર્ આસીત્ સનાતનઃ
નારાયણ અનંત આત્મા છે, અક્ષય મૂળ છે; એ નારાયણ સ્વરૂપે હરિ સનાતન રીતે વિરાજમાન રહ્યા.
બ્રહ્મા શક્રશ્ ચ રુદ્રશ્ ચ ધર્મઃ શુક્રો બૃહસ્પતિઃ પ્રધાનાત્મા પુરા હ્ય્ એષ બ્રહ્માણમ્ અસૃજત્ પ્રભુઃ
બ્રહ્મા, શક્ર, રુદ્ર, ધર્મ, શુક્ર અને બૃહસ્પતિ—એ પ્રભુ, જેનું સ્વરૂપ પ્રધાન છે, એણે પૂર્વે બ્રહ્માને સર્જ્યા.
સો ઽસૃજત્ પૂર્વપુરુષઃ પુરા કલ્પે પ્રજાપતીન્ એવં સ ભગવાન્ વિષ્ણુઃ સર્વલોકમહેશ્વરઃ કિમર્થં મર્ત્યલોકે ઽસ્મિન્ યાતો યદુકુલે હરિઃ
એ પ્રાચીન પુરુષે પૂર્વ કલ્પમાં પ્રજાપતિઓનું સર્જન કર્યું; એ રીતે સર્વલોકોના મહેશ્વર એવા ભગવાન વિષ્ણુ—હરિ યદુકુળમાં આ મર્ત્યલોકમાં કેમ આવ્યા?
નમસ્કૃત્વા સુરેશાય વિષ્ણવે પ્રભવિષ્ણવે પુરુષાય પુરાણાય શાશ્વતાયાવ્યયાય ચ
દેવોના સ્વામી, સર્વશક્તિમાન વિષ્ણુ, પ્રાચીન પુરુષ, શાશ્વત અને અવિનાશી એવા ભગવાનને વંદન કરીને—
ચતુર્વ્યૂહાત્મને તસ્મૈ નિર્ગુણાય ગુણાય ચ વરિષ્ઠાય ગરિષ્ઠાય વરેણ્યાયામિતાય ચ
જે ચતુર્વ્યુહ સ્વરૂપ છે, ગુણરહિત અને ગુણવંત પણ છે, શ્રેષ્ઠ, મહાન, સર્વોત્કૃષ્ટ અને અમિત છે—
યજ્ઞાઙ્ગાયાખિલાઙ્ગાય દેવાદ્યૈર્ ઈપ્સિતાય ચ યસ્માદ્ અણુતરં નાસ્તિ યસ્માન્ નાસ્તિ બૃહત્તરમ્
યજ્ઞ એના અંગ છે, સર્વે અંગો એના છે, દેવાદિ બધા જેને ઇચ્છે છે, જેનાથી નાનું કંઈ નથી અને જેનાથી મોટું પણ કંઈ નથી—