ગાર્હપત્યેન વિધિના અન્વાહાર્યેણ કર્મણા અગ્નિમ્ આહવનીયં ચ વેદં દીક્ષાં સમિદ્ ધ્રુવમ્
ગૃહ્ય અગ્નિ અને અનુહારીય કર્મ દ્વારા, જેમણે અગ્નિ, વેદ, દિક્ષા અને સમિદ્ધને સ્થિર અને અવિચલિત કર્યા.
પ્રોક્ષણીયં સ્રુવં ચૈવ આવભૃથ્યં તથૈવ ચ અવાક્પાણિસ્ તુ યશ્ ચક્રે હવ્યભાગભુજસ્ તથા
જે ભગવાને છાંટવાની પાત્ર, શ્રુવ, અવભૃથ સ્નાન વગેરે રચ્યા અને હથેળી નીચે રાખીને હવિગ્રાહીઓને પણ નિમણૂક કરી.
હવ્યાદાંશ્ ચ સુરાંશ્ ચક્રે કવ્યાદાંશ્ ચ પિતૄન્ અથ ભોગાર્થે યજ્ઞવિધિના ઽયોજયદ્ યજ્ઞકર્મણિ
જે ભગવાને દેવતાઓને હવનના ભાગ ગ્રહણકર્તા અને પિતૃઓને પિતૃયજ્ઞના ભાગીદાર બનાવ્યા તથા ભોગ માટે યજ્ઞવિધિ અનુસાર તેમને યજ્ઞકર્મમાં જોડ્યા.
પાત્રાણિ દક્ષિણાં દીક્ષાં ચરૂંશ્ ચોલૂખલાનિ ચ યૂપં સમિત્ સ્રુવં સોમં પવિત્રાન્ પરિધીન્ અપિ
જે ભગવાને પાત્રો, દક્ષિણાઓ, દિક્ષા, પિંડ, ઉખળ, યૂપ, સમિદ્ધ, શ્રુવ, સોમરસ, શુદ્ધિકારક વસ્તુઓ અને પરિધી દંડો રચ્યા.
યજ્ઞિયાનિ ચ દ્રવ્યાણિ ચમસાંશ્ ચ તથાપરાન્ સદસ્યાન્ યજમાનાંશ્ ચ મેધાદીંશ્ ચ ક્રતૂત્તમાન્
જે ભગવાને યજ્ઞમાં ઉપયોગી દ્રવ્ય, વિવિધ કમસ, સહાયક, યજમાન, પુરૂહિત અને શ્રેષ્ઠ યજ્ઞોનું સર્જન કર્યું.
વિબભાજ પુરા યસ્ તુ પારમેષ્ઠ્યેન કર્મણા યુગાનુરૂપં યઃ કૃત્વા લોકાન્ અનુપરાક્રમાત્
જે ભગવાને પ્રાચીન સમયમાં પરમ કર્મ દ્વારા યુગોનુરૂપ વિભાજન કર્યું અને પોતાની શક્તિથી લોકોની રચના કરી.
ક્ષણા નિમેષાઃ કાષ્ઠાશ્ ચ કલાસ્ ત્રૈકાલ્યમ્ એવ ચ મુહૂર્તાસ્ તિથયો માસા દિનં સંવત્સરસ્ તથા
ક્ષણ, નિમિષ, કષ્ટા, કલા, ત્રણ પ્રકારના સમય, મુહૂર્ત, તિથિ, માસ, દિવસ અને વર્ષ વગેરે પણ જેમણે રચ્યા.
ઋતવઃ કાલયોગાશ્ ચ પ્રમાણં ત્રિવિધં ત્રિષુ આયુઃક્ષેત્રાણ્ય્ ઉપચયો લક્ષણં રૂપસૌષ્ઠવમ્
ઋતુઓ, સમયયોગ, ત્રણેય લોકમાં ત્રિવિધ માપ, આયુષ્યક્ષેત્રો, વૃદ્ધિ, લક્ષણો અને રૂપની સુંદરતા પણ જેમણે રચી.
ત્રયો લોકાસ્ ત્રયો દેવાસ્ ત્રૈવિદ્યં પાવકાસ્ ત્રયઃ ત્રૈકાલ્યં ત્રીણિ કર્માણિ ત્રયો વર્ણાસ્ ત્રયો ગુણાઃ
ત્રણ લોક, ત્રણ દેવ, ત્રિવિધ વેદ, ત્રણ અગ્નિ, ત્રૈકાલિક સમય, ત્રણ કર્મો, ત્રણ વર્ણો અને ત્રણ ગુણો પણ જેમણે રચ્યા.
સૃષ્ટા લોકાઃ પુરા સર્વે યેનાનન્તેન કર્મણા સર્વભૂતગતઃ સ્રષ્ટા સર્વભૂતગુણાત્મકઃ
જે ભગવાને અનંત કર્મથી સર્વ લોકનું પ્રાચીન સમયમાં સર્જન કર્યું, જે સર્વ ભૂતોમાં વ્યાપક અને સર્વ ગુણોથી યુક્ત સર્જનહાર છે.
નૃણામ્ ઇન્દ્રિયપૂર્વેણ યોગેન રમતે ચ યઃ ગતાગતાભ્યાં યોગેન ય એવ વિધિર્ ઈશ્વરઃ
જે ભગવાન ઇન્દ્રિયપ્રેરિત યોગથી મનુષ્યોમાં આનંદ પામે છે, આવવું-જવું પણ યોગથી જ કરે છે, એ જ નિયમ અને સ્વામી છે.
યો ગતિર્ ધર્મયુક્તાનામ્ અગતિઃ પાપકર્મણામ્ ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય પ્રભવશ્ ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય રક્ષિતા
ધર્મયુક્તો માટે જે માર્ગરૂપ છે, પાપી માટે માર્ગહીન છે, ચાર વર્ણનો ઉત્પત્તિકારક અને રક્ષક પણ એ જ છે.
ચાતુર્વિદ્યસ્ય યો વેત્તા ચાતુરાશ્રમ્યસંશ્રયઃ દિગન્તરં નભો ભૂમિર્ વાયુર્ વાપિ વિભાવસુઃ
જે ચાર પ્રકારના જ્ઞાનને જાણે છે, ચાર આશ્રમોમાં સ્થિત છે, દિશાઓ, આકાશ, પૃથ્વી, વાયુ અને અગ્નિ પણ એ જ છે.
ચન્દ્રસૂર્યમયં જ્યોતિર્ યુગેશઃ ક્ષણદાચરઃ યઃ પરં શ્રૂયતે જ્યોતિર્ યઃ પરં શ્રૂયતે તપઃ
જે ચંદ્રસૂર્યમય તેજ છે, યુગોના સ્વામી છે, રાત્રિમાં વિહાર કરે છે, જે પરમ તેજ અને પરમ તપ તરીકે જાણીતા છે.
યં પરં પ્રાહુર્ અપરં યઃ પરઃ પરમાત્મવાન્ આદિત્યાનાં તુ યો દેવો યશ્ ચ દૈત્યાન્તકો વિભુઃ
કેટલાંક જેને સર્વોચ્ચ કહે છે અને કેટલાંક અપરા કહે છે, જે પરમાત્મા છે; જે આદિત્યોમાં દેવ છે અને દૈત્યોના વિનાશક છે, જે સર્વત્ર વ્યાપક છે—
યુગાન્તેષ્વ્ અન્તકો યશ્ ચ યશ્ ચ લોકાન્તકાન્તકઃ સેતુર્ યો લોકસેતૂનાં મેધ્યો યો મેધ્યકર્મણામ્
યુગના અંતે જે સંહારક છે અને જે લોકવિનાશકોના પણ વિનાશક છે; જે લોકપુલોમાં પુલ સમાન છે અને પવિત્ર કર્મ કરનારા લોકોમાં પવિત્ર છે—
વેદ્યો યો વેદવિદુષાં પ્રભુર્ યઃ પ્રભવાત્મનામ્ સોમભૂતશ્ ચ સૌમ્યાનામ્ અગ્નિભૂતો ઽગ્નિવર્ચસામ્
જેને વેદજ્ઞ લોકો ઓળખે છે, જે સર્જનશક્તિ ધરાવનારા લોકોના સ્વામી છે; સૌમ્ય લોકોમાં જે સોમરૂપ છે અને અગ્નિશક્તિ ધરાવનારા લોકોમાં અગ્નિરૂપ છે—
યઃ શક્રાણામ્ ઈશભૂતસ્ તપોભૂતસ્ તપસ્વિનામ્ વિનયો નયવૃત્તીનાં તેજસ્ તેજસ્વિનામ્ અપિ
જે ઇન્દ્રોમાં સ્વામી છે, તપસ્વીઓમાં તપરૂપ છે; નિયમપથ પર ચાલનારા લોકોમાં વિનયરૂપ છે અને તેજસ્વીઓમાં તેજ છે—
વિગ્રહો વિગ્રહાર્હાણાં ગતિર્ ગતિમતામ્ અપિ આકાશપ્રભવો વાયુર્ વાયોઃ પ્રાણાદ્ ધુતાશનઃ
જે સ્વરૂપ ધરાવનારા લોકોમાં સ્વરૂપ છે, ગતિશીલોમાં ગતિ છે; જે આકાશમાંથી પવનરૂપે જન્મે છે, પવનમાંથી પ્રાણ અને પ્રાણમાંથી હવનકુંડની અગ્નિ બને છે—
દિવો હુતાશનઃ પ્રાણઃ પ્રાણો ઽગ્નિર્ મધુસૂદનઃ રસાચ્ છોણિતસંભૂતિઃ શોણિતાન્ માંસમ્ ઉચ્યતે
આકાશમાં જે હવનગ્રાહી અગ્નિ છે, પ્રાણરૂપે અગ્નિ છે, મધુના વિનાશક છે; રસમાંથી લોહી ઉત્પન્ન થાય છે અને લોહીમાંથી માંસ બને છે—
માંસાત્ તુ મેદસો જન્મ મેદસો ઽસ્થિ નિરુચ્યતે અસ્થ્નો મજ્જા સમભવન્ મજ્જાતઃ શુક્રસંભવઃ
માંસમાંથી ચરબી જન્મે છે અને ચરબીમાંથી હાડકાં થાય છે; હાડકાંમાંથી મજ્જા થાય છે અને મજ્જામાંથી શુક્ર ઉત્પન્ન થાય છે—
શુક્રાદ્ ગર્ભઃ સમભવદ્ રસમૂલેન કર્મણા તત્રાપાં પ્રથમો ભાગઃ સ સૌમ્યો રાશિર્ ઉચ્યતે
શુક્રમાંથી ગર્ભ રચાય છે, જેનું મૂળ રસ છે; તેમાં પાણીનો પહેલો ભાગ ચંદ્રમાસમૂહ કહેવાય છે—
ગર્ભોષ્મસંભવો જ્ઞેયો દ્વિતીયો રાશિર્ ઉચ્યતે શુક્રં સોમાત્મકં વિદ્યાદ્ આર્તવં પાવકાત્મકમ્
ગર્ભ જે ગરમાઈથી બને છે, તે બીજો સમૂહ કહેવાય છે; શુક્રને સોમરૂપ જાણવું અને સ્ત્રીનું રક્ત અગ્નિરૂપ છે—
ભાવા રસાનુગાશ્ ચૈષાં બીજે ચ શશિપાવકૌ કફવર્ગે ભવેચ્ છુક્રં પિત્તવર્ગે ચ શોણિતમ્
આ બધાની ગુણો રસને અનુસરે છે; બીજમાં ચંદ્ર અને અગ્નિ રહેલા છે; કફવાળાઓમાં શુક્ર અને પિત્તવાળાઓમાં લોહી મુખ્ય છે—
કફસ્ય હૃદયં સ્થાનં નાભ્યાં પિત્તં પ્રતિષ્ઠિતમ્ દેહસ્ય મધ્યે હૃદયં સ્થાનં તન્ મનસઃ સ્મૃતમ્
કફનું સ્થાન હૃદય છે, પિત્તનું સ્થાન નાભિ છે; શરીરના મધ્યમાં હૃદય મનનું સ્થાન કહેવાય છે—
નાભિકોષ્ઠાન્તરં યત્ તુ તત્ર દેવો હુતાશનઃ મનઃ પ્રજાપતિર્ જ્ઞેયઃ કફઃ સોમો વિભાવ્યતે
નાભિ અને પેટની અંદર જે જગ્યા છે, ત્યાં દેવ અગ્નિ વસે છે; મન પ્રજાપતિ છે અને કફ ચંદ્રરૂપે પ્રગટે છે—
પિત્તમ્ અગ્નિઃ સ્મૃતં ત્વ્ એવમ્ અગ્નિસોમાત્મકં જગત્ એવં પ્રવર્તિતે ગર્ભે વર્ધિતે ઽર્બુદસંનિભે
પિત્તને અગ્નિ માનવામાં આવે છે; આ રીતે જગત અગ્નિ અને ચંદ્રમાસ્વરૂપ છે. આવું કરીને ગર્ભ વિકસે છે અને અર્બુદ જેવું બને છે—
વાયુઃ પ્રવેશં સંચક્રે સંગતઃ પરમાત્મનઃ સ પઞ્ચધા શરીરસ્થો ભિદ્યતે વર્તતે પુનઃ
વાયુ પરમાત્મા સાથે જોડાઈને અંદર પ્રવેશે છે; તે શરીરમાં પાંચ ભાગે વિભાજીત થઈ કાર્ય કરે છે—
પ્રાણાપાનૌ સમાનશ્ ચ ઉદાનો વ્યાન એવ ચ પ્રાણો ઽસ્ય પરમાત્માનં વર્ધયન્ પરિવર્તતે
પ્રાણ, અપાન, સમાન, ઉદાન અને વ્યાન—આ પાંચ વાયુઓ છે; પ્રાણ પરમાત્માને પોષે છે અને ગતિશીલ રહે છે—
અપાનઃ પશ્ચિમં કાયમ્ ઉદાનો ઽર્ધં શરીરિણઃ વ્યાનસ્ તુ વ્યાપ્યતે યેન સમાનઃ સંનિવર્તતે
અપાન શરીરના નીચેના ભાગમાં કાર્ય કરે છે, ઉદાન ઉપરના ભાગમાં; વ્યાન આખા શરીરમાં વ્યાપ્ત છે અને સમાન સંતુલન રાખે છે—