ઊર્મિષટ્કાતિગં બ્રહ્મ જ્ઞેયમ્ આત્મજયેન મે ગતિર્ એષા કૃતા યેન ધિક્ તં કામમહાગ્રહમ્
છહ તરંગો કરતાં ઉપર બ્રહ્મને આત્મસંયમથી જ ઓળખી શકાય છે; એ જ મારું માર્ગ છે, જેના દ્વારા મેં એ મહાન કામના રૂપી લાલચને જીત્યો છે—એવા ઇચ્છાને શરમ આવે.
વ્રતાનિ સર્વવેદાશ્ ચ કારણાન્ય્ અખિલાનિ ચ નરકગ્રામમાર્ગેણ કામેનાદ્ય હતાનિ મે
મારા બધા વ્રતો, બધા વેદો અને સર્વ કારણો—આજે કામના મારફતે, નરક તરફ જતાં માર્ગે, બધી બરબાદ થઈ ગઈ છે.
ન ત્વાં કરોમ્ય્ અહં ભસ્મ ક્રોધતીવ્રેણ વહ્નિના સતાં સાપ્તપદં મૈત્ર્યમ્ ઉષિતો ઽહં ત્વયા સહ
હું તારા પર પ્રખર ક્રોધની આગથી તને ભસ્મ કરી નાખતો નથી, કારણ કે સજ્જનોની રીતે હું તારી સાથે સાત પગલાંની મિત્રતા નિભાવી છે.
અથવા તવ દોષઃ કઃ કિં વા કુર્યામ્ અહં તવ મમૈવ દોષો નિતરાં યેનાહમ્ અજિતેન્દ્રિયઃ
કે પછી, તારો શું દોષ? હું તને શું કરી શકું? દોષ તો આખો મારો જ છે, કારણ કે હું ઇન્દ્રિયોને જીત્યો નથી.
યથા શક્રપ્રિયાર્થિન્યા કૃતો મત્તપસો વ્યયઃ ત્વયા દૃષ્ટિમહામોહમનુનાહં જુગુપ્સિતઃ
જેમ શક્રને પ્રસન્ન કરવા માટે મારા ઉન્મત્ત તપસ્યાનો વ્યય થયો, તેમ તારી દૃષ્ટિ અને મહાન મોહથી હું નિંદનીય બની ગયો છું.
યાવદ્ ઇત્થં સ વિપ્રર્ષિસ્ તાં બ્રવીતિ સુમધ્યમામ્ તાવત્ સ્ખલત્સ્વેદજલા સા બભૂવાતિવેપથુઃ
જ્યાં સુધી ઋષિ એ સુંદર કટિવાળી સ્ત્રીને આવું બોલતા રહ્યા, ત્યાં સુધી તે ઘમઘમતી, પરસેવાથી ભીની અને ખૂબ ગભરાયેલી બની ગઈ.
પ્રવેપમાનાં સ ચ તાં સ્વિન્નગાત્રલતાં સતીમ્ ગચ્છ ગચ્છેતિ સક્રોધમ્ ઉવાચ મુનિસત્તમઃ
તેના કાંપતા, લતાજીવી શરીર પર પરસેવો જોઈને, મહાન ઋષિએ ગુસ્સાથી કહ્યું: 'જા, જા!'
સા તુ નિર્ભર્ત્સિતા તેન વિનિષ્ક્રમ્ય તદાશ્રમાત્ આકાશગામિની સ્વેદં મમાર્જ તરુપલ્લવૈઃ
તેને ઋષિએ ડાટતાં, તે આશ્રમમાંથી નીકળી ગઈ અને આકાશમાં ઉડીને વૃક્ષોના પાંદડાંથી પોતાનો પરસેવો પુંછવા લાગી.
વૃક્ષાદ્ વૃક્ષં યયૌ બાલા ઉદગ્રારુણપલ્લવૈઃ નિર્મમાર્જ ચ ગાત્રાણિ ગલત્સ્વેદજલાનિ વૈ
યુવતી વૃક્ષેથી વૃક્ષે ગઈ અને કુમળા લાલ પાંદડાંથી પોતાના શરીર પર પડેલો પરસેવો પુંછતી રહી.
ઋષિણા યસ્ તદા ગર્ભસ્ તસ્યા દેહે સમાહિતઃ નિર્જગામ સરોમાઞ્ચસ્વેદરૂપી તદઙ્ગતઃ
પછી ઋષિએ તેનો બીજ તેના શરીરમાં મૂક્યો, અને એ બીજ પરસેવાના રૂપે તેના અંગોથી બહાર આવ્યું.
તં વૃક્ષા જગૃહુર્ ગર્ભમ્ એકં ચક્રે ચ મારુતઃ સોમેનાપ્યાયિતો ગોભિઃ સ તદા વવૃદ્ધે શનૈઃ
એ બીજને વૃક્ષોએ પકડી લીધું, પવનએ તેને એક કર્યું; ચંદ્ર અને ગાયોના પોષણથી તે ધીરે ધીરે વિકસ્યું.
મારિષા નામ કન્યાભૂદ્ વૃક્ષાણાં ચારુલોચના પ્રાચેતસાનાં સા ભાર્યા દક્ષસ્ય જનની દ્વિજાઃ
વૃક્ષોમાંથી મારીષા નામની સુંદર આંખોવાળી કન્યા જન્મી; તે પ્રાચેતસની પત્ની અને દક્ષની માતા બની, હે દ્વિજો.
સ ચાપિ ભગવાન્ કણ્ડુઃ ક્ષીણે તપસિ સત્તમઃ પુરુષોત્તમાખ્યં ભો વિપ્રા વિષ્ણોર્ આયતનં યયૌ
અને ભગવાન કંડુ, જ્યારે તેમનું તપસ્યાનું ફળ પૂરું થયું, ત્યારે, હે શ્રેષ્ઠ ઋષિ, પુરુષોત્તમ નામના વિષ્ણુના ધામે ગયા.
દદર્શ પરમં ક્ષેત્રં મુક્તિદં ભુવિ દુર્લભમ્ દક્ષિણસ્યોદધેસ્ તીરે સર્વકામફલપ્રદમ્
ત્યાં તેણે પરમ પવિત્ર ક્ષેત્ર જોયું, જે મુક્તિ આપનારું અને ધરતી પર દુર્લભ છે; દક્ષિણના સમુદ્રકાંઠે, સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરનારું.
સુરમ્યં વાલુકાકીર્ણં કેતકીવનશોભિતમ્ નાનાદ્રુમલતાકીર્ણં નાનાપક્ષિરુતં શિવમ્
એ સ્થળ મનોહર, રેતીથી ઢંકાયેલું, કેતકીના વનોથી શોભાયમાન, વિવિધ વૃક્ષો અને લતાઓથી ભરેલું અને અનેક પક્ષીઓના કલરવથી ગુંજતું, પવિત્ર હતું.
સર્વત્ર સુખસંચારં સર્વર્તુકુસુમાન્વિતમ્ સર્વસૌખ્યપ્રદં નૄણાં ધન્યં સર્વગુણાકરમ્
એ સ્થળે સર્વત્ર સરળ સંચાર, બધાં ઋતુઓના ફૂલોની શોભા, મનુષ્યોને સર્વ સુખ આપનારું, ધન્ય અને સર્વ ગુણોથી ભરપૂર હતું.
ભૃગ્વાદ્યૈઃ સેવિતં પૂર્વં મુનિસિદ્ધવરૈસ્ તથા ગન્ધર્વૈઃ કિંનરૈર્ યક્ષૈસ્ તથાન્યૈર્ મોક્ષકાઙ્ક્ષિભિઃ
એ સ્થળે પહેલાં ભૃગુ વગેરે ઋષિઓ, સિદ્ધો, ગંધર્વો, કિન્નરો, યક્ષો અને મોક્ષ ઇચ્છનાર અન્યોએ સેવા કરી હતી.
દદર્શ ચ હરિં તત્ર દેવૈઃ સર્વૈર્ અલંકૃતમ્ બ્રાહ્મણાદ્યૈસ્ તથા વર્ણૈર્ આશ્રમસ્થૈર્ નિષેવિતમ્
ત્યાં તેણે હરિને જોયા, જે સર્વ દેવતાઓથી શોભાયમાન હતા, બ્રાહ્મણો અને અન્ય વર્ણોના તથા આશ્રમવાસીઓ દ્વારા સેવા પામતા હતા.
દૃષ્ટ્વૈવ સ તદા ક્ષેત્રં દેવં ચ પુરુષોત્તમમ્ કૃતકૃત્યમ્ ઇવાત્માનં મેને સ મુનિસત્તમઃ
તે પવિત્ર ક્ષેત્ર અને સર્વોચ્ચ ભગવાનને જોઈને, મહાન ઋષિએ પોતાને જીવનસફળ માન્યો.
તત્રૈકાગ્રમના ભૂત્વા ચકારારાધનં હરેઃ બ્રહ્મપારમયં કુર્વઞ્ જપમ્ એકાગ્રમાનસઃ ઊર્ધ્વબાહુર્ મહાયોગી સ્થિત્વાસૌ મુનિસત્તમઃ
ત્યાં મન એકાગ્ર કરીને, મહાયોગીએ ઊંચા હાથ કરીને, એકાગ્ર ચિત્તથી હરિની આરાધના શરૂ કરી, અને પરમ બ્રહ્મમંત્રનો જાપ કર્યો.
બ્રહ્મપારં મુને શ્રોતુમ્ ઇચ્છામઃ પરમં શુભમ્ જપતા કણ્ડુના દેવો યેનારાધ્યત કેશવઃ
હે મહાન ઋષિ, અમે એ પરમ પવિત્ર બ્રહ્મમંત્ર વિશે સાંભળવા ઈચ્છીએ છીએ, જેના જાપથી કંડુ ઋષિએ કેશવનુ પૂજન કર્યું હતું.
પારં પરં વિષ્ણુર્ અપારપારઃ પરઃ પરેભ્યઃ પરમાત્મરૂપઃ સ બ્રહ્મપારઃ પરપારભૂતઃ પરઃ પરાણામ્ અપિ પારપારઃ
વિષ્ણુ સર્વથી પર છે, અનંત છે, સર્વે કરતાં ઊંચા છે, પરમાત્મા સ્વરૂપ છે, અને સર્વોચ્ચ બ્રહ્મ છે—even સર્વોચ્ચ કરતાં પણ પર છે.
સ કારણં કારણસંશ્રિતો ઽપિ તસ્યાપિ હેતુઃ પરહેતુહેતુઃ કાર્યો ઽપિ ચૈષ સહ કર્મકર્તૃ રૂપૈર્ અનેકૈર્ અવતીહ સર્વમ્
એ જ સર્વનું કારણ છે, કારણનું પણ કારણ છે, અને સર્વ કારણોનો પણ મૂળ છે; તે પરિણામ રૂપે પણ અનેક રૂપે સર્વ કર્મોમાં પ્રગટ થાય છે.
બ્રહ્મ પ્રભુર્ બ્રહ્મ સ સર્વભૂતો બ્રહ્મ પ્રજાનાં પતિર્ અચ્યુતો ઽસૌ બ્રહ્માવ્યયં નિત્યમ્ અજં સ વિષ્ણુર્ અપક્ષયાદ્યૈર્ અખિલૈર્ અસઙ્ગઃ
એ બ્રહ્મ છે, સર્વનો સ્વામી છે, સર્વ જીવમાં વ્યાપક છે, અવિનાશી છે, સર્વ પ્રજાનો અધિપતિ છે, અચ્યૂત છે, સદા અવિનાશી, અજન્મા, અને સર્વ ક્ષયથી રહિત છે.
બ્રહ્માક્ષરમ્ અજં નિત્યં યથાસૌ પુરુષોત્તમઃ તથા રાગાદયો દોષાઃ પ્રયાન્તુ પ્રશમં મમ
જે રીતે એ પુરુષોત્તમ, અવિનાશી, અજન્મા અને શાશ્વત છે, એ જ રીતે મારા અંતરમાં રહેલા રાગાદિ દોષો શાંત થાય.
શ્રુત્વા તસ્ય મુનેર્ જાપ્યં બ્રહ્મપારં દ્વિજોત્તમાઃ ભક્તિં ચ પરમાં જ્ઞાત્વા સુદૃઢાં પુરુષોત્તમઃ
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજગણો, જ્યારે એ મહાન ઋષિના બ્રહ્મમંત્રના જાપને અને તેની અડગ, શ્રેષ્ઠ ભક્તિને પુરુષોત્તમે સાંભળી અને જાણી લીધી—
પ્રીત્યા સ પરયા દેવસ્ તદાસૌ ભક્તવત્સલઃ ગત્વા તસ્ય સમીપં તુ પ્રોવાચ મધુસૂદનઃ
ત્યારે ભગવાને, ભક્તપ્રેમથી ભરપૂર થઈ, ભક્તવત્સલ સ્વરૂપે, તેના પાસે જઈને મધુસૂદને કહ્યું.
મેઘગમ્ભીરયા વાચા દિશઃ સંનાદયન્ન્ ઇવ આરુહ્ય ગરુડં વિપ્રા વિનતાકુલનન્દનમ્
વિનતા કુળના પુત્ર, ગરુડ પર આરૂઢ થઈ, મેઘ જેવો ગૂંજી ઉઠતો અવાજ કરીને, સર્વ દિશાઓમાં ધ્વનિ ફેલાવી, ભગવાન પ્રગટ થયા.
મુને બ્રૂહિ પરં કાર્યં યત્ તે મનસિ વર્તતે વરદો ઽહમ્ અનુપ્રાપ્તો વરં વરય સુવ્રત
"હે ઋષિ, તારા મનમાં જે શ્રેષ્ઠ ઇચ્છા છે, તે કહો. હું વરદાન આપનાર બની આવ્યો છું; હે ધર્મનિષ્ઠ, તું વર માંગ."
શ્રુત્વૈવં વચનં તસ્ય દેવદેવસ્ય ચક્રિણઃ ચક્ષુર્ ઉન્મીલ્ય સહસા દદર્શ પુરતો હરિમ્
દેવદેવ, ચક્રધારી ભગવાનના એ વચન સાંભળી, ઋષિએ અચાનક આંખો ખોલી અને સામે હરિને જોયા.