કણ્ડુર્ નામ મહાતેજા ઋષિઃ પરમધાર્મિકઃ સત્યવાદી શુચિર્ દાન્તઃ સર્વભૂતહિતે રતઃ
કંડુ નામે એક તેજસ્વી ઋષિ હતા, જે અત્યંત ધર્મનિષ્ઠ, હંમેશા સાચું બોલનારા, શુદ્ધ, ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખનારા અને સર્વ જીવોના કલ્યાણમાં તત્પર રહેતા હતા.
જિતેન્દ્રિયો જિતક્રોધો વેદવેદાઙ્ગપારગઃ અવાપ પરમાં સિદ્ધિમ્ આરાધ્ય પુરુષોત્તમમ્
તેમણે પોતાના ઇન્દ્રિયોને અને ક્રોધને જીત્યા હતા, વેદ અને તેના અંગોમાં પારંગત હતા અને પુરુષોત્તમની ઉપાસના કરીને સર્વોત્તમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી હતી.
અન્યે ઽપિ તત્ર સંસિદ્ધા મુનયઃ સંશિતવ્રતાઃ સર્વભૂતહિતા દાન્તા જિતક્રોધા વિમત્સરાઃ
ત્યાં બીજા પણ ઘણા સિદ્ધ મુનિઓ હતા, જે દૃઢ વ્રતવાળા, સર્વ જીવોના હિતમાં તત્પર, દમવંત, ક્રોધને જીતનારા અને ઈર્ષ્યા રહિત હતા.
કો ઽસૌ કણ્ડુઃ કથં તત્ર જગામ પરમાં ગતિમ્ શ્રોતુમ્ ઇચ્છામહે તસ્ય ચરિતં બ્રૂહિ સત્તમ
આ કંડુ કોણ છે અને તેમણે કેવી રીતે તે સર્વોત્તમ અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરી? અમે તેમનું જીવનકથાન સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ, કૃપા કરીને કહો, હે શ્રેષ્ઠ.
શૃણુધ્વં મુનિશાર્દૂલાઃ કથાં તસ્ય મનોહરામ્ પ્રવક્ષ્યામિ સમાસેન મુનેસ્ તસ્ય વિચેષ્ટિતમ્
હે મુનિશ્રેષ્ઠો, હવે તમે કંડુની મનોહર કથા સાંભળો. હું સંક્ષેપમાં તે મુનિના કાર્યો કહું છું.
પવિત્રે ગોમતીતીરે વિજને સુમનોહરે કન્દમૂલફલૈઃ પૂર્ણે સમિત્પુષ્પકુશાન્વિતૈઃ
પવિત્ર અને સુંદર ગોમતી નદીના કાંઠે, એકાંત અને રમણીય સ્થળે, જ્યાં કંદ, મૂળ, ફળ અને પુષ્પો ભરપૂર હતા અને સમિદ, પુષ્પ તથા કુશ પણ મળતા હતા,
નાનાદ્રુમલતાકીર્ણે નાનાપુષ્પોપશોભિતે નાનાપક્ષિરુતે રમ્યે નાનામૃગગણાન્વિતે
જ્યાં અનેક પ્રકારના વૃક્ષો અને વેલીઓથી જગ્યા શોભતી હતી, વિવિધ ફૂલોની રોશનાઈ હતી, અનેક પક્ષીઓના કલરવથી સ્થળ રમણિય બનતું અને અનેક પ્રાણીઓના સમૂહો ત્યાં વસતા હતા,
તત્રાશ્રમપદં કણ્ડોર્ બભૂવ મુનિસત્તમાઃ સર્વર્તુફલપુષ્પાઢ્યં કદલીખણ્ડમણ્ડિતમ્
ત્યાં કંડુનું આશ્રમ હતું, હે મુનિશ્રેષ્ઠો, જે સર્વ ઋતુના ફળો અને ફૂલોથી ભરપૂર અને કેળાના ઝૂંડોથી શોભાયમાન હતું.
તપસ્ તેપે મુનિસ્ તત્ર સુમહત્ પરમાદ્ભુતમ્ વ્રતોપવાસૈર્ નિયમૈઃ સ્નાનમૌનસુસંયમૈઃ
ત્યાં એ મુનિએ અત્યંત મહાન અને અદ્ભુત તપ કર્યું, વ્રત, ઉપવાસ, નિયમ, સ્નાન, મૌન અને દૃઢ આત્મસંયમથી.
ગ્રીષ્મે પઞ્ચતપા ભૂત્વા વર્ષાસુ સ્થણ્ડિલેશયઃ આર્દ્રવાસાસ્ તુ હેમન્તે સ તેપે સુમહત્ તપઃ
ઉનાળે તેઓ પાંચ અગ્નિના તપમાં બેસતા, વરસાદમાં જમીન પર સુતા અને શિયાળામાં ભીનું વસ્ત્ર પહેરીને ભારે તપ કરતા.
દૃષ્ટ્વા તુ તપસો વીર્યં મુનેસ્ તસ્ય સુવિસ્મિતાઃ બભૂવુર્ દેવગન્ધર્વાઃ સિદ્ધવિદ્યાધરાસ્ તથા
તેમના તપની શક્તિ જોઈને દેવતાઓ, ગંધર્વો, સિદ્ધો અને વિદ્યા ધરાઓ ખૂબ જ આશ્ચર્યચકિત થયા.
ભૂમિં તથાન્તરિક્ષં ચ દિવં ચ મુનિસત્તમાઃ કણ્ડુઃ સંતાપયામ્ આસ ત્રૈલોક્યં તપસો બલાત્
કંડુએ પોતાના તપના બળથી પૃથ્વી, આકાશ અને સ્વર્ગને પણ તપાવ્યા, હે મુનિશ્રેષ્ઠો, અને ત્રણેય લોકોએ તેનો અનુભવ કર્યો.
અહો ઽસ્ય પરમં ધૈર્યમ્ અહો ઽસ્ય પરમં તપઃ ઇત્ય્ અબ્રુવંસ્ તદા દૃષ્ટ્વા દેવાસ્ તં તપસિ સ્થિતમ્
તપમાં સ્થિર એવા કંડુને જોઈને દેવતાઓએ કહ્યું: 'અરે, શું અદભુત ધીરજ છે! અરે, શું મહાન તપ છે!'
મન્ત્રયામ્ આસુર્ અવ્યગ્રાઃ શક્રેણ સહિતાસ્ તદા ભયાત્ તસ્ય સમુદ્વિગ્નાસ્ તપોવિઘ્નમ્ અભીપ્સવઃ
પછી દેવતાઓએ ઇન્દ્ર સાથે મળીને, તેમના તપના ભયથી ચિંતિત થઈ, કંડુના તપમાં વિઘ્ન લાવવાનો વિચાર કર્યો.
જ્ઞાત્વા તેષામ્ અભિપ્રાયં શક્રસ્ ત્રિભુવનેશ્વરઃ પ્રમ્લોચાખ્યાં વરારોહાં રૂપયૌવનગર્વિતામ્
તેવી તેમની મનશા જાણીને, ત્રણેય લોકના સ્વામી ઇન્દ્રે સુંદર રૂપ અને યુવાનીથી ગર્વિત એવી પ્રમ્લોચા નામની અપ્સરાને બોલાવી.
સુમધ્યાં ચારુજઙ્ઘાં તાં પીનશ્રોણિપયોધરામ્ સર્વલક્ષણસંપન્નાં પ્રોવાચ ફલસૂદનઃ
તે સુમધ્યા, સુંદર પગવાળી, ભરપૂર નિતંબ અને સ્તનવાળી, સર્વ શુભ લક્ષણોથી યુક્ત હતી; તેને ફળવિનાશક ભગવાને કહ્યું.
પ્રમ્લોચે ગચ્છ શીઘ્રં ત્વં યદાસૌ તપ્યતે મુનિઃ વિઘ્નાર્થં તસ્ય તપસઃ ક્ષોભયસ્વાંશુ સુપ્રભે
'પ્રમ્લોચા, તું ઝડપથી જા, જ્યારે એ મુનિ તપમાં લીન છે, ત્યારે તેના તપમાં વિઘ્ન લાવવા માટે, હે તેજસ્વિ, તેને ચંચળ કરી દે.'
તવ વાક્યં સુરશ્રેષ્ઠ કરોમિ સતતં પ્રભો કિંતુ શઙ્કા મમૈવાત્ર જીવિતસ્ય ચ સંશયઃ
'હે દેવશ્રેષ્ઠ, હું હંમેશાં તમારું આજ્ઞાપાલન કરીશ, પ્રભુ; પણ મને અહીં થોડી શંકા છે અને મારા જીવન વિશે પણ સંશય છે.'
બિભેમિ તં મુનિવરં બ્રહ્મચર્યવ્રતે સ્થિતમ્ અત્યુગ્રં દીપ્તતપસં જ્વલનાર્કસમપ્રભમ્
હું એ મહાન ઋષિથી ડરું છું, જે બ્રહ્મચર્યના નિયમમાં અડગ છે, અત્યંત પ્રખર છે, તપથી તેજસ્વી છે અને અગ્નિ તથા સૂર્ય સમાન પ્રકાશમાન છે.
જ્ઞાત્વા માં સ મુનિઃ ક્રોધાદ્ વિઘ્નાર્થં સમુપાગતામ્ કણ્ડુઃ પરમતેજસ્વી શાપં દાસ્યતિ દુઃસહમ્
જો એ ઋષિ જાણશે કે હું ક્રોધથી અવરોધ કરવા આવી છું, તો પરમ તેજસ્વી કંડુ ઋષિ મને સહન ન કરી શકાય એવો શાપ આપશે.
ઉર્વશી મેનકા રમ્ભા ઘૃતાચી પુઞ્જિકસ્થલા વિશ્વાચી સહજન્યા ચ પૂર્વચિત્તિસ્ તિલોત્તમા
ઉર્વશી, મેનકા, રંભા, ઘૃતાચી, પુંજિકસ્થલા, વિશ્વાચી, સહજન્યા, પૂર્વચિત્તિ અને તિલોત્તમા—
અલમ્બુષા મિશ્રકેશી શશિલેખા ચ વામના અન્યાશ્ ચાપ્સરસઃ સન્તિ રૂપયૌવનગર્વિતાઃ
અલંબુષા, મિશ્રકેશી, શશિલેખા, વામના અને બીજી પણ ઘણી અપ્સરાઓ છે, જે પોતાની સુંદરતા અને યુવાની પર ગર્વ કરે છે.
સુમધ્યાશ્ ચારુવદનાઃ પીનોન્નતપયોધરાઃ કામપ્રધાનકુશલાસ્ તાસ્ તત્ર સંનિયોજય
સુપટુડી, મનોહર ચહેરાવાળી, ઊંચા અને ગોળ સ્તનવાળી, કામકલા માં પારંગત એવી એ સ્ત્રીઓ ત્યાં મોકલ.
તસ્યાસ્ તદ્ વચનં શ્રુત્વા પુનઃ પ્રાહ શચીપતિઃ તિષ્ઠન્તુ નામ ચાન્યાસ્ તાસ્ ત્વં ચાત્ર કુશલા શુભે
એના વચન સાંભળી શચીપતિએ ફરી કહ્યું: બાકી બધી ત્યાં જ રહે, પણ હે શુભે, તું અહીં કામમાં નિપુણ છે.
કામં વસન્તં વાયું ચ સહાયાર્થે દદામિ તે તૈઃ સાર્ધં ગચ્છ સુશ્રોણિ યત્રાસ્તે સ મહામુનિઃ
હું તારી મદદ માટે કામદેવ, વસંત અને પવનને પણ આપું છું; એ બધાં સાથે, હે સુશોભિત કટિવાળી, જ્યાં મહાન ઋષિ છે ત્યાં જા.
શક્રસ્ય વચનં શ્રુત્વા તદા સા ચારુલોચના જગામાકાશમાર્ગેણ તૈઃ સાર્ધં ચાશ્રમં મુનેઃ
શક્રના શબ્દો સાંભળી એ સુંદર આંખોવાળી સ્ત્રીએ, એ બધાં સાથે આકાશમાર્ગે જઈને ઋષિના આશ્રમમાં પહોંચી.
ગત્વા સા તત્ર રુચિરં દદર્શ વનમ્ ઉત્તમમ્ મુનિં ચ દીપ્તતપસમ્ આશ્રમસ્થમ્ અકલ્મષમ્
ત્યાં પહોંચી, તેણે સુંદર અને ઉત્તમ વન જોયું અને તપથી તેજસ્વી, નિષ્કલંક ઋષિને આશ્રમમાં બેઠેલા જોયા.
અપશ્યત્ સા વનં રમ્યં તૈઃ સાર્ધં નન્દનોપમમ્ સર્વર્તુવરપુષ્પાઢ્યં શાખામૃગગણાકુલમ્
એણે એ મનોહર વન જોયું, જે નંદનવન જેવું લાગતું, સર્વ ઋતુના ફૂલોથી ભરેલું અને શાખા પર રહેલા હરણોના જૂથોથી ગૂંજી ઉઠેલું હતું.
પુણ્યં પદ્મબલોપેતં સપલ્લવમહાબલમ્ શ્રોત્રરમ્યાન્ સુમધુરાઞ્ શબ્દાન્ ખગમુખેરિતાન્
એ વન પવિત્ર હતું, કમળના તેજથી યુક્ત, મોટી પાંદડીઓ અને કળીઓથી ભરેલું, અને પક્ષીઓના મધુર અને સુમેળભર્યા અવાજોથી ગૂંજી ઉઠતું હતું.
સર્વર્તુફલભારાઢ્યાન્ સર્વર્તુકુસુમોજ્જ્વલાન્ અપશ્યત્ પાદપાંશ્ ચૈવ વિહંગૈર્ અનુનાદિતાન્
એણે એવા વૃક્ષો જોયા, જે દરેક ઋતુમાં ફળોથી લદાયેલા, દરેક ઋતુના ફૂલોથી શોભતા અને પક્ષીઓના કલરવથી ગૂંજી ઉઠેલા હતા.