પ્રકૃતેઃ સ પરો યસ્માત્ પુરુષાદ્ અપિ ચોત્તમઃ તસ્માદ્ વેદે પુરાણે ચ લોકે ઽસ્મિન્ પુરુષોત્તમઃ
કારણ કે એ પ્રકૃતિથી પણ પર છે અને પુરુષથી પણ શ્રેષ્ઠ છે, એટલે વેદ, પુરાણ અને દુનિયામાં એને પુરુષોત્તમ કહે છે.
યો ઽસૌ પુરાણે વેદાન્તે પરમાત્મેત્ય્ ઉદાહૃતઃ આસ્તે વિશ્વોપકારાય તેનાસૌ પુરુષોત્તમઃ
જે પુરાણ અને વેદાંતમાં પરમાત્મા તરીકે ઓળખાય છે, એ સમગ્ર જગતના કલ્યાણ માટે રહે છે, એટલે એને પુરુષોત્તમ કહે છે.
પાથે શ્મશાને ગૃહમણ્ડપે વા રથ્યાપ્રદેશેષ્વ્ અપિ યત્ર કુત્ર ઇચ્છન્ન્ અનિચ્છન્ન્ અપિ તત્ર દેહં સંત્યજ્ય મોક્ષં લભતે મનુષ્યઃ
પવિત્ર પાંથ, સ્મશાન, ઘર કે રસ્તાના ચોરાસ્થળે—જે મનુષ્ય જ્યાં પણ ઇચ્છા હોય કે અનિચ્છાએ શરીર ત્યાગે, તેને મુક્તિ મળે છે.
તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન તસ્મિન્ ક્ષેત્રે દ્વિજોત્તમાઃ દેહત્યાગો નરૈઃ કાર્યઃ સમ્યઙ્ મોક્ષાભિકાઙ્ક્ષિભિઃ
એટલે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજઓ, જે મુક્તિ ઈચ્છે છે, એણે એ ક્ષેત્રમાં સર્વ પ્રયત્નથી યોગ્ય રીતે શરીર ત્યાગ કરવો જોઈએ.
પુરુષાખ્યસ્ય માહાત્મ્યં ન ભૂતં ન ભવિષ્યતિ ત્યક્ત્વા યત્ર નરો દેહં મુક્તિં પ્રાપ્નોતિ દુર્લભામ્
પુરુષ નામના સ્થાનનું મહાત્મ્ય પહેલાં ક્યારેય થયું નથી અને આગળ પણ નહીં થાય; ત્યાં શરીર ત્યાગે તો મનુષ્ય દુર્લભ મુક્તિ મેળવે છે.
ગુણાનામ્ એકદેશો ઽયં મયા ક્ષેત્રસ્ય કીર્તિતઃ કઃ સમસ્તાન્ ગુણાન્ વક્તું શક્તો વર્ષશતૈર્ અપિ
હું આ ક્ષેત્રના ગુણોમાંથી થોડું જ વર્ણન કર્યું છે; આખા ગુણો તો સો વર્ષમાં પણ કોઈ કહી શકે નહીં.
યદિ યૂયં મુનિશ્રેષ્ઠા મોક્ષમ્ ઇચ્છથ શાશ્વતમ્ તસ્મિન્ ક્ષેત્રવરે પુણ્યે નિવસધ્વમ્ અતન્દ્રિતાઃ
જો તમે, હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ, શાશ્વત મુક્તિ ઈચ્છો છો, તો એ પવિત્ર અને શ્રેષ્ઠ ક્ષેત્રમાં સતત રહો.
તે તસ્ય વચનં શ્રુત્વા બ્રહ્મણો ઽવ્યક્તજન્મનઃ નિવાસં ચક્રિરે તત્ર અવાપુઃ પરમં પદમ્
બ્રહ્માજીના વચન સાંભળી, તેઓ ત્યાં નિવાસ કર્યો અને પરમ પદ પ્રાપ્ત કર્યું.
તસ્માદ્ યૂયં પ્રયત્નેન નિવસધ્વં દ્વિજોત્તમાઃ પુરુષાખ્યે વરે ક્ષેત્રે યદિ મુક્તિમ્ અભીપ્સથ
એટલે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજઓ, જો મુક્તિ ઈચ્છો છો તો પુરુષ નામના શ્રેષ્ઠ ક્ષેત્રમાં પ્રયત્નપૂર્વક નિવાસ કરો.
તસ્મિન્ ક્ષેત્રે મુનિશ્રેષ્ઠાઃ સર્વસત્ત્વસુખાવહે ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં ફલદે પુરુષોત્તમે
એ ક્ષેત્રમાં, હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ, જે સર્વ પ્રાણીઓનું સુખ આપે છે, પુરુષોત્તમ ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષના ફળ આપનાર છે.
કણ્ડુર્ નામ મહાતેજા ઋષિઃ પરમધાર્મિકઃ સત્યવાદી શુચિર્ દાન્તઃ સર્વભૂતહિતે રતઃ
કંડુ નામે એક તેજસ્વી ઋષિ હતા, જે અત્યંત ધર્મનિષ્ઠ, હંમેશા સાચું બોલનારા, શુદ્ધ, ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખનારા અને સર્વ જીવોના કલ્યાણમાં તત્પર રહેતા હતા.
જિતેન્દ્રિયો જિતક્રોધો વેદવેદાઙ્ગપારગઃ અવાપ પરમાં સિદ્ધિમ્ આરાધ્ય પુરુષોત્તમમ્
તેમણે પોતાના ઇન્દ્રિયોને અને ક્રોધને જીત્યા હતા, વેદ અને તેના અંગોમાં પારંગત હતા અને પુરુષોત્તમની ઉપાસના કરીને સર્વોત્તમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી હતી.
અન્યે ઽપિ તત્ર સંસિદ્ધા મુનયઃ સંશિતવ્રતાઃ સર્વભૂતહિતા દાન્તા જિતક્રોધા વિમત્સરાઃ
ત્યાં બીજા પણ ઘણા સિદ્ધ મુનિઓ હતા, જે દૃઢ વ્રતવાળા, સર્વ જીવોના હિતમાં તત્પર, દમવંત, ક્રોધને જીતનારા અને ઈર્ષ્યા રહિત હતા.
કો ઽસૌ કણ્ડુઃ કથં તત્ર જગામ પરમાં ગતિમ્ શ્રોતુમ્ ઇચ્છામહે તસ્ય ચરિતં બ્રૂહિ સત્તમ
આ કંડુ કોણ છે અને તેમણે કેવી રીતે તે સર્વોત્તમ અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરી? અમે તેમનું જીવનકથાન સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ, કૃપા કરીને કહો, હે શ્રેષ્ઠ.
શૃણુધ્વં મુનિશાર્દૂલાઃ કથાં તસ્ય મનોહરામ્ પ્રવક્ષ્યામિ સમાસેન મુનેસ્ તસ્ય વિચેષ્ટિતમ્
હે મુનિશ્રેષ્ઠો, હવે તમે કંડુની મનોહર કથા સાંભળો. હું સંક્ષેપમાં તે મુનિના કાર્યો કહું છું.
પવિત્રે ગોમતીતીરે વિજને સુમનોહરે કન્દમૂલફલૈઃ પૂર્ણે સમિત્પુષ્પકુશાન્વિતૈઃ
પવિત્ર અને સુંદર ગોમતી નદીના કાંઠે, એકાંત અને રમણીય સ્થળે, જ્યાં કંદ, મૂળ, ફળ અને પુષ્પો ભરપૂર હતા અને સમિદ, પુષ્પ તથા કુશ પણ મળતા હતા,
નાનાદ્રુમલતાકીર્ણે નાનાપુષ્પોપશોભિતે નાનાપક્ષિરુતે રમ્યે નાનામૃગગણાન્વિતે
જ્યાં અનેક પ્રકારના વૃક્ષો અને વેલીઓથી જગ્યા શોભતી હતી, વિવિધ ફૂલોની રોશનાઈ હતી, અનેક પક્ષીઓના કલરવથી સ્થળ રમણિય બનતું અને અનેક પ્રાણીઓના સમૂહો ત્યાં વસતા હતા,
તત્રાશ્રમપદં કણ્ડોર્ બભૂવ મુનિસત્તમાઃ સર્વર્તુફલપુષ્પાઢ્યં કદલીખણ્ડમણ્ડિતમ્
ત્યાં કંડુનું આશ્રમ હતું, હે મુનિશ્રેષ્ઠો, જે સર્વ ઋતુના ફળો અને ફૂલોથી ભરપૂર અને કેળાના ઝૂંડોથી શોભાયમાન હતું.
તપસ્ તેપે મુનિસ્ તત્ર સુમહત્ પરમાદ્ભુતમ્ વ્રતોપવાસૈર્ નિયમૈઃ સ્નાનમૌનસુસંયમૈઃ
ત્યાં એ મુનિએ અત્યંત મહાન અને અદ્ભુત તપ કર્યું, વ્રત, ઉપવાસ, નિયમ, સ્નાન, મૌન અને દૃઢ આત્મસંયમથી.
ગ્રીષ્મે પઞ્ચતપા ભૂત્વા વર્ષાસુ સ્થણ્ડિલેશયઃ આર્દ્રવાસાસ્ તુ હેમન્તે સ તેપે સુમહત્ તપઃ
ઉનાળે તેઓ પાંચ અગ્નિના તપમાં બેસતા, વરસાદમાં જમીન પર સુતા અને શિયાળામાં ભીનું વસ્ત્ર પહેરીને ભારે તપ કરતા.
દૃષ્ટ્વા તુ તપસો વીર્યં મુનેસ્ તસ્ય સુવિસ્મિતાઃ બભૂવુર્ દેવગન્ધર્વાઃ સિદ્ધવિદ્યાધરાસ્ તથા
તેમના તપની શક્તિ જોઈને દેવતાઓ, ગંધર્વો, સિદ્ધો અને વિદ્યા ધરાઓ ખૂબ જ આશ્ચર્યચકિત થયા.
ભૂમિં તથાન્તરિક્ષં ચ દિવં ચ મુનિસત્તમાઃ કણ્ડુઃ સંતાપયામ્ આસ ત્રૈલોક્યં તપસો બલાત્
કંડુએ પોતાના તપના બળથી પૃથ્વી, આકાશ અને સ્વર્ગને પણ તપાવ્યા, હે મુનિશ્રેષ્ઠો, અને ત્રણેય લોકોએ તેનો અનુભવ કર્યો.
અહો ઽસ્ય પરમં ધૈર્યમ્ અહો ઽસ્ય પરમં તપઃ ઇત્ય્ અબ્રુવંસ્ તદા દૃષ્ટ્વા દેવાસ્ તં તપસિ સ્થિતમ્
તપમાં સ્થિર એવા કંડુને જોઈને દેવતાઓએ કહ્યું: 'અરે, શું અદભુત ધીરજ છે! અરે, શું મહાન તપ છે!'
મન્ત્રયામ્ આસુર્ અવ્યગ્રાઃ શક્રેણ સહિતાસ્ તદા ભયાત્ તસ્ય સમુદ્વિગ્નાસ્ તપોવિઘ્નમ્ અભીપ્સવઃ
પછી દેવતાઓએ ઇન્દ્ર સાથે મળીને, તેમના તપના ભયથી ચિંતિત થઈ, કંડુના તપમાં વિઘ્ન લાવવાનો વિચાર કર્યો.
જ્ઞાત્વા તેષામ્ અભિપ્રાયં શક્રસ્ ત્રિભુવનેશ્વરઃ પ્રમ્લોચાખ્યાં વરારોહાં રૂપયૌવનગર્વિતામ્
તેવી તેમની મનશા જાણીને, ત્રણેય લોકના સ્વામી ઇન્દ્રે સુંદર રૂપ અને યુવાનીથી ગર્વિત એવી પ્રમ્લોચા નામની અપ્સરાને બોલાવી.
સુમધ્યાં ચારુજઙ્ઘાં તાં પીનશ્રોણિપયોધરામ્ સર્વલક્ષણસંપન્નાં પ્રોવાચ ફલસૂદનઃ
તે સુમધ્યા, સુંદર પગવાળી, ભરપૂર નિતંબ અને સ્તનવાળી, સર્વ શુભ લક્ષણોથી યુક્ત હતી; તેને ફળવિનાશક ભગવાને કહ્યું.
પ્રમ્લોચે ગચ્છ શીઘ્રં ત્વં યદાસૌ તપ્યતે મુનિઃ વિઘ્નાર્થં તસ્ય તપસઃ ક્ષોભયસ્વાંશુ સુપ્રભે
'પ્રમ્લોચા, તું ઝડપથી જા, જ્યારે એ મુનિ તપમાં લીન છે, ત્યારે તેના તપમાં વિઘ્ન લાવવા માટે, હે તેજસ્વિ, તેને ચંચળ કરી દે.'
તવ વાક્યં સુરશ્રેષ્ઠ કરોમિ સતતં પ્રભો કિંતુ શઙ્કા મમૈવાત્ર જીવિતસ્ય ચ સંશયઃ
'હે દેવશ્રેષ્ઠ, હું હંમેશાં તમારું આજ્ઞાપાલન કરીશ, પ્રભુ; પણ મને અહીં થોડી શંકા છે અને મારા જીવન વિશે પણ સંશય છે.'
બિભેમિ તં મુનિવરં બ્રહ્મચર્યવ્રતે સ્થિતમ્ અત્યુગ્રં દીપ્તતપસં જ્વલનાર્કસમપ્રભમ્
હું એ મહાન ઋષિથી ડરું છું, જે બ્રહ્મચર્યના નિયમમાં અડગ છે, અત્યંત પ્રખર છે, તપથી તેજસ્વી છે અને અગ્નિ તથા સૂર્ય સમાન પ્રકાશમાન છે.
જ્ઞાત્વા માં સ મુનિઃ ક્રોધાદ્ વિઘ્નાર્થં સમુપાગતામ્ કણ્ડુઃ પરમતેજસ્વી શાપં દાસ્યતિ દુઃસહમ્
જો એ ઋષિ જાણશે કે હું ક્રોધથી અવરોધ કરવા આવી છું, તો પરમ તેજસ્વી કંડુ ઋષિ મને સહન ન કરી શકાય એવો શાપ આપશે.