યાવત્ સાગરગા દેવી તત્ર તીર્થાનિ કાનિચિત્ સંક્ષેપેણ મયોક્તાનિ રહસ્યાનિ શુભાનિ ચ
જ્યાં સુધી એ દિવ્ય નદી સાગર સુધી વહે છે, ત્યાંના કેટલાક તીર્થો મેં સંક્ષિપ્તમાં કહ્યા છે, જે ગુપ્ત અને શુભ છે.
વેદે પુરાણે ઋષિભિઃ પ્રસિદ્ધા યા ગૌતમી લોકનમસ્કૃતા ચ વક્તું કથં તામ્ અતિસુપ્રભાવામ્ અશેષતો નારદ કસ્ય શક્તિઃ
ગૌતમી, જે વેદ, પુરાણ અને ઋષિઓમાં પ્રસિદ્ધ છે અને જગત દ્વારા પૂજાય છે—નારદ, તેની અદભૂત મહિમા સંપૂર્ણ રીતે વર્ણવી શકે એવી શક્તિ કોની પાસે છે?
ભક્ત્યા પ્રવૃત્તસ્ય યથાકથંચિન્ નૈવાપરાધો ઽસ્તિ ન સંશયો ઽત્ર તસ્માચ્ ચ દિઙ્માત્રમતિપ્રયાસાત્ સંસૂચિતં લોકહિતાય તસ્યાઃ
જે ભક્તિપૂર્વક આગળ વધે છે, તેને કોઈ દોષ લાગતો નથી, એમાં શંકા નથી; તેથી જ અહીં વધારે વિસ્તૃત વર્ણન કર્યા વિના, લોકહિત માટે સંક્ષિપ્તમાં સંકેત આપ્યો છે.
કસ્ તસ્યાઃ પ્રતિતીર્થં તુ પ્રભાવં વક્તુમ્ ઈશ્વરઃ અપિ લક્ષ્મીપતિર્ વિષ્ણુર્ અલં સોમેશ્વરઃ શિવઃ
તેના દરેક તીર્થનો મહિમા કોણ વર્ણવી શકે? લક્ષ્મીપતિ વિષ્ણુ અને સોમેશ્વર શિવ પણ પૂરતા નથી.
ક્વચિત્ કસ્મિંશ્ ચ તીર્થાનિ કાલયોગે ભવન્તિ હિ ગુણવન્તિ મહાપ્રાજ્ઞ ગૌતમી તુ સદા નૃણામ્
કેટલાક સમય અને સ્થળે તીર્થો ઉપસ્થિત થાય છે, હે મહાપંડિત, અને તે ગુણવત્તાવાળા હોય છે; પણ ગૌતમી તો હંમેશા મનુષ્યો માટે કલ્યાણકારી છે.
સર્વત્ર સર્વદા પુણ્યા કો ન્વ્ અસ્યા ગુણકીર્તનમ્ વક્તું શક્તસ્ તતસ્ તસ્યૈ નમ ઇત્ય્ એવ યુજ્યતે
એ સર્વત્ર અને સર્વકાળે પવિત્ર છે—એના ગુણોનું વર્ણન કોણ કરી શકે? તેથી માત્ર તેને વંદન કરવું યોગ્ય છે.
ત્રિદૈવત્યાં સુરેશાન ગઙ્ગાં બ્રૂષે સુરેશ્વર બ્રાહ્મણેનાહૃતાં પુણ્યાં જગતઃ પાવનીં શુભામ્
હે દેવોના સ્વામી, મને ગંગા વિશે કહો, જે ત્રણ દેવતાઓની પવિત્ર નદી છે, બ્રાહ્મણે લાવવામાં આવી છે, જગતને પવિત્ર અને શુભ બનાવે છે.
આદિમધ્યાવસાને ચ ઉભયોસ્ તીરયોર્ અપિ યા વ્યાપ્તા વિષ્ણુનેશેન ત્વયા ચ સુરસત્તમ પુનઃ સંક્ષેપતો બ્રૂહિ ન મે તૃપ્તિઃ પ્રજાયતે
તે આરંભ, મધ્ય અને અંતે બંને કાંઠે વ્યાપી છે, વિષ્ણુ, ઈશ અને તમારી શક્તિથી, હે શ્રેષ્ઠ દેવ; ફરીથી સંક્ષિપ્તમાં કહો, કેમ કે મને હજી સંતોષ થયો નથી.
કમણ્ડલુસ્થિતા પૂર્વં તતો વિષ્ણુપદાનુગા મહેશ્વરજટાજૂટે સ્થિતા સૈવ નમસ્કૃતા
અગાઉ તે કમંડળમાં હતી, પછી વિષ્ણુના પગલાંનું અનુસરણ કર્યું, અને મહેશ્વરના જટામાં રહીને પૂજિત બની.
બ્રહ્મતેજઃપ્રભાવેણ શિવમ્ આરાધ્ય યત્નતઃ તતઃ પ્રાપ્તા ગિરિં પુણ્યં તતઃ પૂર્વાર્ણવં પ્રતિ
બ્રહ્માના તેજના પ્રભાવથી, તેણે શ્રદ્ધાપૂર્વક શિવની ઉપાસના કરી; પછી તે પવિત્ર પર્વત પર પહોંચી અને ત્યાંથી પૂર્વ સાગર તરફ ગઇ.
આગત્ય સંગતા દેવી સર્વતીર્થમયી નૃણામ્ ઈપ્સિતાનાં તથા દાત્રી પ્રભાવો ઽસ્યા વિશિષ્યતે
આવીને, સર્વ તીર્થોથી બનેલી દેવી લોકોના ઇચ્છિત ફળ આપે છે; તેમની શક્તિ વિશેષ રીતે પ્રસિદ્ધ છે.
એતસ્યા નાધિકં મન્યે કિંચિત્ તીર્થં જગત્ત્રયે અસ્યાશ્ ચૈવ પ્રભાવેણ ભાવ્યં યચ્ ચ મનઃસ્થિતમ્
ત્રણે લોકમાં આ તીર્થથી વધારે હું બીજું કોઈ તીર્થ માનતો નથી; મનમાં જે કંઇ ઇચ્છાય છે, એ પણ તેની કૃપાથી પૂર્ણ થાય છે.
અદ્યાપ્ય્ અસ્યા હિ માહાત્મ્યં વક્તું કૈશ્ચિન્ ન શક્યતે ભક્તિતો વક્ષ્યતે નિત્યં યા બ્રહ્મ પરમાર્થતઃ
આજે પણ, તેની મહિમા કોઈથી સંપૂર્ણ રીતે કહી શકાય તેમ નથી; ભક્તિપૂર્વક જ હંમેશા તેનું વર્ણન થાય છે, કારણ કે એ સાચે પરમ બ્રહ્મ છે.
તસ્યાઃ પરતરં તીર્થં ન સ્યાદ્ ઇતિ મતિર્ મમ અન્યતીર્થેન સાધર્મ્યં ન યુજ્યેત કથંચન
મારી પક્કી માન્યતા છે કે, એની સરખું બીજું કોઈ તીર્થ નથી; બીજાં તીર્થો સાથે એની સરખામણી ક્યારેય થઈ શકે નહીં.
શ્રુત્વા મદ્વાક્યપીયૂષૈર્ ગઙ્ગાયા ગુણકીર્તનમ્ સર્વેષાં ન મતિઃ કસ્માત્ તત્રૈવોપરતિં ગતા ઇતિ ભાતિ વિચિત્રં મે મુને ખલુ જગત્ત્રયે
મારા મીઠા વચનોથી ગંગાના ગુણગાન સાંભળીને, ત્રણેય લોકમાં બધાની બુદ્ધિ માત્ર ત્યાં જ સ્થિર થાય છે, એ મને અદ્ભુત લાગે છે, હે મુનિ.
ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં ત્વં વેત્તા ચોપદેશકઃ છન્દાંસિ સરહસ્યાનિ પુરાણસ્મૃતયો ઽપિ ચ
તમે ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષના જાણકાર અને ઉપદેશક છો; તમે વેદો, તેમનાં રહસ્યો અને પુરાણો તથા સ્મૃતિઓ પણ જાણો છો.
ધર્મશાસ્ત્રાણિ યચ્ ચાન્યત્ તવ વાક્યે પ્રતિષ્ઠિતમ્ તીર્થાનામ્ અથ દાનાનાં યજ્ઞાનાં તપસાં તથા
તમારા વચનમાં સ્થિર થયેલા બીજા ધર્મશાસ્ત્રો, તેમજ તીર્થો, દાન, યજ્ઞ અને તપ વિશેના શાસ્ત્રો પણ છે.
દેવતામન્ત્રસેવાનામ્ અધિકં કિં વદ પ્રભો યદ્ બ્રૂષે ભગવન્ ભક્ત્યા તથા ભાવ્યં ન ચાન્યથા
હે પ્રભુ, દેવતાઓની પૂજા, મંત્રો અને સેવાઓમાં શ્રેષ્ઠ શું છે તે કહો; હે ભગવન, તમે જે કહો, તે ભક્તિપૂર્વક જ કરવું જોઈએ, બીજું નહીં.
એતં મે સંશયં બ્રહ્મન્ વાક્યાત્ ત્વં છેત્તુમ્ અર્હસિ ઇષ્ટં મનોગતં શ્રુત્વા તસ્માદ્ વિસ્મયમ્ આગતઃ
હે બ્રહ્મન, મારા મનમાં જે સંશય છે, તે તમે તમારા વચનથી દૂર કરો; મનમાં જે ઇચ્છેલું સાંભળીને મને આશ્ચર્ય થયું છે.
શૃણુ નારદ વક્ષ્યામિ રહસ્યં ધર્મમ્ ઉત્તમમ્ ચતુર્વિધાનિ તીર્થાનિ તાવન્ત્ય્ એવ યુગાનિ ચ
હે નારદ, સાંભળો, હું ધર્મનું ઉત્તમ રહસ્ય કહું છું; ચાર પ્રકારના તીર્થો છે અને એટલાં જ યુગો છે.
ગુણાસ્ ત્રયશ્ ચ પુરુષાસ્ ત્રયો દેવાઃ સનાતનાઃ વેદાશ્ ચ સ્મૃતિભિર્ યુક્તાશ્ ચત્વારસ્ તે પ્રકીર્તિતાઃ
ત્રણ ગુણો, ત્રણ પ્રકારના પુરુષો, શાશ્વત દેવતાઓ અને સ્મૃતિ સાથે જોડાયેલા ચાર વેદ — આ ચાર પ્રસિદ્ધ છે.
પુરુષાર્થાશ્ ચ ચત્વારો વાણી ચાપિ ચતુર્વિધા ગુણા હ્ય્ અપિ તુ ચત્વારઃ સમત્વેનેતિ નારદ
ચારે પુરુષાર્થ અને વાણી પણ ચાર પ્રકારની છે; એ જ રીતે, હે નારદ, ગુણો પણ ચાર છે અને સર્વે સમાન છે.
સર્વત્ર ધર્મઃ સામાન્યો યતો ધર્મઃ સનાતનઃ સાધ્યસાધનભાવેન સ એવ બહુધા મતઃ
ધર્મ સર્વત્ર સામાન્ય છે, કારણ કે ધર્મ શાશ્વત છે; સાધ્ય અને સાધનના ભેદથી એ અનેક પ્રકારનો માનવામાં આવે છે.
તસ્યાશ્રયશ્ ચ દ્વિવિધો દેશઃ કાલશ્ ચ સર્વદા કાલાશ્રયશ્ ચ યો ધર્મો હીયતે વર્ધતે સદા
ધર્મનો આધાર બે છે: દેશ અને સમય, હંમેશા; સમય આધારિત ધર્મ સતત ઘટે કે વધે છે.
યુગાનામ્ અનુરૂપેણ પાદઃ પાદો ઽસ્ય હીયતે ધર્મસ્યેતિ મહાપ્રાજ્ઞ દેશાપેક્ષા તથોભયમ્
યુગો પ્રમાણે ધર્મનો ચોથો ભાગ ઘટે છે, હે મહાપંડિત; એ જ રીતે, દેશ પર પણ બંને આધાર રાખે છે.
કાલેન ચાશ્રિતો ધર્મો દેશે નિત્યં પ્રતિષ્ઠિતઃ યુગેષુ ક્ષીયમાણેષુ ન દેશેષુ સ હીયતે
સમય આધારિત ધર્મ હંમેશા દેશમાં સ્થિર રહે છે; યુગો ઘટે ત્યારે પણ એ દેશોમાં ઓછો થતો નથી.
ઉભયત્ર વિહીને ચ ધર્મસ્ય સ્યાદ્ અભાવતા તસ્માદ્ દેશાશ્રિતો ધર્મશ્ ચતુષ્પાત્ સુપ્રતિષ્ઠિતઃ
જ્યારે બંને ન હોય ત્યારે ધર્મ નષ્ટ થાય છે; તેથી, દેશ આધારિત ધર્મ ચારે ભાગે મજબૂત રીતે સ્થિર છે.
સ ચાપિ ધર્મો દેશેષુ તીર્થરૂપેણ તિષ્ઠતિ કૃતે દેશં ચ કાલં ચ ધર્મો ઽવષ્ટભ્ય તિષ્ઠતિ
એ ધર્મ દેશોમાં તીર્થરૂપે રહે છે; કૃતયુગમાં ધર્મ દેશ અને સમય બંનેને પકડીને મજબૂત રહે છે.
ત્રેતાયાં પાદહીનેન સ તુ પાદઃ પ્રદેશતઃ દ્વાપરે ચાર્ધતઃ કાલે ધર્મો દેશે સમાસ્થિતઃ
ત્રેતાયુગમાં ધર્મ એક પગ ઓછો થઈ જાય છે અને એ પગ પણ થોડો ઘટે છે; દ્વાપરયુગમાં ધર્મ અડધી શક્તિથી જ દેશમાં ટકી રહે છે.
કલૌ પાદેન ચૈકેન ધર્મશ્ ચલતિ સંકટમ્ એવંવિધં તુ યો ધર્મં વેત્તિ તસ્ય ન હીયતે
કલિયુગમાં ધર્મ માત્ર એક પગથી મુશ્કેલીમાં ચાલે છે; છતાં, જેવો એવો ધર્મ જાણે છે, તેને ક્યારેય નુકસાન થતું નથી.