સંગમેષુ પ્રસિદ્ધેષુ નિત્યં સપ્તસુ નારદ સમુદ્રસ્ય ચ ગઙ્ગાયા નિત્યં દેવૌ પ્રતિષ્ઠિતૌ
નારદ, સાત પ્રસિદ્ધ સંગમો પર અને ગંગા-સમુદ્રના સંગમ પર, બંને દેવો હંમેશા હાજર રહે છે.
ગૌતમેશ્વર આખ્યાતો યત્ર દેવો મહેશ્વરઃ નિત્યં સંનિહિતસ્ તત્ર માધવો રમયા સહ
ગૌતમેશ્વર નામના સ્થળે, જ્યાં મહાદેવ હંમેશા હાજર છે, ત્યાં પણ માધવ પોતાની રામા સાથે હંમેશા રહે છે.
બ્રહ્મેશ્વર ઇતિ ખ્યાતો મયૈવ સ્થાપિતઃ શિવઃ લોકાનામ્ ઉપકારાર્થમ્ આત્મનઃ કારણાન્તરે
બ્રહ્મેશ્વર તરીકે પ્રસિદ્ધ એવા શિવને મેં ત્યાં સ્થાપ્યા છે, લોકકલ્યાણ માટે અને મારા બીજા હેતુથી.
ચક્રપાણિર્ ઇતિ ખ્યાતઃ સ્તુતો દેવૈર્ મયા સહ તત્ર સંનિહિતો વિષ્ણુર્ દેવૈઃ સહ મરુદ્ગણૈઃ
ત્યાં વિષ્ણુ ચક્રપાણી તરીકે ઓળખાય છે, દેવતાઓ અને મારી સાથે તેમની સ્તુતિ કરે છે; તે ત્યાં દેવો અને મારુતો સાથે હાજર છે.
ઐન્દ્રતીર્થમ્ ઇતિ ખ્યાતં તદ્ એવ હયમૂર્ધકમ્ હયમૂર્ધા તત્ર વિષ્ણુસ્ તન્મૂર્ધનિ સુરા અપિ સોમતીર્થમ્ ઇતિ ખ્યાતં યત્ર સોમેશ્વરઃ શિવઃ
આ સ્થળ ઇન્દ્રતીર્થ તરીકે ઓળખાય છે, તેને હયમૂર્ધક પણ કહે છે; ત્યાં વિષ્ણુ ઘોડાની મુખ પર છે અને દેવો પણ છે. તેને સોમતીર્થ પણ કહે છે, જ્યાં શિવ સોમેશ્વર તરીકે છે.
ઇન્દ્રસ્ય સોમશ્રવસો દેવૈશ્ ચ ઋષિભિસ્ તથા પ્રાર્થિતઃ સોમ એવાદાવ્ ઇન્દ્રાયેન્દો પરિસ્રવ
ઇન્દ્ર, સોમ, શ્રવસ, દેવો અને ઋષિઓએ વિનંતી કરી—'હે સોમ, પહેલા ઇન્દ્ર માટે વહે.'
સપ્ત દિશો નાનાસૂર્યાઃ સપ્ત હોતાર ઋત્વિજઃ દેવા આદિત્યા યે સપ્ત તેભિઃ સોમાભિરક્ષ ન
સાત દિશાઓ, દરેકને પોતાનો સૂર્ય છે; સાત હોતા, સાત ઋત્વિજ, સાત આદિત્ય—હે સોમ, તું અમને એમની સાથે રક્ષ.
યત્ તે રાજઞ્ છૃતં હવિસ્ તેન સોમાભિરક્ષ નઃ અરાતીવા મા નસ્ તારીન્ મો ચ નઃ કિંચનામમદ્
હે રાજા, તું જે હવન સ્વીકાર્યું છે, તેનાથી સોમ અમને રક્ષે; દુશ્મનો અમને જીતે નહીં અને અમને કશી હાનિ ન થાય.
ઋષે મન્ત્રકૃતાં સ્તોમૈઃ કશ્યપોદ્વર્ધયન્ ગિરઃ સોમં નમસ્ય રાજાનં યો જજ્ઞે વીરુધાં પતિર્
ઋષિઓના મંત્રોથી કશ્યપે સ્તુતિ વધારી; અમે સોમને વંદન કરીએ છીએ, જે વનસ્પતિઓના રાજા તરીકે જન્મ્યો.
કારુર્ અહં તતો ભિષગ્ ઉપલપ્રક્ષિણી નના નાનાધિયો વસૂયવો ઽનુ ગા ઇવ તસ્થિમ
હું કવિ છું, પછી વૈદ્ય છું; મેં ઔષધિઓ એકત્ર કરી છે. વિવિધ વિચારો સાથે, સંપત્તિ મેળવવા, અમે ગાયોની જેમ સાથે ઊભા છીએ.
એવમ્ ઉક્ત્વા ચ ઋષિભિઃ સોમં પ્રાપ્ય ચ વજ્રિણે તેભ્યો દત્ત્વા તતો યજ્ઞઃ પૂર્ણો જાતઃ શતક્રતોઃ
આ રીતે કહીને અને ઋષિઓ પાસેથી સોમ મેળવી, તેમણે તેને વજ્રધારીને આપ્યો; પછી શતક્રતુનો યજ્ઞ પૂર્ણ થયો.
તત્ સોમતીર્થમ્ આખ્યાતમ્ આગ્નેયં પુરતસ્ તુ તત્ અગ્નિર્ ઇષ્ટ્વા મહાયજ્ઞૈર્ મામ્ આરાધ્ય મનીષિતમ્
તે સ્થળ સોમતીર્થ તરીકે ઓળખાય છે; તેના આગળ અગ્નિતીર્થ છે. ત્યાં અગ્નિને મહાયજ્ઞોથી પૂજ્યા અને મને મનગમતું તૃપ્ત કર્યું.
સંપ્રાપ્તવાન્ મત્પ્રસાદાદ્ અહં તત્રૈવ નિત્યશઃ સ્થિતો લોકોપકારાર્થં તત્ર વિષ્ણુઃ શિવસ્ તથા
મારા આશીર્વાદથી હું ત્યાં સદા સ્થિર રહ્યો છું, જગતના કલ્યાણ માટે; એ જ રીતે, વિષ્ણુ અને શિવ પણ ત્યાં હાજર છે.
તસ્માદ્ આગ્નેયમ્ આખ્યાતમ્ આદિત્યં તદનન્તરમ્ યત્રાદિત્યો વેદમયો નિત્યમ્ એતિ ઉપાસિતુમ્
આથી તેને આગ્નેય કહેવાય છે; પછી આદિત્ય આવે છે, જ્યાં સૂર્ય, જે વેદમય છે, સદા પૂજવા યોગ્ય છે.
રૂપાન્તરેણ મધ્યાહ્ને દ્રષ્ટું માં શંકરં હરિમ્ નમસ્કાર્યસ્ તત્ર સદા મધ્યાહ્ને સકલો જનઃ
મધ્યાહ્ને, બીજા સ્વરૂપે, હું, શંકર અને હરિ દર્શન માટે મળીએ છીએ; તેથી ત્યાં મધ્યાહ્ને બધા લોકોએ હંમેશા વંદન કરવું જોઈએ.
રૂપેણ કેન સવિતા સમાયાતીત્ય્ અનિશ્ચયાત્ તસ્માદ્ આદિત્યમ્ આખ્યાતં બાર્હસ્પત્યમ્ અનન્તરમ્
સવિતા કયા સ્વરૂપે આવે છે તેમાં અનિશ્ચિતતા હોવાથી તેને આદિત્ય કહેવાય છે, અને પછી બાર્હસ્પત્ય નામ આવે છે.
બૃહસ્પતિઃ સુરૈઃ પૂજાં તસ્માત્ તીર્થાદ્ અવાપ હ ઈજે ચ યજ્ઞાન્ વિવિધાન્ બાર્હસ્પત્યં તતો વિદુઃ
બૃહસ્પતિએ દેવતાઓ પાસેથી એ તીર્થમાં પૂજા પ્રાપ્ત કરી હતી; તેણે વિવિધ યજ્ઞો કર્યા, તેથી તેને બાર્હસ્પત્ય કહેવાય છે.
તત્તીર્થસ્મરણાદ્ એવ ગ્રહશાન્તિર્ ભવિષ્યતિ તસ્માદ્ અપ્ય્ અપરં તીર્થમ્ ઇન્દ્રગોપે નગોત્તમે
માત્ર એ તીર્થનું સ્મરણ કરતાં જ ગ્રહશાંતિ થાય છે; તેથી ઉત્તમ પર્વત પર ઇન્દ્રગોપે પણ બીજું તીર્થ છે.
પ્રતિષ્ઠિતં મહાલિઙ્ગં કસ્મિંશ્ચિત્ કારણાન્તરે હિમાલયેન તત્ તીર્થમ્ અદ્રિતીર્થં તદ્ ઉચ્યતે
કોઈ બીજા કારણસર હિમાલયે ત્યાં મહાલિંગ સ્થાપ્યું હતું; એ તીર્થને અદ્રિતીર્થ કહે છે.
તત્ર સ્નાનં ચ દાનં ચ સર્વકામપ્રદં શુભમ્ એવં સા ગૌતમી ગઙ્ગા બ્રહ્માદ્રેશ્ ચ વિનિઃસૃતા
ત્યાં સ્નાન અને દાન કરવાથી સર્વે ઈચ્છિત ફળ અને શુભતા મળે છે; એ રીતે ગૌતમી ગંગા બ્રહ્માદ્રિમાંથી વહેવા લાગી.
યાવત્ સાગરગા દેવી તત્ર તીર્થાનિ કાનિચિત્ સંક્ષેપેણ મયોક્તાનિ રહસ્યાનિ શુભાનિ ચ
જ્યાં સુધી એ દિવ્ય નદી સાગર સુધી વહે છે, ત્યાંના કેટલાક તીર્થો મેં સંક્ષિપ્તમાં કહ્યા છે, જે ગુપ્ત અને શુભ છે.
વેદે પુરાણે ઋષિભિઃ પ્રસિદ્ધા યા ગૌતમી લોકનમસ્કૃતા ચ વક્તું કથં તામ્ અતિસુપ્રભાવામ્ અશેષતો નારદ કસ્ય શક્તિઃ
ગૌતમી, જે વેદ, પુરાણ અને ઋષિઓમાં પ્રસિદ્ધ છે અને જગત દ્વારા પૂજાય છે—નારદ, તેની અદભૂત મહિમા સંપૂર્ણ રીતે વર્ણવી શકે એવી શક્તિ કોની પાસે છે?
ભક્ત્યા પ્રવૃત્તસ્ય યથાકથંચિન્ નૈવાપરાધો ઽસ્તિ ન સંશયો ઽત્ર તસ્માચ્ ચ દિઙ્માત્રમતિપ્રયાસાત્ સંસૂચિતં લોકહિતાય તસ્યાઃ
જે ભક્તિપૂર્વક આગળ વધે છે, તેને કોઈ દોષ લાગતો નથી, એમાં શંકા નથી; તેથી જ અહીં વધારે વિસ્તૃત વર્ણન કર્યા વિના, લોકહિત માટે સંક્ષિપ્તમાં સંકેત આપ્યો છે.
કસ્ તસ્યાઃ પ્રતિતીર્થં તુ પ્રભાવં વક્તુમ્ ઈશ્વરઃ અપિ લક્ષ્મીપતિર્ વિષ્ણુર્ અલં સોમેશ્વરઃ શિવઃ
તેના દરેક તીર્થનો મહિમા કોણ વર્ણવી શકે? લક્ષ્મીપતિ વિષ્ણુ અને સોમેશ્વર શિવ પણ પૂરતા નથી.
ક્વચિત્ કસ્મિંશ્ ચ તીર્થાનિ કાલયોગે ભવન્તિ હિ ગુણવન્તિ મહાપ્રાજ્ઞ ગૌતમી તુ સદા નૃણામ્
કેટલાક સમય અને સ્થળે તીર્થો ઉપસ્થિત થાય છે, હે મહાપંડિત, અને તે ગુણવત્તાવાળા હોય છે; પણ ગૌતમી તો હંમેશા મનુષ્યો માટે કલ્યાણકારી છે.
સર્વત્ર સર્વદા પુણ્યા કો ન્વ્ અસ્યા ગુણકીર્તનમ્ વક્તું શક્તસ્ તતસ્ તસ્યૈ નમ ઇત્ય્ એવ યુજ્યતે
એ સર્વત્ર અને સર્વકાળે પવિત્ર છે—એના ગુણોનું વર્ણન કોણ કરી શકે? તેથી માત્ર તેને વંદન કરવું યોગ્ય છે.
ત્રિદૈવત્યાં સુરેશાન ગઙ્ગાં બ્રૂષે સુરેશ્વર બ્રાહ્મણેનાહૃતાં પુણ્યાં જગતઃ પાવનીં શુભામ્
હે દેવોના સ્વામી, મને ગંગા વિશે કહો, જે ત્રણ દેવતાઓની પવિત્ર નદી છે, બ્રાહ્મણે લાવવામાં આવી છે, જગતને પવિત્ર અને શુભ બનાવે છે.
આદિમધ્યાવસાને ચ ઉભયોસ્ તીરયોર્ અપિ યા વ્યાપ્તા વિષ્ણુનેશેન ત્વયા ચ સુરસત્તમ પુનઃ સંક્ષેપતો બ્રૂહિ ન મે તૃપ્તિઃ પ્રજાયતે
તે આરંભ, મધ્ય અને અંતે બંને કાંઠે વ્યાપી છે, વિષ્ણુ, ઈશ અને તમારી શક્તિથી, હે શ્રેષ્ઠ દેવ; ફરીથી સંક્ષિપ્તમાં કહો, કેમ કે મને હજી સંતોષ થયો નથી.
કમણ્ડલુસ્થિતા પૂર્વં તતો વિષ્ણુપદાનુગા મહેશ્વરજટાજૂટે સ્થિતા સૈવ નમસ્કૃતા
અગાઉ તે કમંડળમાં હતી, પછી વિષ્ણુના પગલાંનું અનુસરણ કર્યું, અને મહેશ્વરના જટામાં રહીને પૂજિત બની.
બ્રહ્મતેજઃપ્રભાવેણ શિવમ્ આરાધ્ય યત્નતઃ તતઃ પ્રાપ્તા ગિરિં પુણ્યં તતઃ પૂર્વાર્ણવં પ્રતિ
બ્રહ્માના તેજના પ્રભાવથી, તેણે શ્રદ્ધાપૂર્વક શિવની ઉપાસના કરી; પછી તે પવિત્ર પર્વત પર પહોંચી અને ત્યાંથી પૂર્વ સાગર તરફ ગઇ.