નિષ્પાદિતં મહાસત્ત્રમ્ ઋષિભિઃ પારદર્શિભિઃ એતસ્મિન્ન્ અન્તરે તત્ર દેવાનાં પ્રબલો રિપુઃ
એ ઋષિઓએ ત્યાં મહાન યજ્ઞ પૂર્ણ કર્યો હતો. એ જ સમયે ત્યાં દેવોનો એક શક્તિશાળી દુશ્મન ઉભો થયો.
વિશ્વરૂપ ઇતિ ખ્યાતો મુનીનાં સત્ત્રમ્ અભ્યગાત્ બ્રહ્મચર્યેણ તપસા તાન્ આરાધ્ય યથાવિધિ વિનયેનાથ પપ્રચ્છ ઋષીન્ સર્વાન્ અનુક્રમાત્
જે વિશ્વરૂપ નામે પ્રસિદ્ધ છે, એ ઋષિઓના યજ્ઞસ્થળે આવ્યો. બ્રહ્મચર્ય અને તપસ્યા પાળીને, યોગ્ય રીતે બધાને વંદન કરીને, વિનમ્રતાથી એક પછી એક બધા ઋષિઓને પ્રશ્ન કર્યો.
ધ્રુવં સર્વે યથાકામં મમ સ્વાસ્થ્યેન હેતુના યથા સ્યાદ્ બલવાન્ પુત્રો દેવાનામ્ અપિ દુર્ધરઃ યજ્ઞૈર્ વા તપસા વાપિ મુનયો વક્તુમ્ અર્હથ
નિશ્ચિતપણે, તમે બધા મને કહો કે કઈ રીતે—યજ્ઞ કે તપસ્યા દ્વારા—મને એવો પુત્ર મળે, જે દેવતાઓથી પણ અપરાજિત અને શક્તિશાળી હોય, અને મારી ઇચ્છા અને કલ્યાણ અનુસાર જન્મે.
તત્ર પ્રાહ મહાબુદ્ધિર્ વિશ્વામિત્રો મહામનાઃ
ત્યારે મહાન બુદ્ધિશાળી અને મહાન મનવાળો વિશ્વામિત્ર બોલ્યો.
કર્મણા તાત લભ્યન્તે ફલાનિ વિવિધાનિ ચ ત્રયાણાં કારણાનાં ચ કર્મ પ્રથમકારણમ્
પ્રિય, વિવિધ ફળો કર્મ દ્વારા મળે છે અને ત્રણ કારણોમાં કર્મ મુખ્ય કારણ માનવામાં આવે છે.
તતશ્ ચ કારણં કર્તા તતશ્ ચાન્યત્ પ્રકીર્તિતમ્ ઉપાદાનં તથા બીજં ન ચ કર્મ વિદુર્ બુધાઃ
પછી કર્મકર્તા પણ કારણ છે, અને બીજું પણ કહેવાય છે—સામગ્રી અને બીજ; પણ વિદ્વાનો માત્ર કર્મને કારણ નથી માનતા.
કર્મણાં કારણત્વં ચ કારણે પુષ્કલે સતિ ભાવાભાવૌ ફલે દૃષ્ટૌ તસ્માત્ કર્માશ્રિતં ફલમ્
કર્મનું કારણપણું પૂરતા કારણો પર આધારિત છે; પરિણામ આવે કે ન આવે, એ પ્રમાણે દેખાય છે. એટલે, ફળ કર્મ પર આધાર રાખે છે.
કર્માપિ દ્વિવિધં જ્ઞેયં ક્રિયમાણં તથા કૃતમ્ કર્તવ્યં ક્રિયમાણસ્ય સાધનં યદ્ યદ્ ઉચ્યતે
કર્મ બે પ્રકારનું સમજવું—કરાતું અને કરેલું. જે કરવાનું છે, તેનું સાધન જે જે કહેવાયું છે, એ જ છે.
તદ્ભાવાઃ કર્મસિદ્ધૌ ચ ઉભયત્રાપિ કારણમ્ યદ્ યદ્ ભાવયતે જન્તુઃ કર્મ કુર્વન્ વિચક્ષણઃ
આ સાધનોનું હોવું બંને રીતે કર્મની સિદ્ધિ માટે કારણ બને છે. વિવેકી મનુષ્ય જે વિચારથી કર્મ કરે છે, એ જ તેનું કારણ બને છે.
તદ્ભાવનાનુરૂપેણ ફલનિષ્પત્તિર્ ઉચ્યતે કરોતિ કર્મ વિધિવદ્ વિના ભાવનયા યદિ
જે ભાવના પ્રમાણે કર્મ થાય, એ પ્રમાણે ફળ મળે છે. જો કોઈ નિયમ પ્રમાણે કર્મ કરે પણ ભાવના વિના કરે,
અન્યથા સ્યાત્ ફલં સર્વં તસ્ય ભાવાનુરૂપતઃ તસ્માત્ તપો વ્રતં દાનં જપયજ્ઞાદિકાઃ ક્રિયાઃ
તો બધું ફળ તેના ભાવ પ્રમાણે જ મળે છે. એટલે તપ, વ્રત, દાન, જપ, યજ્ઞ અને બીજી ક્રિયાઓ
કર્મણસ્ ત્વ્ અનુરૂપેણ ફલં દાસ્યન્તિ ભાવતઃ તસ્માદ્ ભાવાનુરૂપેણ કર્મ વૈ દાસ્યતે ફલમ્
કર્મની ભાવના પ્રમાણે જ ફળ આપે છે. એટલે, ફળ ચોક્કસપણે ભાવના પ્રમાણે જ મળે છે.
ભાવસ્ તુ ત્રિવિધો જ્ઞેયઃ સાત્ત્વિકો રાજસસ્ તથા તામસસ્ તુ તથા જ્ઞેયઃ ફલં કર્માનુસારતઃ
ભાવના ત્રણ પ્રકારની હોય છે—સાત્ત્વિક, રાજસિક અને તામસિક; અને ફળ પણ કર્મના સ્વરૂપ પ્રમાણે જ મળે છે.
ભાવનાનુગુણં ચેતિ વિચિત્રા કર્મણાં સ્થિતિઃ તસ્માદ્ ઇચ્છાનુસારેણ ભાવં કુર્યાદ્ વિચક્ષણઃ
કર્મની સ્થિતિ પણ ભાવના પ્રમાણે જ વિવિધ હોય છે. એટલે વિવેકી મનુષ્યે પોતાની ઇચ્છા પ્રમાણે ભાવના રાખવી જોઈએ.
પશ્ચાત્ કર્માપિ કર્તવ્યં ફલદાતાપિ તદ્વિધમ્ ફલં દદાતિ ફલિનાં ફલે યદિ પ્રવર્તતે
પછી કર્મ પણ કરવું જ પડે છે; ફળ આપનાર પણ એ જ પ્રકારનું ફળ આપે છે, જો ફળ આપનાર ફળમાં પ્રવૃત્ત થાય.
કર્મકારો ન તત્રાસ્તિ કુર્યાત્ કર્મ સ્વભાવતઃ તદ્ એવ ચોપદાનાદિ સત્ત્વાદિગુણભેદતઃ
ત્યાં કર્મ કરાવનાર કોઈ નથી; દરેક પોતાનાં સ્વભાવ પ્રમાણે કર્મ કરે છે. એ જ, સામગ્રી અને બીજાદિ કારણો સાથે, સત્ત્વાદિ ગુણોના ભેદથી જુદું પડે છે.
ભાવાત્ પ્રારભતે તદ્વદ્ ભાવૈઃ ફલમ્ અવાપ્યતે ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં કર્મ ચૈવ હિ કારણમ્
જેમ મનની ભાવનાથી કર્મ થાય છે, એમ મનના ભાવથી જ તેનું ફળ પણ મળે છે. ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ—આ બધાનું કારણ પણ કર્મ જ છે.
ભાવસ્થિતં ભવેત્ કર્મ મુક્તિદં બન્ધકારણમ્ સ્વભાવાનુગુણં કર્મ સ્વસ્યૈવેહ પરત્ર ચ
જેવું મન હોય, તેવું કર્મ થાય છે—એ મુક્તિ આપે કે બંધનનું કારણ બને છે. માણસ પોતાનાં સ્વભાવ પ્રમાણે જે કર્મ કરે છે, એનું ફળ તેને અહીં પણ મળે છે અને પરલોકમાં પણ મળે છે.
ફલાનિ વિવિધાન્ય્ આશુ કરોતિ સમતાનુગમ્ એક એવ પદાર્થો ઽસૌ ભાવૈર્ ભેદઃ પ્રદૃશ્યતે
મનના ભાવ પ્રમાણે અનેક પ્રકારનાં ફળ ઝડપથી મળે છે. વસ્તુ તો એક જ છે, પણ મનના વિવિધ ભાવથી એમાં ભિન્નતા દેખાય છે.
ક્રિયતે ભુજ્યતે વાપિ તસ્માદ્ ભાવો વિશિષ્યતે યથાભાવં કર્મ કુરુ યથેપ્સિતમ્ અવાપ્સ્યસિ
કોઈ કર્મ કરે કે ફળ ભોગવે, પણ મુખ્ય તો મનનો ભાવ છે. જેવો ભાવ હોય, તે પ્રમાણે કર્મ કર; તું જે ઈચ્છે છે, તે પામશે.
એતચ્ છ્રુત્વા ઋષેર્ વાક્યં વિશ્વામિત્રસ્ય ધીમતઃ તપસ્ તપ્ત્વા બહુકાલં તામસં ભાવમ્ આશ્રિતઃ
વિશ્વામિત્ર ઋષિના જ્ઞાનભર્યા વચન સાંભળીને, તેણે લાંબા સમય સુધી કઠિન તપ કર્યું અને મનમાં અંધકારમય ભાવ ધારણ કર્યો.
વિશ્વરૂપઃ કર્મ ભીમં ચકાર સુરભીષણમ્ પશ્યત્સુ ઋષિમુખ્યેષુ વાર્યમાણો ઽપિ નિત્યશઃ
વિશ્વરૂપે એ ભયાનક અને દેવતાઓને પણ ડરાવતું કર્મ કર્યું. શ્રેષ્ઠ ઋષિઓ જોઈ રહ્યા હતા અને વારંવાર તેને અટકાવવાનો પ્રયાસ કર્યો.
આત્મકોપાનુસારેણ ભીમં કર્મ તથાકરોત્ ભીષણે કુણ્ડખાતે તુ ભીષણે જાતવેદસિ
પોતાના રોષના વશમાં થઈને, તેણે એ ભયાનક કર્મ ભયાનક ખાડા અને ભયાનક અગ્નિમાં કર્યું.
ભીષણં રૌદ્રપુરુષં ધ્યાત્વાત્માનં ગુહાશયમ્ એવં તપન્તમ્ આલક્ષ્ય વાગ્ ઉવાચાશરીરિણી
પોતાને જ ભયાનક, ક્રૂર સ્વરૂપે, હૃદયની ગુફામાં વસતો માનીને ધ્યાનમાં તપ કરતા, ત્યારે એક દેહરહિત વાણી સંભળાઈ.
જટાજૂટં વિનાત્માનં ન ચ વૃત્રો વ્યજીયત વૃથાત્માનં વિશ્વરૂપો જુહુયાજ્ જાતવેદસિ
જટાવાળા વિના, તેને વૃત્ર તરીકે ઓળખી શકાયો નહીં; વિશ્વરૂપે વ્યર્થ જ પોતાને હવનકુંડમાં અર્પણ કર્યો.
સ એવેન્દ્રઃ સ વરુણઃ સ ચ સ્યાત્ સર્વમ્ એવ ચ ત્યક્ત્વાત્માનં જટામાત્રં હુતવાન્ વૃજિનોદ્ભવઃ
એજ ઈન્દ્ર થયો, એજ વરુણ થયો, એજ સર્વરૂપે વ્યાપી ગયો; પોતાને ત્યજીને માત્ર જટા હવન કરી, અને ત્યાંથી પાપ ઉત્પન્ન થયું.
વૃત્ર ઇત્ય્ ઉચ્યતે વેદે સ ચાપિ વૃજિનો ઽભવત્ ભીમસ્ય મહિમાનં કો જાનાતિ જગદીશિતુઃ
વેદોમાં તેને 'વૃત્ર' કહેવાય છે, અને એ પણ પાપી બન્યો; જગતના ભયાનક ઈશ્વરની મહિમા કોણ જાણે છે?
સૃજત્ય્ અશેષમ્ અપિ યો ન ચ સઙ્ગેન લિપ્યતે વિરરામેતિ સંકીર્ત્ય સા વાણ્ય્ એનં મુનીશ્વરાઃ
જે સર્વને સર્જે છે અને સંયોગથી કદી લિપ્ત થતો નથી—જ્યારે આ વાત કહી, ત્યારે મહાન ઋષિઓએ તેને 'વિરામ લેતો' કહીને વખાણ્યો.
ભીમેશ્વરં નમસ્કૃત્ય જગ્મુઃ સ્વં સ્વમ્ અથાશ્રમમ્ વિશ્વરૂપો મહાભીમો ભીમકર્મા તથાકૃતિઃ
ભીમેશ્વરને વંદન કરીને, બધા પોતાના-પોતાના આશ્રમમાં પાછા ગયા; વિશ્વરૂપે, ભયાનક કર્મ અને રૂપવાળો, ત્યાં જ રહ્યો.
ભીમભાવો ભીમતનું ધ્યાત્વાત્માનં જુહાવ હ તસ્માદ્ ભીમેશ્વરો દેવઃ પુરાણે પરિપઠ્યતે તત્ર સ્નાનં ચ દાનં ચ મુક્તિદં નાત્ર સંશયઃ
પોતાને ભયાનક સ્વરૂપે ધ્યાન કરીને, તેણે પોતાને અર્પણ કર્યો; તેથી ભીમેશ્વર દેવનું પુરાણોમાં ગૌરવથી વર્ણન થાય છે. ત્યાં સ્નાન અને દાન કરવાથી ચોક્કસ મુક્તિ મળે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.