તપશ્ ચરત્સુ પૃથિવીં પ્રચેતઃસુ મહીરુહાઃ અરક્ષમાણામ્ આવવ્રુર્ બભૂવાથ પ્રજાક્ષયઃ
પ્રચેતસો પૃથ્વી પર તપ કરી રહ્યા હતા ત્યારે વૃક્ષો રક્ષણ વિના બધે ફેલાઈ ગયા, અને તેથી જીવજંતુઓમાં ઘટાડો થયો.
નાશકન્ મારુતો વાતું વૃતં ખમ્ અભવદ્ દ્રુમૈઃ દશ વર્ષસહસ્રાણિ ન શેકુશ્ ચેષ્ટિતું પ્રજાઃ
પવન ફૂંકાઈ શકતો નહોતો, આકાશ વૃક્ષોથી ઢંકાઈ ગયું હતું; દસ હજાર વર્ષ સુધી પ્રજાઓ હલનચલન કરી શકી નહોતી.
તદ્ ઉપશ્રુત્ય તપસા યુક્તાઃ સર્વે પ્રચેતસઃ મુખેભ્યો વાયુમ્ અગ્નિં ચ સસૃજુર્ જાતમન્યવઃ
આ વાત સાંભળી, તપથી પરિપક્વ અને ક્રોધિત થયેલા બધા પ્રચેતસોએ પોતાના મોઢામાંથી પવન અને અગ્નિ બહાર કાઢ્યા.
ઉન્મૂલાન્ અથ વૃક્ષાંસ્ તુ કૃત્વા વાયુર્ અશોષયત્ તાન્ અગ્નિર્ અદહદ્ ઘોર એવમ્ આસીદ્ દ્રુમક્ષયઃ
પછી પવનએ વૃક્ષોને ઉખાડીને સુકવી દીધાં અને ભયાનક અગ્નિએ તેમને બળી નાખ્યા; આમ વૃક્ષોનો વિનાશ થયો.
દ્રુમક્ષયમ્ અથો બુદ્ધ્વા કિંચિચ્ છિષ્ટેષુ શાખિષુ ઉપગમ્યાબ્રવીદ્ એતાંસ્ તદા સોમઃ પ્રજાપતીન્
જ્યારે વૃક્ષોનો વિનાશ થયો અને થોડાં શાખો જ બાકી રહી, ત્યારે સોમએ પ્રજાપતિઓ પાસે જઈને એમને કહ્યું.
કોપં યચ્છત રાજાનઃ સર્વે પ્રાચીનબર્હિષઃ વૃક્ષશૂન્યા કૃતા પૃથ્વી શામ્યેતામ્ અગ્નિમારુતૌ
હે રાજાઓ, હે પ્રચીનબર્હિ, તમારો ક્રોધ શાંત કરો; પૃથ્વી વૃક્ષવિહોણી થઈ ગઈ છે—હવે અગ્નિ અને પવન શમાવી દો.
રત્નભૂતા ચ કન્યેયં વૃક્ષાણાં વરવર્ણિની ભવિષ્યં જાનતા તાત ધૃતા ગર્ભેણ વૈ મયા
આ કન્યા તેજસ્વી અને સુંદર છે, વૃક્ષોમાં રત્ન સમાન છે; ભવિષ્ય જાણીને મેં એને પોતાના ગર્ભમાં ધારણ કરી છે.
મારિષા નામ નામ્નૈષા વૃક્ષાણામ્ ઇતિ નિર્મિતા ભાર્યા વો ઽસ્તુ મહાભાગાઃ સોમવંશવિવર્ધિની
એનું નામ મારિષા છે, જે વૃક્ષો માટે સર્જાઈ છે; હે મહાભાગ્યશાળી પ્રચેતસો, એ તમારી પત્ની બને અને સોમવંશનું વૃદ્ધિ કરે.
યુષ્માકં તેજસો ઽર્ધેન મમ ચાર્ધેન તેજસઃ અસ્યામ્ ઉત્પત્સ્યતે વિદ્વાન્ દક્ષો નામ પ્રજાપતિઃ
તમારા અડધા તેજ અને મારા અડધા તેજથી, એમાંથી વિદ્વાન અને દક્ષ નામનો પ્રજાપતિ જન્મશે.
સ ઇમાં દગ્ધભૂયિષ્ઠાં યુષ્મત્તેજોમયેન વૈ અગ્નિનાગ્નિસમો ભૂયઃ પ્રજાઃ સંવર્ધયિષ્યતિ
એ, તમારાં અગ્નિસમાન તેજથી યુક્ત થઈ, આ બળી ગયેલી પૃથ્વી પર ફરીથી પ્રજાઓનું પોષણ અને વૃદ્ધિ કરશે.
તતઃ સોમસ્ય વચનાજ્ જગૃહુસ્ તે પ્રચેતસઃ સંહૃત્ય કોપં વૃક્ષેભ્યઃ પત્નીં ધર્મેણ મારિષામ્
પછી સોમના વચનથી પ્રચેતસોએ વૃક્ષો ઉપરનો પોતાનો ક્રોધ પાછો ખેંચ્યો અને ધર્મ પ્રમાણે મારિષાને પત્ની રૂપે સ્વીકારી.
દશભ્યસ્ તુ પ્રચેતોભ્યો મારિષાયાં પ્રજાપતિઃ દક્ષો જજ્ઞે મહાતેજાઃ સોમસ્યાંશેન ભો દ્વિજાઃ
મારિષા અને દસ પ્રચેતસોમાંથી મહાતેજસ્વી દક્ષ પ્રજાપતિનો જન્મ થયો, જે સોમના અંશે યુક્ત હતા, હે દ્વિજોએ.
અચરાંશ્ ચ ચરાંશ્ ચૈવ દ્વિપદો ઽથ ચતુષ્પદઃ સ સૃષ્ટ્વા મનસા દક્ષઃ પશ્ચાદ્ અસૃજત સ્ત્રિયઃ
દક્ષએ મનથી જ અચલ અને ચલ, બે પગવાળા અને ચાર પગવાળા બધા જીવ સર્જ્યા; પછી સ્ત્રીઓનું સર્જન કર્યું.
દદૌ દશ સ ધર્માય કશ્યપાય ત્રયોદશ શિષ્ટાઃ સોમાય રાજ્ઞે ચ નક્ષત્રાખ્યા દદૌ પ્રભુઃ
એમણે દસ દીકરીઓ ધર્મને, તેર કશ્યપને અને બાકીની સોમને આપી; રાજાને જે નક્ષત્ર તરીકે ઓળખાય છે, તે પણ આપ્યા.
તાસુ દેવાઃ ખગા ગાવો નાગા દિતિજદાનવાઃ ગન્ધર્વાપ્સરસશ્ ચૈવ જજ્ઞિરે ઽન્યાશ્ ચ જાતયઃ
એમાંથી દેવો, પક્ષીઓ, ગાયો, સાપો, દૈત્ય-દાનવો, તેમજ ગંધર્વો, અપ્સરાઓ અને અન્ય જાતિઓ જન્મી.
તતઃ પ્રભૃતિ વિપ્રેન્દ્રાઃ પ્રજા મૈથુનસંભવાઃ સંકલ્પાદ્ દર્શનાત્ સ્પર્શાત્ પૂર્વેષાં પ્રોચ્યતે પ્રજા
ત્યાંથી, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, પ્રજાઓનું જન્મ મૈથુનથી થવા લાગ્યું; પહેલાં તો સંકલ્પ, દર્શન અને સ્પર્શથી પ્રજાઓ ઉત્પન્ન થતી હતી એમ કહેવાય છે.
દેવાનાં દાનવાનાં ચ ગન્ધર્વોરગરક્ષસામ્ સંભવસ્ તુ શ્રુતો ઽસ્માભિર્ દક્ષસ્ય ચ મહાત્મનઃ
અમે દેવો, દાનવો, ગંધર્વો, સાપો, રાક્ષસો અને મહાત્મા દક્ષનો ઉદ્ભવ સાંભળ્યો છે.
અઙ્ગુષ્ઠાદ્ બ્રહ્મણો જજ્ઞે દક્ષઃ કિલ શુભવ્રતઃ વામાઙ્ગુષ્ઠાત્ તથા ચૈવં તસ્ય પત્ની વ્યજાયત
દક્ષ, જે શુભવ્રતધારી હતા, તેઓ બ્રહ્માના અંગૂઠાથી જન્મ્યા હતા; તેમ જ તેમની પત્ની બ્રહ્માના ડાબા અંગૂઠાથી ઉત્પન્ન થઈ હતી.
કથં પ્રાચેતસત્વં સ પુનર્ લેભે મહાતપાઃ એતં નઃ સંશયં સૂત વ્યાખ્યાતું ત્વમ્ ઇહાર્હસિ દૌહિત્રશ્ ચૈવ સોમસ્ય કથં શ્વશુરતાં ગતઃ
એ મહાન તપસ્વીએ પ્રાચેતસ અવસ્થાને કેવી રીતે ફરીથી પ્રાપ્ત કરી? સુતજી, અમારી આ શંકાનો અહીં નિવેદન કરો. અને ચંદ્રદેવના દૌહિત્રે કેવી રીતે તેમના શ્વશુર બન્યા?
ઉત્પત્તિશ્ ચ નિરોધશ્ ચ નિત્યં ભૂતેષુ ભો દ્વિજાઃ ઋષયો ઽત્ર ન મુહ્યન્તિ વિદ્યાવન્તશ્ ચ યે જનાઃ
હે દ્વિજગણો, સર્વ પ્રાણીઓની ઉત્પત્તિ અને લય સદા રહે છે. ઋષિઓ અને જેઓ જ્ઞાન ધરાવે છે, તેઓ આમાં ક્યારેય ગૂંચવાતા નથી.
યુગે યુગે ભવન્ત્ય્ એતે પુનર્ દક્ષાદયો નૃપાઃ પુનશ્ ચૈવ નિરુધ્યન્તે વિદ્વાંસ્ તત્ર ન મુહ્યતિ
દરેક યુગમાં દક્ષ વગેરે રાજાઓ ફરીથી જન્મે છે અને ફરીથી લય પામે છે. વિદ્વાન લોકો એમાં ક્યારેય ગૂંચવાતા નથી.
જ્યૈષ્ઠ્યં કાનિષ્ઠમ્ અપ્ય્ એષાં પૂર્વં નાસીદ્ દ્વિજોત્તમાઃ તપ એવ ગરીયો ઽભૂત્ પ્રભાવશ્ ચૈવ કારણમ્
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજગણો, એમાં પહેલેથી કોઈ મોટાપણું કે નાનાપણું નહોતું; માત્ર તપસ્યાને જ મહત્ત્વ મળતું અને તેની શક્તિ જ કારણ હતી.
ઇમાં વિસૃષ્ટિં દક્ષસ્ય યો વિદ્યાત્ સચરાચરામ્ પ્રજાવાન્ આયુર્ ઉત્તીર્ણઃ સ્વર્ગલોકે મહીયતે
જે વ્યક્તિ દક્ષની આ સૃષ્ટિને, ચાલતી અને અચલ પ્રજાઓ સાથે, જાણે છે, તેને સંતાન, દીર્ઘ આયુષ્ય અને સ્વર્ગલોકમાં માન મળે છે.
દેવાનાં દાનવાનાં ચ ગન્ધર્વોરગરક્ષસામ્ ઉત્પત્તિં વિસ્તરેણૈવ લોમહર્ષણ કીર્તય
હે લોમહર્ષણ, દેવ, દાનવ, ગંધર્વ, સર્પ અને રાક્ષસોની ઉત્પત્તિ વિગતે વર્ણવો.
પ્રજાઃ સૃજેતિ વ્યાદિષ્ટઃ પૂર્વં દક્ષઃ સ્વયંભુવા યથા સસર્જ ભૂતાનિ તથા શૃણુત ભો દ્વિજાઃ
દક્ષને સ્વયંભૂએ આજ્ઞા આપી હતી કે તે પ્રજાઓની રચના કરે. હે દ્વિજગણો, તેણે કેવી રીતે પ્રાણીઓની ઉત્પત્તિ કરી, તે સાંભળો.
માનસાન્ય્ એવ ભૂતાનિ પૂર્વમ્ એવાસૃજત્ પ્રભુઃ ઋષીન્ દેવાન્ સગન્ધર્વાન્ અસુરાન્ યક્ષરાક્ષસાન્
પ્રભુએ પહેલા મનથી જ પ્રાણીઓની રચના કરી: ઋષિઓ, દેવો, ગંધર્વો, અસુરો, યક્ષો અને રાક્ષસો.
યદાસ્ય માનસી વિપ્રા ન વ્યવર્ધત વૈ પ્રજા તદા સંચિન્ત્ય ધર્માત્મા પ્રજાહેતોઃ પ્રજાપતિઃ
જ્યારે એ મનસ્વી પ્રજાઓ વધતી નહોતી, ત્યારે ધર્માત્મા પ્રજાપતિએ સંતાન માટે વિચાર કર્યો.
સ મૈથુનેન ધર્મેણ સિસૃક્ષુર્ વિવિધાઃ પ્રજાઃ અસિક્નીમ્ આવહત્ પત્નીં વીરણસ્ય પ્રજાપતેઃ
વિવિધ પ્રજાઓની ઉત્પત્તિ માટે ધર્મમય સંયોગથી, તેણે વીરાણના પત્ની અસિક્નીને સ્વીકારી.
સુતાં સુતપસા યુક્તાં મહતીં લોકધારિણીમ્ અથ પુત્રસહસ્રાણિ વૈરણ્યાં પઞ્ચ વીર્યવાન્
પછી, મહાન તપસ્વિ અને લોકને ધારણ કરનારી એ સ્ત્રીએ વીરાણીમાં હજારો બલવાન પુત્રોને જન્મ આપ્યો.
અસિક્ન્યાં જનયામ્ આસ દક્ષ એવ પ્રજાપતિઃ તાંસ્ તુ દૃષ્ટ્વા મહાભાગાન્ સંવિવર્ધયિષૂન્ પ્રજાઃ
દક્ષ પ્રજાપતિએ અસિક્નીમાં એ પુત્રોને જન્મ આપ્યા. એ મહાભાગ્યશાળી અને પ્રજાવૃદ્ધિ ઇચ્છુક પુત્રોને જોઈને,