એતદ્ એવ સુજાતાનાં લક્ષણં ભુવિ દેહિનામ્ કૃપાર્દ્રં યન્ મનો નિત્યં તેષામ્ અપ્ય્ અહિતેષુ હિ
પૃથ્વી પર જે સારા કુળમાં જન્મેલા મનુષ્યો છે, તેમનું લક્ષણ એ છે કે—even દુશ્મન સામે પણ તેમનું મન હંમેશાં દયાળુ અને કરુણા ભરેલું રહે છે.
મહાનૃપો વનં પ્રાયાત્ સ રાજા મણિકુણ્ડલઃ તસ્મિઞ્ શાસતિ રાજ્યં તુ કદાચિદ્ ગૌતમં દ્વિજમ્
મહાન રાજા મણિકુંડલ વનમાં ગયા. જ્યારે તેઓ રાજ્ય ચલાવતા હતા, ત્યારે ક્યારેક તેમને ગૌતમ નામના બ્રાહ્મણ મળ્યા.
હૃતસ્વં દ્યૂતકૈઃ પાપૈર્ અપશ્યન્ મણિકુણ્ડલઃ તમ્ આદાય દ્વિજં મિત્રં પૂજયામ્ આસ ધર્મવિત્
મણિકુંડલ પોતાનું ધન દ્યુતના દુષ્ટ ખેલાડીઓથી ગુમાવી બેઠા હતા. ત્યારે તેમને એ બ્રાહ્મણ મિત્ર મળ્યા, અને ધર્મજ્ઞાની હોવાથી તેમને સન્માનપૂર્વક ઘરે લાવ્યા.
ધર્માણાં તુ પ્રભાવં તં તસ્મૈ સર્વં ન્યવેદયત્ સ્નાપયામ્ આસ ગઙ્ગાયાં તં સર્વાઘનિવૃત્તયે
તેમણે ધર્મની શક્તિ વિશે બધું જ તેમને કહ્યું અને સર્વ પાપો દૂર થાય એ માટે ગંગામાં સ્નાન કરાવ્યું.
તેન વિપ્રેણ સર્વૈસ્ તૈઃ સ્વકીયૈર્ ગોત્રજૈર્ વૃતઃ વૈશ્યૈઃ સ્વદેશસંભૂતૈર્ બ્રાહ્મણસ્ય તુ બાન્ધવૈઃ
એ બ્રાહ્મણ તથા તેમના કુટુંબજનો, પોતાના દેશના વૈશ્ય અને બ્રાહ્મણના સગા-સંબંધીઓ સાથે ઘેરાયેલા હતા.
વૃદ્ધકૌશિકમુખ્યૈશ્ ચ તસ્મિન્ યોગેશ્વરાન્તિકે યજ્ઞાન્ ઇષ્ટ્વા સુરાન્ પૂજ્ય તતઃ સ્વર્ગમ્ ઉપેયિવાન્
કૌશિક જેવા વૃદ્ધો અને અન્ય યોગીશ્વરોની હાજરીમાં, યજ્ઞો કરીને અને દેવતાઓની પૂજા કરીને, અંતે સ્વર્ગને પ્રાપ્ત થયા.
તતઃ પ્રભૃતિ તત્ તીર્થં મૃતસંજીવનં વિદુઃ ચક્ષુસ્તીર્થં સયોગેશં સ્મરણાદ્ અપિ પુણ્યદમ્ મનઃપ્રસાદજનનં સર્વદુર્ભાવનાશનમ્
તે સમયથી એ તીર્થને 'મૃતને જીવંત કરનાર', 'દ્રષ્ટિનું તીર્થ', 'યોગેશ્વરનું સ્થાન' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. માત્ર સ્મરણથી પણ પુણ્ય મળે છે, મનને શાંતિ મળે છે અને બધા દુર્ભાવનાઓનો નાશ થાય છે.
ઉર્વશીતીર્થમ્ આખ્યાતમ્ અશ્વમેધફલપ્રદમ્ સ્નાનદાનમહાદેવવાસુદેવાર્ચનાદિભિઃ
ઉર્વશી નામનું તીર્થ કહેવામાં આવ્યું છે, જ્યાં સ્નાન, દાન, મહાદેવ અને વાસુદેવની પૂજા વગેરે દ્વારા અશ્વમેધ યજ્ઞ જેટલું ફળ મળે છે.
મહેશ્વરો યત્ર દેવો યત્ર શાર્ઙ્ગધરો હરિઃ પ્રમતિર્ નામ રાજાસીત્ સાર્વભૌમઃ પ્રતાપવાન્
જ્યાં મહાદેવ અને શારંગધારી હરિ વસે છે, ત્યાં પ્રમતિ નામનો એક શક્તિશાળી અને સર્વત્ર રાજ કરનાર રાજા હતો.
રિપૂઞ્ જિત્વા જગામાશુ ઇન્દ્રલોકં સુરૈર્ વૃતમ્ તત્રાપશ્યત્ સુરપતિં મરુદ્ભિઃ સહ નારદ
પ్రమતિએ પોતાના શત્રુઓને જીત્યા પછી, દેવતાઓથી ઘેરાયેલા ઇન્દ્રલોકમાં ઝડપથી ગયો; ત્યાં તેણે, હે નારદ, દેવરાજને મારુદગણ સાથે જોયા.
જહાસેન્દ્રં પાશહસ્તં પ્રમતિઃ ક્ષત્રિયર્ષભઃ તં હસન્તમ્ અથાલક્ષ્ય હરિઃ પ્રમતિમ્ અબ્રવીત્
ક્ષત્રિયોમાં શ્રેષ્ઠ પ્રમતિએ હાથમાં ફાંસો ધરાવનાર ઇન્દ્રને પકડી લીધો. ઇન્દ્રને હસતો જોઈ, હરિએ પ્રમતિને કહ્યું.
દેવાલયે મહાબુદ્ધે મરુદ્ભિઃ ક્રીડિતૈર્ અલમ્ દિશો જિત્વા દિવં પ્રાપ્તઃ કુરુ ક્રીડાં મયા સહ
'હે મહાબુદ્ધિશાળી, દેવમંદિરમાં હવે મારુદો સાથે રમવાનું પૂરું કરો. દિશાઓને જીતીને સ્વર્ગ સુધી આવી ગયા છો, હવે મારા સાથે રમો.'
સકષાયં હરિવચો નિશમ્ય પ્રમતિર્ નૃપઃ તથેત્ય્ ઉવાચ દેવેન્દ્રં નિષ્કૃતિં કાં તુ મન્યસે તચ્ છ્રુત્વા પ્રમતેર્ વાક્યં સુરરાણ્ નૃપમ્ અબ્રવીત્
હરિની વાત સાંભળી, રાજા પ્રમતિએ 'જેમ કહો તેમ' કહ્યું. પછી તેણે ઇન્દ્રને પૂછ્યું, 'તમને કઈ દંડ સ્વીકાર્ય છે?' પ્રમતિની વાત સાંભળી, દેવરાજે જવાબ આપ્યો:
ઉર્વશ્ય્ એવ પણો ઽસ્માકં પ્રાપ્યા યા નિખિલૈર્ મખૈઃ
'અમારી બાજી તો ઉર્વશી જ છે, જે સર્વ યજ્ઞોથી પ્રાપ્ત થાય છે.'
એતચ્ છ્રુત્વેન્દ્રવચનં પ્રમતિઃ પ્રાહ ગર્વિતઃ ઉર્વશીં નિષ્કૃતિં મન્યે ત્વં રાજન્ કિં નુ મન્યસે
ઇન્દ્રની વાત સાંભળી, પ્રમતિએ ગર્વથી કહ્યું: 'હું ઉર્વશીને જ દંડ માનું છું. રાજન, તમે શું વિચારો છો?'
યદ્ બ્રવીષિ સુરેશાન તન્ મન્યે ઽહં શતક્રતો પ્રાહેન્દ્રં પ્રમતિસ્ તદ્વન્ નિષ્કૃત્યૈ દક્ષિણં કરમ્ સવર્મ સશરં ધર્મ્યં દેહિ દીવ્યામહે વયમ્
'હે દેવોના સ્વામી, તમે જે કહો છો, હું સ્વીકારું છું, હે શતક્રતુ,' પ્રમતિએ ઇન્દ્રને કહ્યું. 'દંડ માટે તમારો ધર્મયુક્ત, શસ્ત્રસજ્જ જમણો હાથ આપો, ચાલો રમીએ.'
તાવ્ એવં સંવિદં કૃત્વા દેવનાયોપતસ્થતુઃ પ્રમતિર્ જિતવાંસ્ તત્ર ઉર્વશીં દૈવતસ્ત્રિયમ્ તાં જિત્વા પ્રમતિઃ પ્રાહ સંરમ્ભાત્ તં શતક્રતુમ્
આ રીતે સંમતિ કરીને, બંને રમવા બેઠા. ત્યાં પ્રમતિએ વિજય મેળવી, દેવકન્યા ઉર્વશીને જીતી લીધી. જીતીને પ્રમતિએ ગુસ્સાથી ઇન્દ્રને કહ્યું.
નિષ્કૃત્યૈ પુનર્ અન્યન્ મે પશ્ચાદ્ દીવ્યે ત્વયા વિભો
'હવે દંડ માટે બીજું કંઈ આપો; પછી ફરીથી રમો, હે મહાબળવાન.'
દેવયોગ્યમ્ અથો વજ્રં જૈત્રં સરથમ્ ઉત્તમમ્ દીવ્યે ઽહં તેન નૃપતે કરેણાપ્ય્ અવિચારયન્
'મને દેવોને યોગ્ય, વિજયી અને શ્રેષ્ઠ વજ્રયુક્ત રથ આપો. એથી, હે રાજા, હું નિઃસંકોચ રમીશ.'
સ ગૃહીત્વા તદા પાશાન્ અન્યાંશ્ ચ મણિભૂષિતાન્ જિતમ્ ઇત્ય્ અબ્રવીચ્ છક્રં પ્રમતિઃ પ્રહસંસ્ તદા
પછી, ફાંસો અને બીજા મણિભૂષિત આભૂષણો લઈને, પ્રમતિએ હસીને ઇન્દ્રને કહ્યું: 'હું જીત્યો છું!'
એતસ્મિન્ન્ અન્તરે પ્રાયાદ્ અક્ષજ્ઞસ્ તત્ર નારદ વિશ્વાવસુર્ ઇતિ ખ્યાતો ગન્ધર્વાણાં મહેશ્વરઃ
એ સમયે, હે નારદ, જ્ઞાનવાન અક્ષજ્ઞ ત્યાં આવ્યા. સાથે જ, ગંધર્વોમાં પ્રસિદ્ધ વિશ્વાવસુ પણ આવ્યા.
ગન્ધર્વવિદ્યયા રાજંસ્ તયા દીવ્યામહે ત્વયા તથેત્ય્ ઉક્ત્વા સ નૃપતિર્ જિતમ્ ઇત્ય્ અબ્રવીત્ તદા
'હે રાજા, હવે અમે તમારી સાથે ગંધર્વવિદ્યા દ્વારા રમીએ.' એમ કહીને, રાજાએ સંમતિ આપી અને પછી પોતે જીત્યો હોવાનું જાહેર કર્યું.
તૌ જિત્વા નૃપતિર્ મૌર્ખ્યાદ્ દેવેન્દ્રં પ્રાહ કશ્મલમ્
તેમને જીત્યા પછી, રાજાએ મૂર્ખાઈથી ઇન્દ્રને અપમાનજનક શબ્દો કહ્યા.
રણે વા દેવને વાપિ ન ત્વં જેતા કથંચન મહેન્દ્ર સતતં તસ્માદ્ અસ્મદારાધકો ભવ વદ કેન પ્રકારેણ જાતા દેવેન્દ્રતા તવ
'યુદ્ધમાં હોય કે રમતમાં, હે મહેન્દ્ર, તમે ક્યારેય જીતશો નહીં. તેથી હંમેશા અમારા ભક્ત રહો. કહો, તમે કેવી રીતે દેવોના રાજા બન્યા?'
તથા પ્રાહોર્વશીં ગર્વાદ્ ગચ્છ કર્મકરી ભવ ઉર્વશી પ્રાહ દેવેષુ યથા વર્તે તથા ત્વયિ વર્તેય સર્વભાવેન ન માં ધિક્કર્તુમ્ અર્હસિ
પછી, અહંકારથી પ્રમતિએ ઉર્વશીને કહ્યું: 'જા, હવે તું કામવાળી બની જા.' ત્યારે ઉર્વશીએ જવાબ આપ્યો: 'જેમ હું દેવતાઓમાં વર્તું છું, એમ જ હું તારા સાથે પણ મનથી વર્તીશ; તું મને નિંદા કરવી નહીં.'
તતસ્ તાં પ્રમતિઃ પ્રાહ ત્વાદૃશ્યઃ સન્તિ ચારિકાઃ ત્વં કિં વિલજ્જસે ભદ્રે ગચ્છ કર્મકરી ભવ
પછી પ્રમતિએ તેને કહ્યું: 'તારી જેવી ઘણી સ્ત્રીઓ છે. હે સારા, તને શેની શરમ લાગે છે? જા, કામવાળી બની જા.'
એતચ્ છ્રુત્વા નૃપેણોક્તં ગન્ધર્વાધિપતિસ્ તદા ચિત્રસેન ઇતિ ખ્યાતઃ સુતો વિશ્વાવસોર્ બલી
આ સાંભળીને રાજાએ ગંધર્વોના રાજા પાસે કહ્યું, એ સમયે જેનું નામ ચિત્રસેન હતું અને જે વિશ્વાવસુનો પરાક્રમી પુત્ર હતો.
દીવ્યે ઽહં વૈ ત્વયા રાજન્ સર્વેણાનેન ભૂપતે રાજ્યેન જીવિતેનાપિ મદીયેન તવાપિ ચ
'હે રાજા, હું તારા સાથે રમતમાં સ્પર્ધા કરીશ, જેમાં મારું રાજ્ય, મારું જીવન અને તું પણ બધું દાવ પર મુકું છું.'
તથેત્ય્ ઉક્ત્વા પુનર્ ઉભૌ ચિત્રસેનનૃપોત્તમૌ દીવ્યેતામ્ અભિસંરબ્ધૌ ચિત્રસેનો ઽજયત્ તદા
હા એમ કહીને, ચિત્રસેન અને મહાન રાજા બંને ઉત્સાહથી રમવા બેઠા; ત્યારે ચિત્રસેન જીત્યો.
ગાન્ધર્વૈસ્ તં મહાપાશૈર્ બબન્ધ નૃપતિં તદા ચિત્રસેનો ઽજયત્ સર્વમ્ ઉર્વશીમુખ્યતઃ પણૈઃ
પછી ગંધર્વોએ મહાન બંધનોથી રાજાને બાંધી લીધો; ચિત્રસેન બધું જીત્યો, ખાસ કરીને ઉર્વશીને દાવમાં.