વૈશ્યો વા શૂદ્રયોનિર્ વા સગુણો નિર્ગુણો ઽપિ વા તસ્મૈ દેયા ઇયં પુત્રી યો નેત્રે આહરિષ્યતિ
વૈશ્ય હોય કે શૂદ્ર કુળનો હોય, ગુણવાળો હોય કે ગુણવિહોણો—even તો પણ—જે એના નેત્ર પાછા લાવશે, તેને આ દીકરી આપી દેવામાં આવશે.
રાજ્યેન સહ દેયેયમ્ ઇતિ રાજા હ્ય્ અઘોષયત્ અહર્નિશમ્ અસૌ વૈશ્યઃ શ્રુત્વા ઘોષમ્ અથાબ્રવીત્
રાજાએ જાહેર કર્યું કે દીકરીને રાજ્ય સાથે આપશે. દિવસ-રાત એક વૈશ્ય એ વાત સાંભળતો હતો અને પછી તેણે કહ્યું—
અહં નેત્રે આહરિષ્યે રાજપુત્ર્યા અસંશયમ્
હું રાજકન્યાના નેત્ર ચોક્કસપણે પાછા લાવીશ.
તં વૈશ્યં તરસાદાય મહારાજ્ઞે ન્યવેદયત્ તત્કાષ્ઠસ્પર્શમાત્રેણ સનેત્રાભૂન્ નૃપાત્મજા
એ વૈશ્યને ઝડપથી પકડીને મહારાજા પાસે લાવવામાં આવ્યો. માત્ર લાકડાના સ્પર્શથી જ રાજકન્યાની આંખો ફરી આવી.
તતઃ સવિસ્મયો રાજા કો ભવાન્ ઇતિ ચાબ્રવીત્ વૈશ્યો રાજ્ઞે યથાવૃત્તં ન્યવેદયદ્ અશેષતઃ
પછી રાજા આશ્ચર્યચકિત થઈને પૂછ્યું: 'તમે કોણ છો?' વૈશ્યે રાજાને બધું જ ઘટેલું વિગતે કહી સંભળાવ્યું.
બ્રાહ્મણાનાં પ્રસાદેન ધર્મસ્ય તપસસ્ તથા દાનપ્રભાવાદ્ યજ્ઞૈશ્ ચ વિવિધૈર્ ભૂરિદક્ષિણૈઃ દિવ્યૌષધિપ્રભાવેન મમ સામર્થ્યમ્ ઈદૃશમ્
બ્રાહ્મણોના આશીર્વાદથી, ધર્મ અને તપસ્યાથી, દાનની શક્તિથી અને વિવિધ યજ્ઞો તથા દૈવી ઔષધિઓના પ્રભાવથી મને આવી શક્તિ મળી છે.
એતદ્ વૈશ્યવચઃ શ્રુત્વા વિસ્મિતો ઽભૂન્ મહીપતિઃ
વૈશ્યના આ શબ્દો સાંભળીને રાજા ખૂબ જ આશ્ચર્યમાં પડી ગયો.
અહો મહાનુભાવો ઽયં પ્રાયો વૃન્દારકો ભવેત્ અન્યથૈતાદૃગ્ અન્યસ્ય સામર્થ્યં દૃશ્યતે કથમ્ તસ્માદ્ અસ્મૈ તુ તાં કન્યાં પ્રદાસ્યે રાજ્યપૂર્વિકામ્
આહા! કેટલો મહાન પુરુષ છે આ! કદાચ એ દેવદૂત જ હશે; નહિંતર બીજામાં આવી શક્તિ કેવી રીતે હોય શકે? તેથી હું મારી દીકરી અને રાજ્ય બંને એને આપીશ.
ઇતિ સંકલ્પ્ય મનસિ કન્યાં રાજ્યં ચ દત્તવાન્ વિહારાર્થં ગતઃ સ્વૈરં પરં ખેદમ્ ઉપાગતઃ
આ રીતે મનમાં નક્કી કરીને રાજાએ દીકરી અને રાજ્ય બંને આપી દીધાં અને આનંદથી ફરવા નીકળી પડ્યો, પણ પછી જ તેને ભારે દુઃખ થયું.
ન મિત્રેણ વિના રાજ્યં ન મિત્રેણ વિના સુખમ્ તમ્ એવ સતતં વિપ્રં ચિન્તયન્ વૈશ્યનન્દનઃ
મિત્ર વિના રાજ્ય નથી મળતું, મિત્ર વિના સુખ પણ નથી મળતું. એ બ્રાહ્મણને સતત યાદ કરીને વૈશ્યપુત્ર વ્યાકુળ થતો રહ્યો.
એતદ્ એવ સુજાતાનાં લક્ષણં ભુવિ દેહિનામ્ કૃપાર્દ્રં યન્ મનો નિત્યં તેષામ્ અપ્ય્ અહિતેષુ હિ
પૃથ્વી પર જે સારા કુળમાં જન્મેલા મનુષ્યો છે, તેમનું લક્ષણ એ છે કે—even દુશ્મન સામે પણ તેમનું મન હંમેશાં દયાળુ અને કરુણા ભરેલું રહે છે.
મહાનૃપો વનં પ્રાયાત્ સ રાજા મણિકુણ્ડલઃ તસ્મિઞ્ શાસતિ રાજ્યં તુ કદાચિદ્ ગૌતમં દ્વિજમ્
મહાન રાજા મણિકુંડલ વનમાં ગયા. જ્યારે તેઓ રાજ્ય ચલાવતા હતા, ત્યારે ક્યારેક તેમને ગૌતમ નામના બ્રાહ્મણ મળ્યા.
હૃતસ્વં દ્યૂતકૈઃ પાપૈર્ અપશ્યન્ મણિકુણ્ડલઃ તમ્ આદાય દ્વિજં મિત્રં પૂજયામ્ આસ ધર્મવિત્
મણિકુંડલ પોતાનું ધન દ્યુતના દુષ્ટ ખેલાડીઓથી ગુમાવી બેઠા હતા. ત્યારે તેમને એ બ્રાહ્મણ મિત્ર મળ્યા, અને ધર્મજ્ઞાની હોવાથી તેમને સન્માનપૂર્વક ઘરે લાવ્યા.
ધર્માણાં તુ પ્રભાવં તં તસ્મૈ સર્વં ન્યવેદયત્ સ્નાપયામ્ આસ ગઙ્ગાયાં તં સર્વાઘનિવૃત્તયે
તેમણે ધર્મની શક્તિ વિશે બધું જ તેમને કહ્યું અને સર્વ પાપો દૂર થાય એ માટે ગંગામાં સ્નાન કરાવ્યું.
તેન વિપ્રેણ સર્વૈસ્ તૈઃ સ્વકીયૈર્ ગોત્રજૈર્ વૃતઃ વૈશ્યૈઃ સ્વદેશસંભૂતૈર્ બ્રાહ્મણસ્ય તુ બાન્ધવૈઃ
એ બ્રાહ્મણ તથા તેમના કુટુંબજનો, પોતાના દેશના વૈશ્ય અને બ્રાહ્મણના સગા-સંબંધીઓ સાથે ઘેરાયેલા હતા.
વૃદ્ધકૌશિકમુખ્યૈશ્ ચ તસ્મિન્ યોગેશ્વરાન્તિકે યજ્ઞાન્ ઇષ્ટ્વા સુરાન્ પૂજ્ય તતઃ સ્વર્ગમ્ ઉપેયિવાન્
કૌશિક જેવા વૃદ્ધો અને અન્ય યોગીશ્વરોની હાજરીમાં, યજ્ઞો કરીને અને દેવતાઓની પૂજા કરીને, અંતે સ્વર્ગને પ્રાપ્ત થયા.
તતઃ પ્રભૃતિ તત્ તીર્થં મૃતસંજીવનં વિદુઃ ચક્ષુસ્તીર્થં સયોગેશં સ્મરણાદ્ અપિ પુણ્યદમ્ મનઃપ્રસાદજનનં સર્વદુર્ભાવનાશનમ્
તે સમયથી એ તીર્થને 'મૃતને જીવંત કરનાર', 'દ્રષ્ટિનું તીર્થ', 'યોગેશ્વરનું સ્થાન' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. માત્ર સ્મરણથી પણ પુણ્ય મળે છે, મનને શાંતિ મળે છે અને બધા દુર્ભાવનાઓનો નાશ થાય છે.
ઉર્વશીતીર્થમ્ આખ્યાતમ્ અશ્વમેધફલપ્રદમ્ સ્નાનદાનમહાદેવવાસુદેવાર્ચનાદિભિઃ
ઉર્વશી નામનું તીર્થ કહેવામાં આવ્યું છે, જ્યાં સ્નાન, દાન, મહાદેવ અને વાસુદેવની પૂજા વગેરે દ્વારા અશ્વમેધ યજ્ઞ જેટલું ફળ મળે છે.
મહેશ્વરો યત્ર દેવો યત્ર શાર્ઙ્ગધરો હરિઃ પ્રમતિર્ નામ રાજાસીત્ સાર્વભૌમઃ પ્રતાપવાન્
જ્યાં મહાદેવ અને શારંગધારી હરિ વસે છે, ત્યાં પ્રમતિ નામનો એક શક્તિશાળી અને સર્વત્ર રાજ કરનાર રાજા હતો.
રિપૂઞ્ જિત્વા જગામાશુ ઇન્દ્રલોકં સુરૈર્ વૃતમ્ તત્રાપશ્યત્ સુરપતિં મરુદ્ભિઃ સહ નારદ
પ్రమતિએ પોતાના શત્રુઓને જીત્યા પછી, દેવતાઓથી ઘેરાયેલા ઇન્દ્રલોકમાં ઝડપથી ગયો; ત્યાં તેણે, હે નારદ, દેવરાજને મારુદગણ સાથે જોયા.
જહાસેન્દ્રં પાશહસ્તં પ્રમતિઃ ક્ષત્રિયર્ષભઃ તં હસન્તમ્ અથાલક્ષ્ય હરિઃ પ્રમતિમ્ અબ્રવીત્
ક્ષત્રિયોમાં શ્રેષ્ઠ પ્રમતિએ હાથમાં ફાંસો ધરાવનાર ઇન્દ્રને પકડી લીધો. ઇન્દ્રને હસતો જોઈ, હરિએ પ્રમતિને કહ્યું.
દેવાલયે મહાબુદ્ધે મરુદ્ભિઃ ક્રીડિતૈર્ અલમ્ દિશો જિત્વા દિવં પ્રાપ્તઃ કુરુ ક્રીડાં મયા સહ
'હે મહાબુદ્ધિશાળી, દેવમંદિરમાં હવે મારુદો સાથે રમવાનું પૂરું કરો. દિશાઓને જીતીને સ્વર્ગ સુધી આવી ગયા છો, હવે મારા સાથે રમો.'
સકષાયં હરિવચો નિશમ્ય પ્રમતિર્ નૃપઃ તથેત્ય્ ઉવાચ દેવેન્દ્રં નિષ્કૃતિં કાં તુ મન્યસે તચ્ છ્રુત્વા પ્રમતેર્ વાક્યં સુરરાણ્ નૃપમ્ અબ્રવીત્
હરિની વાત સાંભળી, રાજા પ્રમતિએ 'જેમ કહો તેમ' કહ્યું. પછી તેણે ઇન્દ્રને પૂછ્યું, 'તમને કઈ દંડ સ્વીકાર્ય છે?' પ્રમતિની વાત સાંભળી, દેવરાજે જવાબ આપ્યો:
ઉર્વશ્ય્ એવ પણો ઽસ્માકં પ્રાપ્યા યા નિખિલૈર્ મખૈઃ
'અમારી બાજી તો ઉર્વશી જ છે, જે સર્વ યજ્ઞોથી પ્રાપ્ત થાય છે.'
એતચ્ છ્રુત્વેન્દ્રવચનં પ્રમતિઃ પ્રાહ ગર્વિતઃ ઉર્વશીં નિષ્કૃતિં મન્યે ત્વં રાજન્ કિં નુ મન્યસે
ઇન્દ્રની વાત સાંભળી, પ્રમતિએ ગર્વથી કહ્યું: 'હું ઉર્વશીને જ દંડ માનું છું. રાજન, તમે શું વિચારો છો?'
યદ્ બ્રવીષિ સુરેશાન તન્ મન્યે ઽહં શતક્રતો પ્રાહેન્દ્રં પ્રમતિસ્ તદ્વન્ નિષ્કૃત્યૈ દક્ષિણં કરમ્ સવર્મ સશરં ધર્મ્યં દેહિ દીવ્યામહે વયમ્
'હે દેવોના સ્વામી, તમે જે કહો છો, હું સ્વીકારું છું, હે શતક્રતુ,' પ્રમતિએ ઇન્દ્રને કહ્યું. 'દંડ માટે તમારો ધર્મયુક્ત, શસ્ત્રસજ્જ જમણો હાથ આપો, ચાલો રમીએ.'
તાવ્ એવં સંવિદં કૃત્વા દેવનાયોપતસ્થતુઃ પ્રમતિર્ જિતવાંસ્ તત્ર ઉર્વશીં દૈવતસ્ત્રિયમ્ તાં જિત્વા પ્રમતિઃ પ્રાહ સંરમ્ભાત્ તં શતક્રતુમ્
આ રીતે સંમતિ કરીને, બંને રમવા બેઠા. ત્યાં પ્રમતિએ વિજય મેળવી, દેવકન્યા ઉર્વશીને જીતી લીધી. જીતીને પ્રમતિએ ગુસ્સાથી ઇન્દ્રને કહ્યું.
નિષ્કૃત્યૈ પુનર્ અન્યન્ મે પશ્ચાદ્ દીવ્યે ત્વયા વિભો
'હવે દંડ માટે બીજું કંઈ આપો; પછી ફરીથી રમો, હે મહાબળવાન.'
દેવયોગ્યમ્ અથો વજ્રં જૈત્રં સરથમ્ ઉત્તમમ્ દીવ્યે ઽહં તેન નૃપતે કરેણાપ્ય્ અવિચારયન્
'મને દેવોને યોગ્ય, વિજયી અને શ્રેષ્ઠ વજ્રયુક્ત રથ આપો. એથી, હે રાજા, હું નિઃસંકોચ રમીશ.'
સ ગૃહીત્વા તદા પાશાન્ અન્યાંશ્ ચ મણિભૂષિતાન્ જિતમ્ ઇત્ય્ અબ્રવીચ્ છક્રં પ્રમતિઃ પ્રહસંસ્ તદા
પછી, ફાંસો અને બીજા મણિભૂષિત આભૂષણો લઈને, પ્રમતિએ હસીને ઇન્દ્રને કહ્યું: 'હું જીત્યો છું!'