એવં બહુવિધાં ચિન્તાં કુર્વન્ન્ આસ્તે મહીતલે નિશ્ચેષ્ટો ઽથ નિરુત્સાહઃ પતિતઃ શોકસાગરે
આ રીતે અનેક વિચારોમાં ફસાઈને, તે ધરતી પર નિષ્ક્રિય અને નિરાશ થઈ બેઠો રહે છે, દુઃખના દરિયામાં ડૂબેલો.
દિનાવસાને શર્વર્યામ્ ઉદિતે ચન્દ્રમણ્ડલે એકાદશ્યાં શુક્લપક્ષે તત્રાયાતિ વિભીષણઃ
દિવસના અંતે, રાત્રે ચાંદ્રમંડળ ઉગે ત્યારે, શુક્લપક્ષની એકાદશી આવે ત્યારે, ત્યાં વિભીષણ આવે છે.
સ તુ યોગેશ્વરં દેવં પૂજયિત્વા યથાવિધિ સ્નાત્વા તુ ગૌતમીં ગઙ્ગાં સપુત્રો રાક્ષસૈર્ વૃતઃ
પછી વિભીષણે યોગેશ્વર દેવનું વિધિપૂર્વક પૂજન કર્યું, ગૌતમીની ગંગામાં સ્નાન કર્યું અને પોતાના પુત્ર તથા રાક્ષસો સાથે ત્યાં આવ્યો.
વિભીષણસ્ય હિ સુતો વિભીષણ ઇવાપરઃ વૈભીષણિર્ ઇતિ ખ્યાતસ્ તમ્ અપશ્યદ્ ઉવાચ હ
વિભીષણનો પુત્ર, જે વિભીષણ જેવો જ હતો અને વૈભીષણિ નામે પ્રસિદ્ધ હતો, તેણે તેને જોયો અને વાત કરી.
વૈશ્યસ્ય વચનં શ્રુત્વા યથાવૃત્તં સ ધર્મવિત્ પિત્રે નિવેદયામ્ આસ લઙ્કેશાય મહાત્મને સ તુ લઙ્કેશ્વરઃ પ્રાહ પુત્રં પ્રીત્યા ગુણાકરમ્
વૈશ્યના વચન સાંભળી, જે કંઈ બન્યું હતું તે બધું ધર્મજ્ઞ પુત્રએ પોતાના પિતા, મહાત્મા લંકેશને કહ્યું. લંકેશ્વરે આનંદથી પોતાના ગુણવાન પુત્રને કહ્યું.
શ્રીમાન્ રામો મમ ગુરુસ્ તસ્ય માન્યઃ સખા મમ હનુમાન્ ઇતિ વિખ્યાતસ્ તેનાનીતો ગિરિર્ મહાન્
શ્રીરામ મારા ગુરુ છે અને હનુમાન, જે પ્રસિદ્ધ છે, તે તેમનો અને મારો માન્ય મિત્ર છે; એ હનુમાને એ મહાન પર્વત લાવ્યો હતો.
પુરા કાર્યાન્તરે પ્રાપ્તે સર્વૌષધ્યાશ્રયો ઽચલઃ જાતે કાર્યે તમ્ આદાય હિમવન્તમ્ અથાગમત્
પહેલાં, જ્યારે બીજું કામ આવ્યું, ત્યારે સર્વ ઔષધિઓનો આશ્રય એવા એ પર્વતને, જરૂર પડતાં, તેણે હિમવંત પાસે લાવ્યો હતો.
વિશલ્યકરણી ચેતિ મૃતસંજીવનીતિ ચ તદાનીય મહાબુદ્ધી રામાયાક્લિષ્ટકર્મણે
એ મહાબુદ્ધિએ વિશલ્યકરણી અને મૃતસંજીવની લાવી, અપરાજિત કર્મવાળા રામને આપી હતી.
નિવેદયિત્વા તત્ સાધ્યં તસ્મિન્ વૃત્તે સમાગતઃ પુનર્ ગિરિં સમાદાય આગચ્છદ્ દેવપર્વતમ્
એ કાર્ય પૂરું કરીને અને જાણ કરી, જ્યારે બધું પૂર્ણ થયું, ત્યારે તેણે ફરી પર્વત લીધો અને દેવપર્વત પાસે પાછો ગયો.
તામ્ આનીયાસ્ય હૃદયે નિવેશય હરિં સ્મરન્ તતઃ પ્રાપ્સ્યત્ય્ અયં સર્વમ્ અપેક્ષિતમ્ ઉદારધીઃ
એ ઔષધી લાવીને, હરિનું સ્મરણ કરીને, એના હૃદયમાં મૂકી દે; પછી આ ઉદારમનુષ્ય જે ઈચ્છે છે તે બધું પામશે.
ગચ્છતસ્ તસ્ય વેગેન વિશલ્યકરણી પુનઃ અપતદ્ ગૌતમીતીરે યત્ર યોગેશ્વરો હરિઃ
તે ઝડપથી જતો હતો ત્યારે, વિશલ્યકરણી ફરી ગૌતમીનાં કાંઠે પડી ગઈ, જ્યાં યોગેશ્વર હરિ હતા.
તામ્ ઓષધીં મમ પિતર્ દર્શયાશુ વિલમ્બ મા પરાર્તિશમનાદ્ અન્યચ્ છ્રેયો ન ભુવનત્રયે
એ ઔષધી જલદી મારા પિતાને બતાવ, વિલંબ ન કર; બીજાના દુઃખ દૂર કરવાથી ત્રણે લોકમાં બીજું કોઈ મહાન સદ્કર્મ નથી.
વિભીષણસ્ તથેત્ય્ ઉક્ત્વા તાં પુત્રસ્યાપ્ય્ અદર્શયત્ ઇષે ત્વેત્ય્ અસ્ય વૃક્ષસ્ય શાખાં ચિચ્છેદ તત્સુતઃ વૈશ્યસ્ય ચાપિ વૈ પ્રીત્યા સન્તઃ પરહિતે રતાઃ
વિભીષણે 'જેમ કહ્યું તેમ' કહીને, એ ઔષધી પોતાના પુત્રને પણ બતાવી; 'લે' એમ કહી, પુત્રએ એ વૃક્ષની ડાળી કાપી; અને વૈશ્ય માટે પ્રેમથી, સદ્પુરુષોએ, પરહિતમાં રત રહી, એવું કર્યું.
યત્રાપતન્ નગે ચાસ્મિન્ સ વૃક્ષસ્ તુ પ્રતાપવાન્ તસ્ય શાખાં સમાદાય હૃદયે ઽસ્ય નિવેશય તત્સ્પૃષ્ટમાત્ર એવાસૌ સ્વકં રૂપમ્ અવાપ્નુયાત્
જે પર્વત પર એ શક્તિશાળી વૃક્ષ પડ્યું હતું, ત્યાંથી એ ડાળી લઈને, એના હૃદયમાં મૂકી દે; માત્ર સ્પર્શથી જ એ પોતાનું સ્વરૂપ પાછું મેળવે છે.
એતચ્ છ્રુત્વા પિતુર્ વાક્યં વૈભીષણિર્ ઉદારધીઃ તથા ચકાર વૈ સમ્યક્ કાષ્ઠખણ્ડં ન્યવેશયત્
પિતાના આ વચન સાંભળી, ઉદારમન વૈભીષણિએ એ જ રીતે કર્યું અને કાંઠાનું લાકડું યોગ્ય રીતે મૂકી દીધું.
હૃદયે સ તુ વૈશ્યો ઽપિ સચક્ષુઃ સકરો ઽભવત્ મણિમન્ત્રૌષધીનાં હિ વીર્યં કો ઽપિ ન બુધ્યતે
પછી વૈશ્યના નેત્ર ફરીથી ખુલ્યા અને તે સંપૂર્ણ સ્વસ્થ થયો; કેમ કે મણિ, મંત્ર અને ઔષધિની શક્તિ કોઈ સરળતાથી સમજી શકતો નથી.
તદ્ એવ કાષ્ઠમ્ આદાય ધર્મમ્ એવાનુસંસ્મરન્ સ્નાત્વા તુ ગૌતમીં ગઙ્ગાં તથા યોગેશ્વરં હરિમ્
એ જ લાકડું લઈને, ધર્મનું સ્મરણ કરતાં, તેણે ગૌતમીની ગંગામાં સ્નાન કર્યું અને યોગેશ્વર હરિનું પૂજન કર્યું.
નમસ્કૃત્વા પુનર્ અગાત્ કાષ્ઠખણ્ડેન વૈશ્યકઃ પરિભ્રમન્ નૃપપુરં મહાપુરમ્ ઇતિ શ્રુતમ્
નમસ્કાર કરીને, વૈશ્ય એ લાકડાની ડાળી લઈને ફરી ગયો અને મહાન નગર, જે નૃપપુરા તરીકે ઓળખાય છે, તેમાં ફરતો રહ્યો.
મહારાજ ઇતિ ખ્યાતસ્ તત્ર રાજા મહાબલઃ તસ્ય નાસ્તિ સુતઃ કશ્ચિત્ પુત્રિકા નષ્ટલોચના
એક મહાન રાજા હતા, જેમનું નામ મહારાજા હતું. તેઓ અત્યંત શક્તિશાળી હતા. તેમને કોઈ પુત્ર નહોતો, માત્ર એક દીકરી હતી, જેની આંખો જતી રહી હતી.
સૈવ તસ્ય સુતા પુત્રસ્ તસ્યાપિ વ્રતમ્ ઈદૃશમ્ દેવો વા દાનવો વાપિ બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયો ભવેત્
એ દીકરી જ તેમના માટે એકમાત્ર સંતાન હતી. એ દીકરીએ પણ એવો વ્રત લીધું હતું કે, દેવ હોય કે દાનવ, બ્રાહ્મણ હોય કે ક્ષત્રિય—જે કોઈ પણ હોય—
વૈશ્યો વા શૂદ્રયોનિર્ વા સગુણો નિર્ગુણો ઽપિ વા તસ્મૈ દેયા ઇયં પુત્રી યો નેત્રે આહરિષ્યતિ
વૈશ્ય હોય કે શૂદ્ર કુળનો હોય, ગુણવાળો હોય કે ગુણવિહોણો—even તો પણ—જે એના નેત્ર પાછા લાવશે, તેને આ દીકરી આપી દેવામાં આવશે.
રાજ્યેન સહ દેયેયમ્ ઇતિ રાજા હ્ય્ અઘોષયત્ અહર્નિશમ્ અસૌ વૈશ્યઃ શ્રુત્વા ઘોષમ્ અથાબ્રવીત્
રાજાએ જાહેર કર્યું કે દીકરીને રાજ્ય સાથે આપશે. દિવસ-રાત એક વૈશ્ય એ વાત સાંભળતો હતો અને પછી તેણે કહ્યું—
અહં નેત્રે આહરિષ્યે રાજપુત્ર્યા અસંશયમ્
હું રાજકન્યાના નેત્ર ચોક્કસપણે પાછા લાવીશ.
તં વૈશ્યં તરસાદાય મહારાજ્ઞે ન્યવેદયત્ તત્કાષ્ઠસ્પર્શમાત્રેણ સનેત્રાભૂન્ નૃપાત્મજા
એ વૈશ્યને ઝડપથી પકડીને મહારાજા પાસે લાવવામાં આવ્યો. માત્ર લાકડાના સ્પર્શથી જ રાજકન્યાની આંખો ફરી આવી.
તતઃ સવિસ્મયો રાજા કો ભવાન્ ઇતિ ચાબ્રવીત્ વૈશ્યો રાજ્ઞે યથાવૃત્તં ન્યવેદયદ્ અશેષતઃ
પછી રાજા આશ્ચર્યચકિત થઈને પૂછ્યું: 'તમે કોણ છો?' વૈશ્યે રાજાને બધું જ ઘટેલું વિગતે કહી સંભળાવ્યું.
બ્રાહ્મણાનાં પ્રસાદેન ધર્મસ્ય તપસસ્ તથા દાનપ્રભાવાદ્ યજ્ઞૈશ્ ચ વિવિધૈર્ ભૂરિદક્ષિણૈઃ દિવ્યૌષધિપ્રભાવેન મમ સામર્થ્યમ્ ઈદૃશમ્
બ્રાહ્મણોના આશીર્વાદથી, ધર્મ અને તપસ્યાથી, દાનની શક્તિથી અને વિવિધ યજ્ઞો તથા દૈવી ઔષધિઓના પ્રભાવથી મને આવી શક્તિ મળી છે.
એતદ્ વૈશ્યવચઃ શ્રુત્વા વિસ્મિતો ઽભૂન્ મહીપતિઃ
વૈશ્યના આ શબ્દો સાંભળીને રાજા ખૂબ જ આશ્ચર્યમાં પડી ગયો.
અહો મહાનુભાવો ઽયં પ્રાયો વૃન્દારકો ભવેત્ અન્યથૈતાદૃગ્ અન્યસ્ય સામર્થ્યં દૃશ્યતે કથમ્ તસ્માદ્ અસ્મૈ તુ તાં કન્યાં પ્રદાસ્યે રાજ્યપૂર્વિકામ્
આહા! કેટલો મહાન પુરુષ છે આ! કદાચ એ દેવદૂત જ હશે; નહિંતર બીજામાં આવી શક્તિ કેવી રીતે હોય શકે? તેથી હું મારી દીકરી અને રાજ્ય બંને એને આપીશ.
ઇતિ સંકલ્પ્ય મનસિ કન્યાં રાજ્યં ચ દત્તવાન્ વિહારાર્થં ગતઃ સ્વૈરં પરં ખેદમ્ ઉપાગતઃ
આ રીતે મનમાં નક્કી કરીને રાજાએ દીકરી અને રાજ્ય બંને આપી દીધાં અને આનંદથી ફરવા નીકળી પડ્યો, પણ પછી જ તેને ભારે દુઃખ થયું.
ન મિત્રેણ વિના રાજ્યં ન મિત્રેણ વિના સુખમ્ તમ્ એવ સતતં વિપ્રં ચિન્તયન્ વૈશ્યનન્દનઃ
મિત્ર વિના રાજ્ય નથી મળતું, મિત્ર વિના સુખ પણ નથી મળતું. એ બ્રાહ્મણને સતત યાદ કરીને વૈશ્યપુત્ર વ્યાકુળ થતો રહ્યો.