જિતં મયા ધનં વૈશ્ય નિર્લજ્જઃ કિં નુ ભાષસે મયૈવ વિજિતો ધર્મો યથેષ્ટચરણાત્મના
'વેપારી, મેં ધન જીતી લીધું છે; હવે તું નિર્લજ્જ થઈને શું બોલે છે? મેં તો મારી ઈચ્છા પ્રમાણે વર્તી, એટલે ધર્મ પણ મારી જ જીતમાં આવ્યો છે.'
તદ્ બ્રાહ્મણવચઃ શ્રુત્વા વૈશ્યઃ સસ્મિત ઊચિવાન્
બ્રાહ્મણના શબ્દો સાંભળી, વેપારી સ્મિત સાથે બોલ્યો.
પુલાકા ઇવ ધાન્યેષુ પુત્તિકા ઇવ પક્ષિષુ તથૈવ તાન્ સખે મન્યે યેષાં ધર્મો ન વિદ્યતે
જેમ અનાજમાં ફૂલો હોય છે અને પક્ષીઓમાં જીવાતો હોય છે, એમ જ, દોસ્ત, હું એ લોકોને માનું છું, જેમને ધર્મ નથી.
ચતુર્ણાં પુરુષાર્થાનાં ધર્મઃ પ્રથમ ઉચ્યતે પશ્ચાદ્ અર્થશ્ ચ કામશ્ ચ સ ધર્મો મયિ તિષ્ઠતિ કથં બ્રૂષે દ્વિજશ્રેષ્ઠ મયા વિજિતમ્ ઇત્ય્ અદઃ
માનવજીવનના ચાર લક્ષ્યોમાં ધર્મને પ્રથમ સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે; પછી ધન અને ઇચ્છા આવે છે. હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, જ્યારે ધર્મ મારી સાથે છે, ત્યારે તમે કેમ કહો છો કે મેં જીત મેળવી છે?
દ્વિજો વૈશ્યં પુનઃ પ્રાહ હસ્તાભ્યાં જાયતાં પણઃ તથેતિ મન્યતે વૈશ્યસ્ તૌ ગત્વા પુનર્ ઊચતુઃ
બ્રાહ્મણે પછી વાણિયાને કહ્યું, 'આપણે હાથ વડે જ શરત નક્કી કરીએ.' વાણિયાએ સહમતિ આપી, અને બંને આગળ ગયા અને ફરી વાત કરી.
પૂર્વવલ્ લૌકિકાન્ ગત્વા જિતમ્ ઇત્ય્ અબ્રવીદ્ દ્વિજઃ કરૌ છિત્ત્વા તતઃ પ્રાહ કથં ધર્મં તુ મન્યસે આક્ષિપ્તો બ્રાહ્મણેનૈવં વૈશ્યો વચનમ્ અબ્રવીત્
પહેલાની જેમ જ લોકોએ જઈને બ્રાહ્મણે કહ્યું, 'હું જીત્યો છું.' પછી તેણે પોતાના હાથ કપ્યા અને પૂછ્યું, 'હવે તમે ધર્મને કેવી રીતે જુઓ છો?' બ્રાહ્મણે આમ પૂછતાં વાણિયાએ જવાબ આપ્યો.
ધર્મમ્ એવ પરં મન્યે પ્રાણૈઃ કણ્ઠગતૈર્ અપિ માતા પિતા સુહૃદ્ બન્ધુર્ ધર્મ એવ શરીરિણામ્
હું ધર્મને સર્વોચ્ચ માનું છું, ભલે પ્રાણ ગળે આવી જાય. માતા, પિતા, મિત્ર કે સગા—શરીરવાળાને સાચો સાથી તો ધર્મ જ છે.
એવં વિવદમાનૌ તાવ્ અર્થવાન્ બ્રાહ્મણો ઽભવત્ વિમુક્તો વૈશ્યકસ્ તત્ર બાહુભ્યાં ચ ધનેન ચ
આ રીતે બંને વચ્ચે વાદવિવાદ ચાલતા બ્રાહ્મણ ધનવાન બન્યો અને વાણિયો હાથ અને ધન ગુમાવી ગરીબ રહ્યો.
એવં ભ્રમન્તૌ સંપ્રાપ્તૌ ગઙ્ગાં યોગેશ્વરં હરિમ્ યદૃચ્છયા મુનિશ્રેષ્ઠ મિથસ્ તાવ્ ઊચતુઃ પુનઃ
આ રીતે ફરતાં ફરતાં તેઓ ગંગા પાસે, યોગેશ્વર હરિ પાસે પહોંચ્યા. હે મહાન મુનિ, ત્યાં બંને ફરી એકબીજાને મળ્યા અને વાત કરી.
વૈશ્યો ગઙ્ગાં તુ યોગેશં ધર્મમ્ એવ પ્રશંસતિ અતિકોપાદ્ દ્વિજો વૈશ્યમ્ આક્ષિપન્ પુનર્ અબ્રવીત્
વાણિયો ગંગા અને યોગેશ્વર સામે માત્ર ધર્મની જ પ્રશંસા કરતો રહ્યો. બ્રાહ્મણ ખૂબ ગુસ્સામાં વાણિયાને ધિક્કારતો અને ફરી બોલ્યો.
ગતં ધનં કરૌ છિન્નાવ્ અવશિષ્ટો શુભિર્ ભવાન્ ત્વમ્ અન્યથા યદિ બ્રૂષ આહરિષ્યે ઽસિના શિરઃ
તું ધન ગુમાવી બેઠો છે, તારા હાથ કપાઈ ગયા છે, હવે તારા સારા ગુણો જ બાકી છે. જો તું બીજું કંઈ બોલીશ, તો હું તારો માથું તલવારથી કાપી નાખીશ.
વિહસ્ય પુનર્ આહેદં વૈશ્યો ગૌતમમ્ અઞ્જસા
વાણિયાએ હસીને સીધા ગૌતમને જવાબ આપ્યો.
ધર્મમ્ એવ પરં મન્યે યથેચ્છસિ તથા કુરુ બ્રાહ્મણાંશ્ ચ ગુરૂન્ દેવાન્ વેદાન્ ધર્મં જનાર્દનમ્
હું તો ધર્મને સર્વોપરી માનું છું; તને જે કરવું હોય તે કર. બ્રાહ્મણો, ગુરુઓ, દેવતાઓ, વેદો, ધર્મ અને જનાર્દન—આ બધાનું હું માન રાખું છું.
યસ્ તુ નિન્દયતે પાપો નાસૌ સ્પૃશ્યો ઽથ પાપકૃત્ ઉપેક્ષણીયો દુર્વૃત્તઃ પાપાત્મા ધર્મદૂષકઃ
પણ જે વ્યક્તિ એ બધાની નિંદા કરે છે, તે પાપી છે; એવો દુષ્ટ માણસ સ્પર્શ કરવા પણ ન જોઈએ. જે ખરાબ સ્વભાવનો, પાપી અને ધર્મને બગાડનાર હોય, તે ટાળવા યોગ્ય છે.
તતઃ પ્રાહ સ કોપેન ધર્મં યદ્ય્ અનુશંસસિ આવયોઃ પ્રાણયોર્ અત્ર પણઃ સ્યાદ્ ઇતિ વૈ મુને
પછી ગુસ્સામાં તેણે કહ્યું, 'જો તું ધર્મની જ પ્રશંસા કરે છે, તો હવે આપણી શરત જીવની જ હોય, હે મુનિ.'
એવમ્ ઉક્તે ગૌતમેન તથેત્ય્ આહ વણિક્ તદા પુનર્ અપ્ય્ ઊચતુર્ ઉભૌ લોકાંલ્ લોકાસ્ તથોચિરે
ગૌતમે આવું કહ્યું ત્યારે વાણિયાએ કહ્યું, 'જેમ તારે મન હોય તેમ.' પછી બંનેએ ફરી લોકોથી વાત કરી અને લોકોએ પણ તેમ જવાબ આપ્યો.
યોગેશ્વરસ્ય પુરતો ગૌતમ્યા દક્ષિણે તટે તં નિપાત્ય વિશં વિપ્રશ્ ચક્ષુર્ ઉત્પાટ્ય ચાબ્રવીત્
યોગેશ્વર સામે, ગૌતમીના દક્ષિણ કાંઠે, ગૌતમે વાણિયાને જમીન પર પાડી દીધો; બ્રાહ્મણે તેની આંખ કાઢી અને કહ્યું.
ગતો ઽસીમાં દશાં વૈશ્ય નિત્યં ધર્મપ્રશંસયા ગતં ધનં ગતં ચક્ષુશ્ છેદિતૌ કરપલ્લવૌ પૃષ્ટો ઽસિ મિત્ર ગચ્છામિ મૈવં બ્રૂયાઃ કથાન્તરે
હે વાણિયા, તું સતત ધર્મની પ્રશંસા કરતો રહ્યો, એથી તારી આવી દશા થઈ: તું ધન ગુમાવી બેઠો છે, આંખ પણ ગુમાવી, હાથ પણ કપાઈ ગયા. તને પૂછવામાં આવ્યું, દોસ્ત; હવે હું જઈ રહ્યો છું. બીજી વાર આવી વાત ના કરવી.
તસ્મિન્ પ્રયાતે વૈશ્યો ઽસૌ ચિન્તયામ્ આસ ચેતસિ હા કષ્ટં મે કિમ્ અભવદ્ ધર્મૈકમનસો હરે
તે બ્રાહ્મણ ચાલ્યો ગયો પછી વાણિયો મનમાં વિચારી રહ્યો: 'હાય, મારી પર શું દુઃખ આવી પડ્યું, હે હરિ, હું તો માત્ર ધર્મમાં જ મન લગાવતો હતો.'
સ કુણ્ડલો વણિક્શ્રેષ્ઠો નિર્ધનો ગતબાહુકઃ ગતનેત્રઃ શુચં પ્રાપ્તો ધર્મમ્ એવાનુસંસ્મરન્
એ વાણિયો, હવે ગરીબ, હાથ વિના, આંખ વિના, ખૂબ દુઃખી થયો, છતાં મનમાં સતત ધર્મને જ યાદ કરતો રહ્યો.
એવં બહુવિધાં ચિન્તાં કુર્વન્ન્ આસ્તે મહીતલે નિશ્ચેષ્ટો ઽથ નિરુત્સાહઃ પતિતઃ શોકસાગરે
આ રીતે અનેક વિચારોમાં ફસાઈને, તે ધરતી પર નિષ્ક્રિય અને નિરાશ થઈ બેઠો રહે છે, દુઃખના દરિયામાં ડૂબેલો.
દિનાવસાને શર્વર્યામ્ ઉદિતે ચન્દ્રમણ્ડલે એકાદશ્યાં શુક્લપક્ષે તત્રાયાતિ વિભીષણઃ
દિવસના અંતે, રાત્રે ચાંદ્રમંડળ ઉગે ત્યારે, શુક્લપક્ષની એકાદશી આવે ત્યારે, ત્યાં વિભીષણ આવે છે.
સ તુ યોગેશ્વરં દેવં પૂજયિત્વા યથાવિધિ સ્નાત્વા તુ ગૌતમીં ગઙ્ગાં સપુત્રો રાક્ષસૈર્ વૃતઃ
પછી વિભીષણે યોગેશ્વર દેવનું વિધિપૂર્વક પૂજન કર્યું, ગૌતમીની ગંગામાં સ્નાન કર્યું અને પોતાના પુત્ર તથા રાક્ષસો સાથે ત્યાં આવ્યો.
વિભીષણસ્ય હિ સુતો વિભીષણ ઇવાપરઃ વૈભીષણિર્ ઇતિ ખ્યાતસ્ તમ્ અપશ્યદ્ ઉવાચ હ
વિભીષણનો પુત્ર, જે વિભીષણ જેવો જ હતો અને વૈભીષણિ નામે પ્રસિદ્ધ હતો, તેણે તેને જોયો અને વાત કરી.
વૈશ્યસ્ય વચનં શ્રુત્વા યથાવૃત્તં સ ધર્મવિત્ પિત્રે નિવેદયામ્ આસ લઙ્કેશાય મહાત્મને સ તુ લઙ્કેશ્વરઃ પ્રાહ પુત્રં પ્રીત્યા ગુણાકરમ્
વૈશ્યના વચન સાંભળી, જે કંઈ બન્યું હતું તે બધું ધર્મજ્ઞ પુત્રએ પોતાના પિતા, મહાત્મા લંકેશને કહ્યું. લંકેશ્વરે આનંદથી પોતાના ગુણવાન પુત્રને કહ્યું.
શ્રીમાન્ રામો મમ ગુરુસ્ તસ્ય માન્યઃ સખા મમ હનુમાન્ ઇતિ વિખ્યાતસ્ તેનાનીતો ગિરિર્ મહાન્
શ્રીરામ મારા ગુરુ છે અને હનુમાન, જે પ્રસિદ્ધ છે, તે તેમનો અને મારો માન્ય મિત્ર છે; એ હનુમાને એ મહાન પર્વત લાવ્યો હતો.
પુરા કાર્યાન્તરે પ્રાપ્તે સર્વૌષધ્યાશ્રયો ઽચલઃ જાતે કાર્યે તમ્ આદાય હિમવન્તમ્ અથાગમત્
પહેલાં, જ્યારે બીજું કામ આવ્યું, ત્યારે સર્વ ઔષધિઓનો આશ્રય એવા એ પર્વતને, જરૂર પડતાં, તેણે હિમવંત પાસે લાવ્યો હતો.
વિશલ્યકરણી ચેતિ મૃતસંજીવનીતિ ચ તદાનીય મહાબુદ્ધી રામાયાક્લિષ્ટકર્મણે
એ મહાબુદ્ધિએ વિશલ્યકરણી અને મૃતસંજીવની લાવી, અપરાજિત કર્મવાળા રામને આપી હતી.
નિવેદયિત્વા તત્ સાધ્યં તસ્મિન્ વૃત્તે સમાગતઃ પુનર્ ગિરિં સમાદાય આગચ્છદ્ દેવપર્વતમ્
એ કાર્ય પૂરું કરીને અને જાણ કરી, જ્યારે બધું પૂર્ણ થયું, ત્યારે તેણે ફરી પર્વત લીધો અને દેવપર્વત પાસે પાછો ગયો.
તામ્ આનીયાસ્ય હૃદયે નિવેશય હરિં સ્મરન્ તતઃ પ્રાપ્સ્યત્ય્ અયં સર્વમ્ અપેક્ષિતમ્ ઉદારધીઃ
એ ઔષધી લાવીને, હરિનું સ્મરણ કરીને, એના હૃદયમાં મૂકી દે; પછી આ ઉદારમનુષ્ય જે ઈચ્છે છે તે બધું પામશે.