તસ્મિન્ પુરવરે કશ્ચિદ્ બ્રાહ્મણો વૃદ્ધકૌશિકઃ તત્પુત્રો ગૌતમ ઇતિ ખ્યાતો વેદવિદુત્તમઃ
એ ઉત્તમ શહેરમાં વૃદ્ધકૌશિક નામના બ્રાહ્મણ રહેતા હતા; તેમના પુત્ર ગૌતમ તરીકે પ્રસિદ્ધ હતા, અને તેઓ વેદોના શ્રેષ્ઠ જાણકાર હતા.
તસ્ય માતુર્ મનોદોષાદ્ વિપરીતો ઽભવદ્ દ્વિજઃ સખા તસ્ય વણિક્ કશ્ચિન્ મણિકુણ્ડલ ઉચ્યતે
માતાની માનસિક ખોટના કારણે એ દ્વિજનું સ્વભાવ વિપરીત થઈ ગયું. તેનો એક મિત્ર હતો, વેપારી મણિકુંડલ નામે ઓળખાતો.
તેન સખ્યં દ્વિજસ્યાસીદ્ વિષમં દ્વિજવૈશ્યયોઃ શ્રીમદ્દરિદ્રયોર્ નિત્યં પરસ્પરહિતૈષિણોઃ
બ્રાહ્મણ અને વેપારી વચ્ચે અસમાન મિત્રતા હતી—એક ધનવાન અને એક ગરીબ—પણ બંને હંમેશાં પરસ્પરનું કલ્યાણ ઇચ્છતા.
કદાચિદ્ ગૌતમો વૈશ્યં વિત્તેશં મણિકુણ્ડલમ્ પ્રાહેદં વચનં પ્રીત્યા રહઃ સ્થિત્વા પુનઃ પુનઃ
એક વખત ગૌતમે ધનવાન મણિકુંડલને એકાંતમાં, પ્રેમથી વારંવાર કહ્યું:
ગચ્છામો ધનમ્ આદાતું પર્વતાન્ ઉદધીન્ અપિ યૌવનં તદ્ વૃથા જ્ઞેયં વિના સૌખ્યાનુકૂલ્યતઃ ધનં વિના તત્ કથં સ્યાદ્ અહો ધિઙ્ નિર્ધનં નરમ્
'ચાલ, આપણે ધન મેળવવા પર્વતો કે સમુદ્ર સુધી જઈએ. ધન વિના યુવાની વ્યર્થ છે; સુખના સાધન વિના સુખ ક્યાંથી મળે? હાય, ગરીબ માણસને શરમ આવે.'
કુણ્ડલો દ્વિજમ્ આહેદં મત્પિત્રોપાર્જિતં ધનમ્ બહ્વ્ અસ્તિ કિં ધનેનાદ્ય કરિષ્યે દ્વિજસત્તમ દ્વિજઃ પુનર્ ઉવાચેદં મણિકુણ્ડલમ્ ઓજસા
કુંડલે બ્રાહ્મણને કહ્યું: 'મારા પિતાએ કમાયેલું ઘણું ધન છે. હવે વધુ ધનથી મને શું કામ, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ?' પણ બ્રાહ્મણે મણિકુંડલને ઉત્સાહપૂર્વક જવાબ આપ્યો:
ધર્માર્થજ્ઞાનકામાનાં કો નુ તૃપ્તઃ પ્રશસ્યતે ઉત્કર્ષપ્રાપ્તિર્ એવૈષાં સખે શ્લાઘ્યા શરીરિણામ્
'ધર્મ, અર્થ, જ્ઞાન અને કામ જાણનારા ક્યારેય સંતોષ પામતા નથી. હે મિત્ર, શરીરધારી માટે શ્રેષ્ઠતા પ્રાપ્ત કરવી જ વખાણપાત્ર છે.'
સ્વેનૈવ વ્યવસાયેન ધન્યા જીવન્તિ જન્તવઃ પરદત્તાર્થસંતુષ્ટાઃ કષ્ટજીવિન એવ તે
'જે જીવ પોતાનાં પ્રયત્ને જીવે છે, તે સાચા ધન્ય છે; અને જે બીજાના આપેલા પર સંતોષે છે, તેઓ દુઃખી જીવન જીવે છે.'
સ પુત્રઃ શસ્યતે લોકે પિતૃભિશ્ ચાભિનન્દ્યતે યઃ પૈત્ર્યમ્ અભિલિપ્સેત ન વાચાપિ તુ કુણ્ડલ
'એવો પુત્ર લોકમાં પ્રસિદ્ધ અને પિતાઓ દ્વારા સન્માનિત થાય છે, જે પિતૃધન મેળવવાની ઈચ્છા પણ નથી રાખતો, હે કુંડલ.'
સ્વબાહુબલમ્ આશ્રિત્ય યો ઽર્થાન્ અર્જયતે સુતઃ સ કૃતાર્થો ભવેલ્ લોકે પૈત્ર્યં વિત્તં ન તુ સ્પૃશેત્
'પોતાના બળે ધન મેળવનારો પુત્ર દુનિયામાં સફળ ગણાય છે; તેને પિતાનું ધન સ્પર્શવું પણ નહીં.'
સ્વયમ્ આર્જ્ય સુતો વિત્તં પિત્રે દાસ્યતિ બન્ધવે તં તુ પુત્રં વિજાનીયાદ્ ઇતરો યોનિકીટકઃ
'જે પુત્ર પોતે ધન કમાય છે અને પિતા કે સંબંધીઓને આપે છે, એ સાચો પુત્ર કહેવાય; બીજો તો માત્ર જન્મથી છે.'
એતચ્ છ્રુત્વા તુ તદ્ વાક્યં બ્રાહ્મણસ્યાભિલાષિણઃ તથેતિ મત્વા તદ્વાક્યં રત્નાન્ય્ આદાય સત્વરઃ
બ્રાહ્મણના આ વચન સાંભળી, ઇચ્છાથી ભરપૂર થઈ, તેને સાચું માની, તેણે તરત જ પોતાના રત્નો લઈ લીધા.
આત્મકીયાનિ વિત્તાનિ ગૌતમાય ન્યવેદયત્ ધનેનૈતેન દેશાંશ્ ચ પરિભ્રમ્ય યથાસુખમ્
પછી તેણે પોતાનું ધન ગૌતમને આપ્યું અને એ ધનથી બંને મનગમતાં દેશોમાં ફરવા લાગ્યા.
ધનાન્ય્ આદાય વિત્તાનિ પુનર્ એષ્યામહે ગૃહમ્ સત્યમ્ એવ વણિગ્ વક્તિ સ તુ વિપ્રઃ પ્રતારકઃ
'આપણે ધન લઈ ઘર પાછા ફરશું.' વેપારી સાચું બોલ્યો, પણ બ્રાહ્મણ તો છેતરપિંડી કરનાર હતો.
પાપાત્મા પાપચિત્તં ચ ન બુબોધ વણિગ્ દ્વિજમ્ તૌ પરસ્પરમ્ આમન્ત્ર્ય માતાપિત્રોર્ અજાનતોઃ
પાપી મન અને દુષ્ટ ઈરાદાવાળો વેપારી, બ્રાહ્મણને ઓળખી શક્યો નહીં; બંનેએ એકબીજાના માતા-પિતાની ઓળખ્યા વિના વાત કરી.
દેશાદ્ દેશાન્તરં યાતૌ ધનાર્થં તૌ વણિગ્દ્વિજૌ વણિગ્ઘસ્તસ્થિતં વિત્તં બ્રાહ્મણો હર્તુમ્ ઇચ્છતિ
વણિક અને બ્રાહ્મણ બંને ધન મેળવવા એક દેશમાંથી બીજા દેશમાં ગયા હતા; વેપારીના હાથમાં જે ધન હતું, તેને બ્રાહ્મણે અપહરણ કરવાની ઇચ્છા રાખી.
યેન કેનાપ્ય્ ઉપાયેન તદ્ ધનં હિ સમાહરે અહો પૃથિવ્યાં રમ્યાણિ નગરાણિ સહસ્રશઃ
કોઈ પણ રીતે એ ધન મેળવવું જ છે; અરે, ધરતી પર તો હજારો સુંદર શહેરો છે.
ઇષ્ટપ્રદાત્ર્યઃ કામસ્ય દેવતા ઇવ યોષિતઃ મનોહરાસ્ તત્ર તત્ર સન્તિ કિં ક્રિયતે મયા
દરેક જગ્યાએ મનમોહક સ્ત્રીઓ છે, જેમ ઈચ્છા પૂરી કરતી દેવીઓ હોય; હવે હું શું કરું?
ધનમ્ આહૃત્ય યત્નેન યોષિદ્ભ્યો યદિ દીયતે ભુજ્યન્તે તાસ્ તતો નિત્યં સફલં જીવિતં હિ તત્
મહેનતે કમાયેલું ધન જો સ્ત્રીઓને આપીએ, તો એ હંમેશા તેનો આનંદ માણે છે; ખરેખર, આવું જીવન ફળદાયક છે.
નૃત્યગીતરતો નિત્યં પણ્યસ્ત્રીભિર્ અલંકૃતઃ ભોક્ષ્યે કથં તુ તદ્ વિત્તં વૈશ્યાન્ મદ્ધસ્તમ્ આગતમ્
હમેશા નૃત્ય અને ગીતમાં મગ્ન, વૈશ્યાઓથી શોભાયમાન થઈ, હવે વેપારીનું જે ધન મારા હાથમાં આવ્યું છે, એનો આનંદ હું કેવી રીતે માણીશ?
એવં ચિન્તયમાનો ઽસૌ ગૌતમઃ પ્રહસન્ન્ ઇવ મણિકુણ્ડલમ્ આહેદમ્ અધર્માદ્ એવ જન્તવઃ
આ રીતે વિચારીને, ગૌતમાએ મણિનાં કુંડળ પહેરી, હસ્યા જેવો થઈને કહ્યું: 'અધર્મથી જ પ્રાણીઓ ફલે છે.'
વૃદ્ધિં સુખમ્ અભીષ્ટાનિ પ્રાપ્નુવન્તિ ન સંશયઃ ધર્મિષ્ઠાઃ પ્રાણિનો લોકે દૃશ્યન્તે દુઃખભાગિનઃ
વધારો, સુખ અને ઇચ્છિત વસ્તુઓ તેમને મળે છે—આમાં શંકા નથી; પણ દુનિયામાં ધર્મી લોકો દુઃખ પામતા જોવા મળે છે.
તસ્માદ્ ધર્મેણ કિં તેન દુઃખૈકફલહેતુના
તો પછી, જેનો ફળ માત્ર દુઃખ છે, એવો ધર્મનો શું ઉપયોગ?
નેત્ય્ ઉવાચ તતો વૈશ્યઃ સુખં ધર્મે પ્રતિષ્ઠિતમ્ પાપે દુઃખં ભયં શોકો દારિદ્ર્યં ક્લેશ એવ ચ યતો ધર્મસ્ તતો મુક્તિઃ સ્વધર્મઃ કિં વિનશ્યતિ
ત્યારે વેપારીએ કહ્યું: 'એવું નથી, સુખ તો ધર્મમાં જ છે; પાપમાં તો દુઃખ, ભય, શોક, ગરીબી અને કષ્ટ છે. જ્યાં ધર્મ છે, ત્યાં મુક્તિ છે; પોતાનો ધર્મ ક્યારેય નાશ પામતો નથી.'
એવં વિવદતોસ્ તત્ર સંપરાયસ્ તયોર્ અભૂત્ યસ્ય પક્ષો ભવેજ્ જ્યાયાન્ સ પરાર્થમ્ અવાપ્નુયાત્
એ રીતે બંને વચ્ચે વાદવિવાદ થયો; જેમની બાજુ વધુ મજબૂત સાબિત થશે, તેને બીજાનું ધન મળશે.
પૃચ્છાવઃ કસ્ય પ્રાબલ્યં ધર્મિણો વાપ્ય્ અધર્મિણઃ વેદાત્ તુ લૌકિકં જ્યેષ્ઠં લોકે ધર્માત્ સુખં ભવેત્
ચાલો, પૂછીએ કે ધર્મવાન વધારે શક્તિશાળી છે કે અધર્મી; દુનિયામાં વેદ સર્વોપરી છે અને ધર્મથી જ સુખ મળે છે.
એવં વિવદમાનૌ તાવ્ ઊચતુઃ સકલાઞ્ જનાન્ ધર્મસ્ય વાપ્ય્ અધર્મસ્ય પ્રાબલ્યમ્ અનયોર્ ભુવિ
એ રીતે વાદ કરતાં બંનેએ બધાં લોકોને પૂછ્યું: 'પૃથ્વી પર ધર્મ વધારે પ્રબળ છે કે અધર્મ?'
તદ્ વદન્તુ યથાવૃત્તમ્ એવમ્ ઊચતુર્ ઓજસા એવં તત્રોચિરે કેચિદ્ યે ધર્મેણાનુવર્તિનઃ
'જેમ થયું તેમ સાચું કહો,' એમ બંનેએ જોરથી કહ્યું; ત્યારે ધર્મને અનુસરણ કરનારા લોકોએ જવાબ આપ્યો.
તૈર્ દુઃખમ્ અનુભૂયતે પાપિષ્ઠાઃ સુખિનો જનાઃ સંપરાયે ધનં સર્વં જિતં વિપ્રે ન્યવેદયત્
તેઓએ કહ્યું: 'ધર્મીઓ દુઃખ ભોગવે છે, પાપી લોકો સુખી રહે છે.' વાદમાં આખું ધન બ્રાહ્મણને મળ્યું એવું જાહેર થયું.
મણિમાન્ ધર્મવિચ્છ્રેષ્ઠઃ પુનર્ ધર્મં પ્રશંસતિ મણિમન્તં દ્વિજઃ પ્રાહ કિં ધર્મમ્ અનુશંસસિ તથેતિ ચેત્ય્ આહ વૈશ્યો બ્રાહ્મણઃ પુનર્ અબ્રવીત્
મણિમાન, ધર્મજ્ઞાનમાં શ્રેષ્ઠ, ફરી ધર્મની પ્રશંસા કરવા લાગ્યા; બ્રાહ્મણે મણિમાનને પૂછ્યું: 'તમે ધર્મની પ્રશંસા કેમ કરો છો?' વેપારીએ કહ્યું: 'જેમ કહો તેમ,' અને બ્રાહ્મણ ફરી બોલ્યા.