સ્વામિનો વૈકૃતં દૃષ્ટ્વા કઃ ક્ષમેતોત્તમાશયઃ મુહુર્ નિનિન્દ ચાત્માનં મયિ જીવત્ય્ અભૂદ્ ઇદમ્
માલિકનું એવું રૂપ જોઈને કયો સારા હૃદયવાળો સહન કરી શકે? એ વારંવાર પોતાને દોષ આપતો રહ્યો, 'આ બધું તો હું જીવતો હતો ત્યારે થયું.'
કષ્ટમ્ આપતિતં કીદૃગ્ અહો દુર્વિધિવૈશસાત્ તત્ કર્મ તસ્ય સંવીક્ષ્ય મહાદેવો ઽતિવિસ્મિતઃ તતઃ પ્રોવાચ ભગવાન્ વેદં વેદવિદાં વરમ્
'હાય! કેવી મોટી દુર્ઘટના મારા પર આવી, દુર્ભાગ્યે!' એમ કહીને, એનું કર્મ જોઈ મહાદેવ ખૂબ આશ્ચર્યમાં પડ્યા; પછી ભગવાને વેદને, જે વેદજ્ઞોમાં શ્રેષ્ઠ છે, કહ્યું:
પશ્ય વ્યાધં મહાબુદ્ધે ભક્તં ભાવેન સંયુતમ્ ત્વં તુ મૃદ્ભિઃ કુશૈર્ વાર્ભિર્ મૂર્ધાનં સ્પૃષ્ટવાન્ અસિ
'મહાન બુદ્ધિવાળા, આ શિકારીને જો, જે ભક્તિ અને ભાવથી ભરપૂર છે; પણ તું તો માત્ર માટી, કુશ ઘાસ કે પાણીથી માથું સ્પર્શ્યું છે.'
અનેન સહસા બ્રહ્મન્ મમાત્માપિ નિવેદિતઃ ભક્તિઃ પ્રેમાથવા શક્તિર્ વિચારો યત્ર વિદ્યતે તસ્માદ્ અસ્મૈ વરાન્ દાસ્યે પશ્ચાત્ તુભ્યં દ્વિજોત્તમ
'હે બ્રાહ્મણ, એના આ કાર્યથી તો મારું પોતાનું સ્વરૂપ પણ અર્પણ થઈ ગયું; જ્યાં ભક્તિ, પ્રેમ, શક્તિ કે વિવેક હોય, ત્યાં હું પહેલા એને વર આપું, પછી તને, દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ.'
વરેણ ચ્છન્દયામ્ આસ વ્યાધં દેવો મહેશ્વરઃ વ્યાધઃ પ્રોવાચ દેવેશં નિર્માલ્યં તવ યદ્ ભવેત્
મહાદેવે વર માંગવા કહ્યું ત્યારે શિકારીએ દેવોના દેવને કહ્યું, 'મારે તમારું નિર્માલ્ય મળે.'
તદ્ અસ્માકં ભવેન્ નાથ મન્નામ્ના તીર્થમ્ ઉચ્યતામ્ સર્વક્રતુફલં તીર્થં સ્મરણાદ્ એવ જાયતામ્
'હે પ્રભુ, એ અમારું થાય અને મારા નામે તીર્થ કહેવાય; એ તીર્થ માત્ર સ્મરણથી બધા યજ્ઞફળ આપે.'
તથેત્ય્ ઉવાચ દેવેશસ્ તતસ્ તત્ તીર્થમ્ ઉત્તમમ્ ભિલ્લતીર્થં સમસ્તાઘસંઘવિચ્છેદકારણમ્
દેવોના સ્વામી બોલ્યા: 'જેમ કહ્યું તેમ જ થાઓ.' પછી એ ભિલ્લતીર્થ, સર્વ પાપોનું નાશ કરનાર શ્રેષ્ઠ તીર્થ બની ગયું.
શ્રીમહાદેવચરણમહાભક્તિવિધાયકમ્ અભવત્ સ્નાનદાનાદ્યૈર્ ભુક્તિમુક્તિપ્રદાયકમ્ વેદસ્યાપિ વરાન્ પ્રાદાચ્ છિવો નાનાવિધાન્ બહૂન્
એ તીર્થ શ્રી મહાદેવના ચરણોમાં અતિશય ભક્તિ આપનાર બન્યું. ત્યાં સ્નાન, દાન વગેરે દ્વારા ભોગ અને મોક્ષ બંને મળે છે. શિવજી ત્યાં વેદોને પણ અનેક પ્રકારના વરદાન આપે છે.
ચક્ષુસ્તીર્થમ્ ઇતિ ખ્યાતં રૂપસૌભાગ્યદાયકમ્ યત્ર યોગેશ્વરો દેવો ગૌતમ્યા દક્ષિણે તટે
તે તીર્થ 'ચક્ષુસ્તીર્થ' તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, જે રૂપ અને સૌભાગ્ય આપે છે. ત્યાં યોગેશ્વર ભગવાન ગૌતમી નદીના દક્ષિણ કાંઠે નિવાસ કરે છે.
પુરં ભૌવનમ્ આખ્યાતં ગિરિમૂર્ધ્ન્ય્ અભિધીયતે યત્રાસૌ ભૌવનો રાજા ક્ષત્રધર્મપરાયણઃ
'ભૌવન' નામનું શહેર પર્વતની ટોચ પર આવેલું કહેવાય છે, જ્યાં ભૌવન નામના રાજા, ક્ષત્રિય ધર્મમાં નિષ્ઠાવાન, રાજ કરતા હતા.
તસ્મિન્ પુરવરે કશ્ચિદ્ બ્રાહ્મણો વૃદ્ધકૌશિકઃ તત્પુત્રો ગૌતમ ઇતિ ખ્યાતો વેદવિદુત્તમઃ
એ ઉત્તમ શહેરમાં વૃદ્ધકૌશિક નામના બ્રાહ્મણ રહેતા હતા; તેમના પુત્ર ગૌતમ તરીકે પ્રસિદ્ધ હતા, અને તેઓ વેદોના શ્રેષ્ઠ જાણકાર હતા.
તસ્ય માતુર્ મનોદોષાદ્ વિપરીતો ઽભવદ્ દ્વિજઃ સખા તસ્ય વણિક્ કશ્ચિન્ મણિકુણ્ડલ ઉચ્યતે
માતાની માનસિક ખોટના કારણે એ દ્વિજનું સ્વભાવ વિપરીત થઈ ગયું. તેનો એક મિત્ર હતો, વેપારી મણિકુંડલ નામે ઓળખાતો.
તેન સખ્યં દ્વિજસ્યાસીદ્ વિષમં દ્વિજવૈશ્યયોઃ શ્રીમદ્દરિદ્રયોર્ નિત્યં પરસ્પરહિતૈષિણોઃ
બ્રાહ્મણ અને વેપારી વચ્ચે અસમાન મિત્રતા હતી—એક ધનવાન અને એક ગરીબ—પણ બંને હંમેશાં પરસ્પરનું કલ્યાણ ઇચ્છતા.
કદાચિદ્ ગૌતમો વૈશ્યં વિત્તેશં મણિકુણ્ડલમ્ પ્રાહેદં વચનં પ્રીત્યા રહઃ સ્થિત્વા પુનઃ પુનઃ
એક વખત ગૌતમે ધનવાન મણિકુંડલને એકાંતમાં, પ્રેમથી વારંવાર કહ્યું:
ગચ્છામો ધનમ્ આદાતું પર્વતાન્ ઉદધીન્ અપિ યૌવનં તદ્ વૃથા જ્ઞેયં વિના સૌખ્યાનુકૂલ્યતઃ ધનં વિના તત્ કથં સ્યાદ્ અહો ધિઙ્ નિર્ધનં નરમ્
'ચાલ, આપણે ધન મેળવવા પર્વતો કે સમુદ્ર સુધી જઈએ. ધન વિના યુવાની વ્યર્થ છે; સુખના સાધન વિના સુખ ક્યાંથી મળે? હાય, ગરીબ માણસને શરમ આવે.'
કુણ્ડલો દ્વિજમ્ આહેદં મત્પિત્રોપાર્જિતં ધનમ્ બહ્વ્ અસ્તિ કિં ધનેનાદ્ય કરિષ્યે દ્વિજસત્તમ દ્વિજઃ પુનર્ ઉવાચેદં મણિકુણ્ડલમ્ ઓજસા
કુંડલે બ્રાહ્મણને કહ્યું: 'મારા પિતાએ કમાયેલું ઘણું ધન છે. હવે વધુ ધનથી મને શું કામ, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ?' પણ બ્રાહ્મણે મણિકુંડલને ઉત્સાહપૂર્વક જવાબ આપ્યો:
ધર્માર્થજ્ઞાનકામાનાં કો નુ તૃપ્તઃ પ્રશસ્યતે ઉત્કર્ષપ્રાપ્તિર્ એવૈષાં સખે શ્લાઘ્યા શરીરિણામ્
'ધર્મ, અર્થ, જ્ઞાન અને કામ જાણનારા ક્યારેય સંતોષ પામતા નથી. હે મિત્ર, શરીરધારી માટે શ્રેષ્ઠતા પ્રાપ્ત કરવી જ વખાણપાત્ર છે.'
સ્વેનૈવ વ્યવસાયેન ધન્યા જીવન્તિ જન્તવઃ પરદત્તાર્થસંતુષ્ટાઃ કષ્ટજીવિન એવ તે
'જે જીવ પોતાનાં પ્રયત્ને જીવે છે, તે સાચા ધન્ય છે; અને જે બીજાના આપેલા પર સંતોષે છે, તેઓ દુઃખી જીવન જીવે છે.'
સ પુત્રઃ શસ્યતે લોકે પિતૃભિશ્ ચાભિનન્દ્યતે યઃ પૈત્ર્યમ્ અભિલિપ્સેત ન વાચાપિ તુ કુણ્ડલ
'એવો પુત્ર લોકમાં પ્રસિદ્ધ અને પિતાઓ દ્વારા સન્માનિત થાય છે, જે પિતૃધન મેળવવાની ઈચ્છા પણ નથી રાખતો, હે કુંડલ.'
સ્વબાહુબલમ્ આશ્રિત્ય યો ઽર્થાન્ અર્જયતે સુતઃ સ કૃતાર્થો ભવેલ્ લોકે પૈત્ર્યં વિત્તં ન તુ સ્પૃશેત્
'પોતાના બળે ધન મેળવનારો પુત્ર દુનિયામાં સફળ ગણાય છે; તેને પિતાનું ધન સ્પર્શવું પણ નહીં.'
સ્વયમ્ આર્જ્ય સુતો વિત્તં પિત્રે દાસ્યતિ બન્ધવે તં તુ પુત્રં વિજાનીયાદ્ ઇતરો યોનિકીટકઃ
'જે પુત્ર પોતે ધન કમાય છે અને પિતા કે સંબંધીઓને આપે છે, એ સાચો પુત્ર કહેવાય; બીજો તો માત્ર જન્મથી છે.'
એતચ્ છ્રુત્વા તુ તદ્ વાક્યં બ્રાહ્મણસ્યાભિલાષિણઃ તથેતિ મત્વા તદ્વાક્યં રત્નાન્ય્ આદાય સત્વરઃ
બ્રાહ્મણના આ વચન સાંભળી, ઇચ્છાથી ભરપૂર થઈ, તેને સાચું માની, તેણે તરત જ પોતાના રત્નો લઈ લીધા.
આત્મકીયાનિ વિત્તાનિ ગૌતમાય ન્યવેદયત્ ધનેનૈતેન દેશાંશ્ ચ પરિભ્રમ્ય યથાસુખમ્
પછી તેણે પોતાનું ધન ગૌતમને આપ્યું અને એ ધનથી બંને મનગમતાં દેશોમાં ફરવા લાગ્યા.
ધનાન્ય્ આદાય વિત્તાનિ પુનર્ એષ્યામહે ગૃહમ્ સત્યમ્ એવ વણિગ્ વક્તિ સ તુ વિપ્રઃ પ્રતારકઃ
'આપણે ધન લઈ ઘર પાછા ફરશું.' વેપારી સાચું બોલ્યો, પણ બ્રાહ્મણ તો છેતરપિંડી કરનાર હતો.
પાપાત્મા પાપચિત્તં ચ ન બુબોધ વણિગ્ દ્વિજમ્ તૌ પરસ્પરમ્ આમન્ત્ર્ય માતાપિત્રોર્ અજાનતોઃ
પાપી મન અને દુષ્ટ ઈરાદાવાળો વેપારી, બ્રાહ્મણને ઓળખી શક્યો નહીં; બંનેએ એકબીજાના માતા-પિતાની ઓળખ્યા વિના વાત કરી.
દેશાદ્ દેશાન્તરં યાતૌ ધનાર્થં તૌ વણિગ્દ્વિજૌ વણિગ્ઘસ્તસ્થિતં વિત્તં બ્રાહ્મણો હર્તુમ્ ઇચ્છતિ
વણિક અને બ્રાહ્મણ બંને ધન મેળવવા એક દેશમાંથી બીજા દેશમાં ગયા હતા; વેપારીના હાથમાં જે ધન હતું, તેને બ્રાહ્મણે અપહરણ કરવાની ઇચ્છા રાખી.
યેન કેનાપ્ય્ ઉપાયેન તદ્ ધનં હિ સમાહરે અહો પૃથિવ્યાં રમ્યાણિ નગરાણિ સહસ્રશઃ
કોઈ પણ રીતે એ ધન મેળવવું જ છે; અરે, ધરતી પર તો હજારો સુંદર શહેરો છે.
ઇષ્ટપ્રદાત્ર્યઃ કામસ્ય દેવતા ઇવ યોષિતઃ મનોહરાસ્ તત્ર તત્ર સન્તિ કિં ક્રિયતે મયા
દરેક જગ્યાએ મનમોહક સ્ત્રીઓ છે, જેમ ઈચ્છા પૂરી કરતી દેવીઓ હોય; હવે હું શું કરું?
ધનમ્ આહૃત્ય યત્નેન યોષિદ્ભ્યો યદિ દીયતે ભુજ્યન્તે તાસ્ તતો નિત્યં સફલં જીવિતં હિ તત્
મહેનતે કમાયેલું ધન જો સ્ત્રીઓને આપીએ, તો એ હંમેશા તેનો આનંદ માણે છે; ખરેખર, આવું જીવન ફળદાયક છે.
નૃત્યગીતરતો નિત્યં પણ્યસ્ત્રીભિર્ અલંકૃતઃ ભોક્ષ્યે કથં તુ તદ્ વિત્તં વૈશ્યાન્ મદ્ધસ્તમ્ આગતમ્
હમેશા નૃત્ય અને ગીતમાં મગ્ન, વૈશ્યાઓથી શોભાયમાન થઈ, હવે વેપારીનું જે ધન મારા હાથમાં આવ્યું છે, એનો આનંદ હું કેવી રીતે માણીશ?