સ પ્રાહ કા ત્વં દ્વિજપુંગવો ઽપિ સોવાચ તં રાક્ષસી કામરૂપા વિશ્વાસયન્તી શપથૈર્ અનેકૈસ્ તં ભ્રાન્તચિત્તં મુનિરાજપુત્રમ્
એ બ્રાહ્મણે પૂછ્યું, 'તું કોણ છે?' છતાં એ બ્રાહ્મણ શ્રેષ્ઠ હતો, પણ કામરૂપ ધારણ કરનારી રાક્ષસી અનેક શપથો કરીને, મનમાં ભટકાતા એ મુનિરાજપુત્રનો વિશ્વાસ જીતવા લાગી.
કઙ્કાલિની નામ જગત્પ્રસિદ્ધા વિપ્રો ઽપિ તામ્ આહ નિવેદિતં યત્ તદ્ એવ કર્તાસ્મિ ન સંશયો ઽત્ર યત્ તત્ પ્રિયં વચ્મિ કરોમિ ચૈવ
'મારું નામ કંકાળિની છે, હું આખા જગતમાં જાણીતી છું.' બ્રાહ્મણે કહ્યું, 'તમે જે કહ્યું છે, એ હું ચોક્કસ કરીશ—આમાં કોઈ સંશય નથી. તને જે ગમતું હોય એ બધું હું કહિશ અને કરીશ.'
તદ્ વિપ્રવચનં શ્રુત્વા રાક્ષસી કામરૂપિણી વૃદ્ધા તથાપિ ચાર્વઙ્ગી દિવ્યાલંકારભૂષણા
બ્રાહ્મણની વાત સાંભળી, કામરૂપ ધારણ કરનારી એ રાક્ષસી, ભલે વૃદ્ધ હતી, પણ એનું શરીર સુંદર હતું અને એ દિવ્ય આભૂષણોથી શોભિત હતી.
દ્વિજમ્ આદાય સર્વત્ર મત્સુતો ઽયં ગુણાકરઃ એવં વદન્તી સર્વત્ર યાતિ વક્તિ કરોતિ ચ
એ બ્રાહ્મણને લઈ, જ્યાં-ત્યાં જાય અને કહે, 'આ મારો પુત્ર છે, ગુણોથી ભરપૂર છે.' એ રીતે બોલતી અને વર્તતી, એ સર્વત્ર ફરતી.
તં વિપ્રં રૂપસૌભાગ્યવયોવિદ્યાવિભૂષિતમ્ તાં ચ વૃદ્ધાં ગુણોપેતામ્ અસ્ય માતેતિ મેનિરે
લોકોએ જોયું કે એ બ્રાહ્મણ સુંદર રૂપ, સદભાગ્ય, યુવાની, જ્ઞાન અને વૈભવથી યુક્ત છે, અને એ વૃદ્ધ સ્ત્રી ગુણોથી ભરપૂર છે, એટલે સૌએ માન્યું કે એ એની માતા છે.
તત્ર દ્વિજવરઃ કશ્ચિત્ સ્વાં કન્યાં ભૂષણાન્વિતામ્ રાક્ષસીં તાં પુરસ્કૃત્ય પ્રાદાત્ તસ્મૈ દ્વિજાતયે
ત્યાં એક શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણે, પોતાની ગહણોથી શોભાયમાન પુત્રીને, રાક્ષસીના આગે રાખીને, એ બ્રાહ્મણને આપી દીધી.
સા કન્યા તં પતિં પ્રાપ્ય કૃતાર્થાસ્મીત્ય્ અચિન્તયત્ સ દ્વિજો ઽપિ ગુણૈર્ યુક્તાં પત્નીં દૃષ્ટ્વા સુદુઃખિતઃ
એ યુવતીને પતિ મળ્યો, તો મનમાં વિચાર્યું, 'હું તો સફળ થઈ ગઈ.' પણ બ્રાહ્મણએ પોતાની ગુણવંતી પત્નીને જોઈને, ખૂબ દુઃખી થયો.
મામ્ ઇયં ભક્ષયેદ્ એવ રાક્ષસી પાપરૂપિણી કિં કરોમિ ક્વ ગચ્છામિ કસ્યૈતત્ કથયામિ વા
'આ પાપરૂપ રાક્ષસી મને ચોક્કસ ભક્ષી જશે. હવે હું શું કરું? ક્યાં જાઉં? કોને કહું?'
મહત્ સંકટમ્ આપન્નં રક્ષયિષ્યતિ કો ઽત્ર મામ્ ભાર્યા મમેયં કલ્યાણી ગુણરૂપવયોયુતા એનામ્ અપ્ય્ અશુભાકસ્માદ્ ભક્ષયિષ્યતિ રાક્ષસી
'આવી મોટી મુશ્કેલીમાંથી મને અહીં કોણ બચાવશે? મારી પત્ની શુભ છે, ગુણ, રૂપ અને યુવાનીથી યુક્ત છે, છતાં પણ દુર્ભાગ્યવશ રાક્ષસી એને પણ ભક્ષી જશે.'
એતસ્મિન્ન્ અન્તરે તત્ર ભાર્યા સા ગુણશાલિની વૃદ્ધાપ્ય્ અતિદુરાધર્ષા સા ગતા કુત્રચિત્ તદા
એ વચ્ચે, એ ગુણવંતી પત્ની, ભલે વૃદ્ધ હતી, પણ ખૂબ જ ભયાનક હતી અને એ સમયે ક્યાંક ચાલીને ગઈ હતી.
પ્રશ્રયાવનતા ભૂત્વા બાલા ચાપિ પતિવ્રતા ભર્તારં દુઃખિતં જ્ઞાત્વા પતિં પ્રાહ રહઃ શનૈઃ
યુવતી, પતિવ્રતા અને નમ્ર બની, પતિના દુઃખને જાણી, ધીમેથી એકાંતમાં પતિને પુછ્યું.
કસ્માત્ તે દુઃખમ્ આપન્નં સ્વામિંસ્ તત્ત્વં વદસ્વ મે
'પ્રભુ, તમે શા માટે દુઃખી છો? કૃપા કરીને સાચું કહો.'
શનૈઃ પ્રોવાચ તાં ભાર્યાં યથાવત્ પૂર્વવિસ્તરમ્ કિમ્ અકથ્યં પ્રિયે મિત્રે કુલીનાયાં ચ યોષિતિ
એ બ્રાહ્મણે ધીરે ધીરે પત્નીને બધું પહેલાં જે થયું એ પ્રમાણે કહી દીધું: 'પ્રિય મિત્ર કે સજ્ઞાત સ્ત્રીને શું છુપાવવું છે?'
ભર્તૃવાક્યં નિશમ્યેદં પ્રોવાચ વદતાં વરા
પત્નીએ પતિની વાત સાંભળી અને સૌમાં શ્રેષ્ઠ રીતે જવાબ આપ્યો.
અનાત્મનઃ સર્વતો ઽપિ ભયમ્ અસ્તિ ગૃહેષ્વ્ અપિ કુતો ભયં હ્ય્ આત્મવતાં કિં પુનર્ ગૌતમીતટે
'જેને આત્મસંયમ નથી, એને તો ઘરે પણ સર્વત્ર ભય છે. પણ આત્મસંયમીને ક્યાંયે ભય નથી. તો પછી ગૌતમીનાં કિનારે શું ભય?'
વસતાં વિષ્ણુભક્તાનાં વિરક્તાનાં વિવેકિનામ્ અત્ર સ્નાત્વા શુચિર્ ભૂત્વા સ્તુહિ દેવમ્ અનામયમ્
'અહીં વસતા, વિષ્ણુભક્ત, વૈરાગ્યવાન અને વિવેકી લોકોમાં, તું અહીં સ્નાન કરી, શુદ્ધ થઈ, નિર્દોષ ભગવાનની સ્તુતિ કર.'
એતદ્ આકર્ણ્ય ગઙ્ગાયાં સ્નાત્વા વિગતકલ્મષઃ તુષ્ટાવ ગૌતમીતીરે દ્વિજો નારાયણં તથા
આ સાંભળી, ગંગામાં સ્નાન કરીને પાપમુક્ત થયેલા દ્વિજએ ગૌતમીનાં કાંઠે નારાયણની સ્તુતિ કરી.
ત્વમ્ અન્તરાત્મા જગતો ઽસ્ય નાથ ત્વમ્ એવ કર્તાસ્ય મુકુન્દ હર્તા ત્વં પાલકઃ પાલયસે ન દીનમ્ અનાથબન્ધો નરસિંહ કસ્માત્
હે જગતના અંતરયામી અને સ્વામી, તું જ એનું સર્જન કરનાર, સંહારક અને રક્ષક છે. તું અનાથોના આશ્રય છે, હે નરસિંહ, પછી તું દુઃખીનું રક્ષણ કેમ નથી કરતો?
શ્રુત્વૈતત્ પ્રાર્થનં તસ્ય જગચ્છોકનિવારણઃ નારાયણો ઽપિ તાં પાપાં નિજઘાન સ રાક્ષસીમ્
તેની પ્રાર્થના સાંભળી, જગતના દુઃખ દૂર કરનાર નારાયણે એ પાપી રાક્ષસીનો નાશ કર્યો.
સુદર્શનેન ચક્રેણ સહસ્રારેણ ભાસ્વતા તસ્મૈ પ્રાદાદ્ વરાન્ ઇષ્ટાન્ પ્રાપયચ્ ચ ગુરું પ્રભુઃ
પ્રભુએ તેજસ્વી સહસ્રાર સુદર્શન ચક્રથી તેને ઈચ્છિત વરદાન આપ્યાં અને ગુરુ પાસે પહોંચાડ્યો.
તતઃ પ્રભૃતિ તત્ તીર્થં વિપ્રં નારાયણં વિદુઃ સ્નાનદાનેન પૂજાદ્યૈર્ યત્ર સિધ્યતિ વાઞ્છિતમ્
ત્યાંથી એ તીર્થ બ્રાહ્મણ સાથે નારાયણનું કહેવાયું, જ્યાં સ્નાન, દાન અને પૂજાથી મનગમતું ફળ મળે છે.
ભાનુતીર્થમ્ ઇતિ ખ્યાતં ત્વાષ્ટ્રં માહેશ્વરં તથા ઐન્દ્રં યામ્યં તથાગ્નેયં સર્વપાપપ્રણાશનમ્
ભાનુ તીર્થ, ત્વષ્ટ્ર, મહેશ્વર, ઇન્દ્ર, યમ અને અગ્નિ તીર્થો પ્રસિદ્ધ છે, અને બધા પાપોનો નાશ કરે છે.
અભિષ્ટુત ઇતિ ખ્યાતો રાજાસીત્ પ્રિયદર્શનઃ હયમેધેન પુણ્યેન યષ્ટુમ્ આરબ્ધવાન્ સુરાન્
અભિષ્ટુત નામે પ્રિયદર્શન નામનો રાજા હતો, જેણે દેવતાઓની પૂજા માટે પુણ્યમય અશ્વમેઘ યજ્ઞ શરૂ કર્યો.
તત્રર્ત્વિજઃ ષોડશ સ્યુર્ વસિષ્ઠાત્રિપુરોગમાઃ ક્ષત્રિયે યજમાને તુ યજ્ઞભૂમિઃ કથં ભવેત્
ત્યાં વસિષ્ઠ અને અત્રિ આગેવાન એવા શોડશ ઋત્વિજો હાજર રહે. જ્યારે ક્ષત્રિય યજમાન હોય, ત્યારે યજ્ઞભૂમિ કેવી રીતે હોવી જોઈએ?
બ્રાહ્મણે દીક્ષિતે રાજા ભુવં દાસ્યતિ યજ્ઞિયામ્ ભૂપતૌ દીક્ષિતે દાતા કો ભવેત્ કો નુ યાચતે
જ્યારે બ્રાહ્મણ દીક્ષા લે છે ત્યારે રાજા યજ્ઞ માટે જમીન આપે છે; પણ જ્યારે રાજા દીક્ષા લે છે, ત્યારે આપનાર કોણ અને માંગનાર કોણ?
યાચ્ઞેયમ્ અખિલાશર્મજનની પાપરૂપિણી કેનાપ્ય્ અતો ન કાર્યૈવ ક્ષત્રિયેણ વિશેષતઃ
માગવું સર્વ સુખનું કારણ છે પણ પાપરૂપ છે; તેથી ખાસ કરીને ક્ષત્રિયએ એ કામ કરવું નહીં.
એવં મીમાંસમાનેષુ બ્રાહ્મણેષુ પરસ્પરમ્ તત્ર પ્રાહ મહાપ્રાજ્ઞો વસિષ્ઠો ધર્મવિત્તમઃ
આ રીતે બ્રાહ્મણો પરસ્પર ચર્ચા કરતા હતા ત્યારે ધર્મના ઉત્તમ જાણકાર મહાપંડિત વસિષ્ઠે ત્યાં વાત કરી.
રાજ્ઞિ દીક્ષાયમાણે તુ સૂર્યો યાચ્યો ભુવં પ્રતિ દેહિ મે દેવ સવિતર્ યજનં દેવતોચિતમ્
જ્યારે રાજા દીક્ષા લે છે ત્યારે સૂર્યદેવને જમીન માટે વિનંતી કરવી: 'હે દેવ સવિતા, મને દેવતાઓની પૂજા માટે યોગ્ય સ્થાન આપો.'
દૈવં ક્ષત્રમ્ અસિ બ્રહ્મન્ ભૂતનાથ નમો ઽસ્તુ તે યાચિતઃ સવિતા રાજ્ઞા દેવાનાં યજનં શુભમ્
હે બ્રાહ્મણ, તું દૈવી અને રાજશક્તિ ધરાવનાર છે, સર્વ જીવનો સ્વામી, તને વંદન. રાજા સવિતાને દેવતાઓની શુભ પૂજા માટે વિનંતી કરે છે.
દદાત્ય્ એવ તતો રાજન્ પ્રાર્થયેશં દિવાકરમ્
પછી રાજા આપે છે અને ભગવાન સૂર્યને પ્રાર્થના કરે છે.