દગ્ધપક્ષાવ્ ઉભૌ શ્રાન્તૌ પતિતૌ ગિરિમૂર્ધનિ બાન્ધવૌ પતિતૌ દૃષ્ટ્વા નિશ્ચેષ્ટૌ ગતચેતસૌ
બન્નેના પાંખો સળી જતાં અને થાકથી કંટાળીને, બંને બાંધવો પર્વતની ટોચ પર પડી ગયા; એમને નિષ્ક્રિય અને શૂન્ય મનથી પડેલા જોઈને,
તાવદ્ દુઃખાભિભૂતો ઽસાવ્ અરુણઃ પ્રાહ ભાસ્કરમ્ તૌ દૃષ્ટ્વા ત્વ્ અરુણઃ સૂર્ય્.અમ્ પ્રાહેદં પતિતૌ ભુવિ આશ્વાસયૈતૌ તિગ્માંશો યાવન્ નૈતૌ મરિષ્યતઃ
એ સમયે દુઃખથી વ્યાકુળ થયેલા અરુણે ભાસ્કરને કહ્યું; એમને જોઈ અરુણે સૂર્યને કહ્યું: 'તેજસ્વી, એ બંનેને શાંતિ આપો, એમના મૃત્યુ પામ્યા પહેલાં.'
તથેત્ય્ ઉક્ત્વા દિનકરો જીવયામ્ આસ તૌ ખગૌ ગરુડો ઽપિ તયોઃ શ્રુત્વા અવસ્થાં સહ વિષ્ણુના
દિનકરે 'હા' કહીને એ બે પક્ષીઓને જીવંત કર્યા; પછી ગરુડે એમની સ્થિતિ વિશે સાંભળી, વિષ્ણુ સાથે ત્યાં આવ્યો.
આગત્યાશ્વાસયામ્ આસ સુખં ચક્રે ચ નારદ સર્વ એવ તદા જગ્મુર્ ગઙ્ગાં તાપાપનુત્તયે
એ આવ્યા પછી એમને શાંતિ આપી અને આનંદ આપ્યો; નારદ પણ અને બધા ત્યાંથી દુઃખ દૂર કરવા માટે ગંગા તરફ ગયા.
જટાયુશ્ ચારુણશ્ ચૈવ સંપાતિર્ ગરુડસ્ તથા સૂર્યો વિષ્ણુસ્ તત્ પ્રયયૌ તત્ તીર્થં બહુપુણ્યદમ્
જટાયુ, અરુણ, સંપાતિ, ગરુડ, સૂર્ય અને વિષ્ણુ એ પવિત્ર અને અનેક પુણ્ય આપનાર તીર્થમાં ગયા.
પતત્રિતીર્થમ્ આખ્યાતં વિષઘ્નં સર્વકામદમ્ સ્વયં સૂર્યસ્ તથા વિષ્ણુઃ સુપર્ણેનારુણેન ચ
એ તીર્થને પતત્રી તીર્થ કહે છે, જે ઝેરનો નાશ કરે છે અને સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરે છે; ત્યાં સૂર્ય, વિષ્ણુ, ગરુડ અને અરુણ પોતે વસે છે.
આસતે ગૌતમીતીરે તથૈવ વૃષભધ્વજઃ ત્રયાણામ્ અપિ દેવાનાં સ્થિતેસ્ તત્ તીર્થમ્ ઉત્તમમ્
એ બધા ગૌતમીનાં કાંઠે વસે છે, જેમ કે વૃષભધ્વજ ભગવાન પણ; ત્રણેય દેવતાઓ ત્યાં હોવાથી એ તીર્થ સર્વોત્તમ છે.
તત્ર સ્નાત્વા શુચિર્ ભૂત્વા નમસ્કુર્યાત્ સુરાન્ ઇમાન્ આધિવ્યાધિવિનિર્મુક્તઃ સ પરં સૌખ્યમ્ આપ્નુયાત્
ત્યાં સ્નાન કરીને શુદ્ધ થઈ, આ દેવતાઓને વંદન કરવું જોઈએ; એ રીતે દુઃખ અને રોગથી મુક્ત થઈને પરમ સુખ પ્રાપ્ત થાય છે.
વિપ્રતીર્થમ્ ઇતિ ખ્યાતં તથા નારાયણં વિદુઃ તસ્યાખ્યાનં પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ વિસ્મયકારકમ્
એ તીર્થ વિપ્ર તીર્થ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે અને નારાયણ નામે પણ ઓળખાય છે; એનું વર્ણન હું કહું છું, સાંભળો, એ આશ્ચર્યજનક છે.
અન્તર્વેદ્યાં દ્વિજઃ કશ્ચિદ્ બ્રાહ્મણો વેદપારગઃ તસ્ય પુત્રા મહાપ્રાજ્ઞા ગુણરૂપદયાન્વિતાઃ
અંતર્વેદ વિસ્તારમાં એક બ્રાહ્મણ રહેતો, જે વેદોમાં પારંગત હતો; એના પુત્રો જ્ઞાની, ગુણવાન, રૂપવાન અને દયાળુ હતા.
તેષાં કનીયાન્ યો ભ્રાતા શાન્તો ગુણગણૈર્ વૃતઃ આસન્દિવ ઇતિ ખ્યાતઃ સર્વજ્ઞાનો મહામતિઃ
એમાં સૌથી નાનો ભાઈ, અનેક ગુણોથી યુક્ત, આસંદિવ નામે ઓળખાતો અને સર્વજ્ઞાની તથા મહામતિ હતો.
વિવાહાય પિતા તસ્માઐ આસન્દિવાય યત્નવાન્ એતસ્મિન્ન્ અન્તરે રાત્રૌ સુપ્તં તં દ્વિજપુત્રકમ્
એના પિતાએ આસંદિવના લગ્ન માટે પ્રયત્ન કર્યો; એ દરમિયાન રાત્રે બ્રાહ્મણપુત્ર સુઈ રહ્યો હતો.
અવિષ્ણુસ્મરણં સૌમ્યશિરસ્કમ્ અસમાહિતમ્ આસન્દિવં ક્રૂરરૂપા રાક્ષસી કામરૂપિણી
આસંદિવ, જે વિષ્ણુનું સ્મરણ કર્યા વિના, શાંત અને અનમન attention હતો, તેને ભયાનક રૂપવાળી, ઈચ્છા મુજબ રૂપ બદલનારી રાક્ષસી પકડી ગઈ.
તમ્ આદાયાગમચ્ છીઘ્રં ગૌતમ્યા દક્ષિણે તટે શ્રીગિરેર્ ઉત્તરે પારે બહુબ્રાહ્મણસેવિતમ્
એ તેને ઝડપથી ગૌતમીનાં દક્ષિણ કાંઠે, શ્રીગિરિના ઉત્તર કાંઠે, જ્યાં ઘણા બ્રાહ્મણો રહેતા, ત્યાં લઈ ગઈ.
નગરં ધર્મનિલયં લક્ષ્મ્યા નિલયમ્ એવ ચ તત્ર રાજા બૃહત્કીર્તિઃ સર્વક્ષત્રગુણાન્વિતઃ
ત્યાં ધર્મનું નિવાસ અને લક્ષ્મીનું નિવાસ એવું એક શહેર હતું; એ શહેરનો રાજા બૃહત્કીર્તિ હતો, જે સર્વ રાજગुणોથી યુક્ત હતો.
તસ્યામિતક્ષેમસુભિક્ષયુક્તં નિશાવસાને દ્વિજપુત્રયુક્તા સા રાક્ષસી તત્ પુરમ્ આસસાદ મનોજ્ઞરૂપાણિ બિભર્તિ નિત્યમ્
એ શહેર, જે સુખ-સુરક્ષા અને સમૃદ્ધિથી ભરપૂર હતું, ત્યાં રાત્રિ પૂર્ણ થતાં બ્રાહ્મણપુત્ર સાથે રાક્ષસી પહોંચી; એ હંમેશાં મનોહર રૂપ ધારણ કરતી.
સા કામરૂપેણ ચરત્ય્ અશેષાં મહીમ્ ઇમાં તેન સમં દ્વિજેન ગોદાવરીદક્ષિણતીરભાગે વૃદ્ધાકૃતિસ્ તં દ્વિજમ્ આહ ભીમા
એ રાક્ષસી, ઇચ્છા મુજબ રૂપ બદલતી, આખી ધરતી પર ફરતી; હવે વૃદ્ધા રૂપે, ગોદાવરીના દક્ષિણ કાંઠે, એ બ્રાહ્મણને ભયાનક રીતે સંબોધી.
એષા તુ ગઙ્ગા દ્વિજમુખ્ય સંધ્યા ઉપાસ્યતાં વિપ્રવરૈઃ સમેત્ય યથોચિતં વિપ્રવરાસ્ તુ કાલે નોપાસતે યત્નત એવ સંધ્યામ્
'આ ગંગા છે, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ; સંધ્યાના સમયે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોએ ભેગા થઈ યોગ્ય રીતે પૂજા કરવી જોઈએ; છતાં, યોગ્ય સમયે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો સંધ્યા પૂજા માટે પ્રયત્નશીલ રહેતા નથી.'
નીચાસ્ ત એવાભિહિતાઃ સુરેશૈર્ અન્ત્યાવસાયિપ્રવરાસ્ ત એતે અહં જનિત્રી તવ ચેતિ વાચ્યં નો ચેદ્ ઇદાનીં ત્વમ્ ઉપૈષિ નાશમ્
દેવતાઓએ જેમ કહ્યું છે, એ લોકો નીચ જાતિના છે, અને એ લોકો અંત્યજોમાં પણ સૌથી નીચ અને શ્રેષ્ઠ છે. તું એમને કહે કે, 'હું તારી માતા છું અને તું મારું સંતાન છે.' જો તું આવું નહીં કહે, તો હવે તારો નાશ નિશ્ચિત છે.
મદ્વાક્યકર્તાસિ યદિ દ્વિજેન્દ્ર સુખં કરિષ્યે તવ યત્ પ્રિયં ચ પુનશ્ ચ દેશં નિલયં ગુરૂંશ્ ચ સંપ્રાપયિષ્યે નનુ સત્યમ્ એતત્
જો તું મારી વાત માને, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, તો હું તને ખુશ કરીશ અને તને જે પણ ગમતું હોય એ બધું કરીશ. ફરીથી, હું તને તારો દેશ, ઘર અને ગુરુઓ પાસે પાછો મોકલીશ. આ સાચું છે.
સ પ્રાહ કા ત્વં દ્વિજપુંગવો ઽપિ સોવાચ તં રાક્ષસી કામરૂપા વિશ્વાસયન્તી શપથૈર્ અનેકૈસ્ તં ભ્રાન્તચિત્તં મુનિરાજપુત્રમ્
એ બ્રાહ્મણે પૂછ્યું, 'તું કોણ છે?' છતાં એ બ્રાહ્મણ શ્રેષ્ઠ હતો, પણ કામરૂપ ધારણ કરનારી રાક્ષસી અનેક શપથો કરીને, મનમાં ભટકાતા એ મુનિરાજપુત્રનો વિશ્વાસ જીતવા લાગી.
કઙ્કાલિની નામ જગત્પ્રસિદ્ધા વિપ્રો ઽપિ તામ્ આહ નિવેદિતં યત્ તદ્ એવ કર્તાસ્મિ ન સંશયો ઽત્ર યત્ તત્ પ્રિયં વચ્મિ કરોમિ ચૈવ
'મારું નામ કંકાળિની છે, હું આખા જગતમાં જાણીતી છું.' બ્રાહ્મણે કહ્યું, 'તમે જે કહ્યું છે, એ હું ચોક્કસ કરીશ—આમાં કોઈ સંશય નથી. તને જે ગમતું હોય એ બધું હું કહિશ અને કરીશ.'
તદ્ વિપ્રવચનં શ્રુત્વા રાક્ષસી કામરૂપિણી વૃદ્ધા તથાપિ ચાર્વઙ્ગી દિવ્યાલંકારભૂષણા
બ્રાહ્મણની વાત સાંભળી, કામરૂપ ધારણ કરનારી એ રાક્ષસી, ભલે વૃદ્ધ હતી, પણ એનું શરીર સુંદર હતું અને એ દિવ્ય આભૂષણોથી શોભિત હતી.
દ્વિજમ્ આદાય સર્વત્ર મત્સુતો ઽયં ગુણાકરઃ એવં વદન્તી સર્વત્ર યાતિ વક્તિ કરોતિ ચ
એ બ્રાહ્મણને લઈ, જ્યાં-ત્યાં જાય અને કહે, 'આ મારો પુત્ર છે, ગુણોથી ભરપૂર છે.' એ રીતે બોલતી અને વર્તતી, એ સર્વત્ર ફરતી.
તં વિપ્રં રૂપસૌભાગ્યવયોવિદ્યાવિભૂષિતમ્ તાં ચ વૃદ્ધાં ગુણોપેતામ્ અસ્ય માતેતિ મેનિરે
લોકોએ જોયું કે એ બ્રાહ્મણ સુંદર રૂપ, સદભાગ્ય, યુવાની, જ્ઞાન અને વૈભવથી યુક્ત છે, અને એ વૃદ્ધ સ્ત્રી ગુણોથી ભરપૂર છે, એટલે સૌએ માન્યું કે એ એની માતા છે.
તત્ર દ્વિજવરઃ કશ્ચિત્ સ્વાં કન્યાં ભૂષણાન્વિતામ્ રાક્ષસીં તાં પુરસ્કૃત્ય પ્રાદાત્ તસ્મૈ દ્વિજાતયે
ત્યાં એક શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણે, પોતાની ગહણોથી શોભાયમાન પુત્રીને, રાક્ષસીના આગે રાખીને, એ બ્રાહ્મણને આપી દીધી.
સા કન્યા તં પતિં પ્રાપ્ય કૃતાર્થાસ્મીત્ય્ અચિન્તયત્ સ દ્વિજો ઽપિ ગુણૈર્ યુક્તાં પત્નીં દૃષ્ટ્વા સુદુઃખિતઃ
એ યુવતીને પતિ મળ્યો, તો મનમાં વિચાર્યું, 'હું તો સફળ થઈ ગઈ.' પણ બ્રાહ્મણએ પોતાની ગુણવંતી પત્નીને જોઈને, ખૂબ દુઃખી થયો.
મામ્ ઇયં ભક્ષયેદ્ એવ રાક્ષસી પાપરૂપિણી કિં કરોમિ ક્વ ગચ્છામિ કસ્યૈતત્ કથયામિ વા
'આ પાપરૂપ રાક્ષસી મને ચોક્કસ ભક્ષી જશે. હવે હું શું કરું? ક્યાં જાઉં? કોને કહું?'
મહત્ સંકટમ્ આપન્નં રક્ષયિષ્યતિ કો ઽત્ર મામ્ ભાર્યા મમેયં કલ્યાણી ગુણરૂપવયોયુતા એનામ્ અપ્ય્ અશુભાકસ્માદ્ ભક્ષયિષ્યતિ રાક્ષસી
'આવી મોટી મુશ્કેલીમાંથી મને અહીં કોણ બચાવશે? મારી પત્ની શુભ છે, ગુણ, રૂપ અને યુવાનીથી યુક્ત છે, છતાં પણ દુર્ભાગ્યવશ રાક્ષસી એને પણ ભક્ષી જશે.'
એતસ્મિન્ન્ અન્તરે તત્ર ભાર્યા સા ગુણશાલિની વૃદ્ધાપ્ય્ અતિદુરાધર્ષા સા ગતા કુત્રચિત્ તદા
એ વચ્ચે, એ ગુણવંતી પત્ની, ભલે વૃદ્ધ હતી, પણ ખૂબ જ ભયાનક હતી અને એ સમયે ક્યાંક ચાલીને ગઈ હતી.