તસ્ય સ્વસા વિષ્ટિર્ ઇતિ ભીષણા પાપરૂપિણી તાં કન્યાં સવિતા કસ્મૈ દદામીતિ મતિં દધે
તેની બહેન વિશ્ટિ છે, જે ભયાનક અને પાપરૂપ છે. સવિતા વિચારે છે કે આ પુત્રીને કોને આપવી.
યસ્મૈ યસ્મૈ દાતુકામઃ સૂર્યો લોકગુરુઃ પ્રભુઃ તચ્ છ્રુત્વા ભીષણા ચેતિ કિં કુર્મો ભાર્યયાનયા એવં તુ વર્તમાને સા પિતરં પ્રાહ દુઃખિતા
સૂર્ય દેવ, જે લોકગુરુ અને પ્રભુ છે, પુત્રીને કોને આપવી એ વિચારતા હતા. લોકો સાંભળી કે એ ભયાનક છે, તો કહે—'આવી પત્નીથી શું કરવું?' આવી સ્થિતિમાં, એ પુત્રી દુઃખી થઈને પિતાને કહે છે.
બાલામ્ એવ પિતા યસ્ તુ દદ્યાત્ કન્યાં સુરૂપિણે સ કૃતાર્થો ભવેલ્ લોકે ન ચેદ્ દુષ્કૃતવાન્ પિતા
જે પિતા પોતાની બાળ પુત્રીને યોગ્ય વરને આપે છે, તે દુનિયામાં સફળ થાય છે; નહિ આપો તો પિતા પાપી ગણાય છે.
ચતુર્થાદ્ વત્સરાદ્ ઊર્ધ્વં યાવન્ ન દશમાત્યયઃ તાવદ્ વિવાહઃ કન્યાયાઃ પિત્રા કાર્યઃ પ્રયત્નતઃ
ચોથા વર્ષ પછી અને દસમા વર્ષ પહેલાં, પિતાએ પોતાની પુત્રીના લગ્ન ઉત્સાહપૂર્વક કરાવા જોઈએ.
શ્રીમતે વિદુષે યૂને કુલીનાય યશસ્વિને ઉદારાય સનાથાય કન્યા દેયા વરાય વૈ
પુત્રીને એવા વરને આપવી જોઈએ, જે ધનવાન, વિદ્વાન, યુવાન, સારા કુટુંબનો, પ્રસિદ્ધ, ઉદાર અને સંરક્ષક ધરાવતો હોય.
એતચ્ ચેદ્ અન્યથા કુર્યાત્ પિતા સ નિરયી સદા ધર્મસ્ય સાધનં કન્યા વિદુષામ્ અપિ ભાસ્કર
જો પિતા આવું ન કરે તો તે હંમેશા નરકમાં જાય છે; વિદ્વાનો માટે પણ પુત્રીનું દાન ધર્મનું સાધન છે, હે ભાસ્કર.
નરકસ્યેવ મૂર્ખાણાં કામોપહતચેતસામ્ એકતઃ પૃથિવી કૃત્સ્ના સશૈલવનકાનના
મૂર્ખો, જેમના મન કામથી ભરેલા છે, તેમના માટે નરક છે; એક બાજુ આખી ધરતી, પર્વતો, વન અને બગીચા છે.
સ્વલંકૃતોપાધિહીના સુકન્યા ચૈકતઃ સ્મૃતા વિક્રીણીતે યશ્ ચ કન્યામ્ અશ્વં વા ગાં તિલાન્ અપિ
બીજી બાજુ સુંદર રીતે શોભાયમાન અને નિર્દોષ કન્યા છે; જે કન્યા, ઘોડો, ગાય કે તલ પણ વેચે છે—
ન તસ્ય રૌરવાદિભ્યઃ કદાચિન્ નિષ્કૃતિર્ ભવેત્ વિવાહાતિક્રમઃ કાર્યો ન કન્યાયાઃ કદાચન
એવા માણસને રૌરવ અને બીજા નરકોમાંથી ક્યારેય મુક્તિ મળતી નથી; કન્યાના લગ્નમાં કદી પણ અતિક્રમ કરવું નહીં.
તસ્મિન્ કૃતે યત્ પિતુઃ સ્યાત્ પાપં તત્ કેન કથ્યતે યાવલ્ લજ્જાં ન જાનાતિ યાવત્ ક્રીડતિ પાંશુભિઃ
આવી સ્થિતિમાં પિતાને જે પાપ થાય છે, તેનું વર્ણન કોણ કરી શકે? જ્યાં સુધી પુત્રી લાજ શું છે એ જાણતી નથી અને માટીથી રમે છે,
તાવત્ કન્યા પ્રદાતવ્યા નો ચેત્ પિત્રોર્ અધોગતિઃ પિતુઃ સ્વરૂપં પુત્રઃ સ્યાદ્ યઃ પિતા પુત્ર એવ સઃ
ત્યાં સુધી કન્યાનું વિવાહ કરવું જોઈએ; નહિ તો માતા-પિતા નીચે પડે છે. પુત્ર પિતાનું સ્વરૂપ છે; જે પિતા છે એ જ પુત્ર છે.
આત્મનઃ સુખિતાં લોકે કો ન કુર્યાત્ કરોતિ ચ યત્ કન્યાયાં પિતા કુર્યાદ્ દાનં પૂજનમ્ ઈક્ષણમ્
પોતાનાં સંતાનને સુખી કરવા કોણ ઇચ્છતો નથી? પિતા પુત્રી માટે જે કરે છે—દાન, સન્માન કે દેખરેખ—
યત્ કૃતં તત્ કૃતં વિદ્યાત્ તાસુ દત્તં તદ્ અક્ષયમ્ યદ્ દત્તં તાસુ કન્યાસુ તદ્ આનન્ત્યાય કલ્પતે
જે કર્યું છે તે માનવું જોઈએ કે થયું છે; કન્યાઓને જે આપવામાં આવે છે તે અવિનાશી છે. આવી કન્યાઓને જે આપવામાં આવે છે તે અનંત પુણ્ય આપે છે.
પુત્રેષુ ચૈવ પૌત્રેષુ કો ન કુર્યાત્ સુખં રવે કરોતિ યઃ કન્યકાનાં સ સંપદ્ભાજનં ભવેત્
પુત્ર અને પૌત્રમાં સુખ કોણ ન લાવશે, હે રવિ? જે કન્યાઓને સુખ આપે છે, તે સમૃદ્ધિ પામે છે.
એવં તાં વાદિનીં કન્યાં વિષ્ટિં પ્રોવાચ ભાસ્કરઃ
એવી રીતે વાદ કરતી કન્યા વિષ્ટિને ભાસ્કરે કહ્યું.
કિં કરોમિ ન ગૃહ્ણાતિ ત્વાં કશ્ચિદ્ ભીષણાકૃતિમ્ કુલં રૂપં વયો વિત્તં વિદ્યાં વૃત્તં સુશીલતામ્
હું શું કરું? તારી ભયાનક મૂર્તિને કારણે કોઈ તને સ્વીકારતું નથી. કુળ, રૂપ, ઉંમર, ધન, વિદ્યા, વર્તન અને સારા સ્વભાવ—
મિથઃ પશ્યન્તિ સંબન્ધે વિવાહે સ્ત્રીષુ પુંસુ ચ અસ્માસુ સર્વમ્ અપ્ય્ અસ્તિ વિના તવ ગુણૈઃ શુભે કિં કરોમિ ક્વ દાસ્યામિ વૃથા માં ધિક્ કરોષિ કિમ્
સંબંધ અને લગ્નમાં, સ્ત્રીઓ કે પુરુષો બધામાં આ ગુણો હોય છે, પણ તારા જેવા ગુણો અમારે નથી, શુભે. હવે હું શું કરું? તને ક્યાં આપું? તું વ્યર્થ મને દોષ આપે છે—એનું શું કારણ?
એવમ્ ઉક્ત્વા પુનસ્ તાં ચ વિષ્ટિં પ્રોવાચ ભાસ્કરઃ
આવું કહીને ભાસ્કરે ફરી વિષ્ટિને કહ્યું.
યસ્મૈ કસ્મૈ ચ દાતવ્યા ત્વં વૈ યદ્ય્ અનુમન્યસે દીયસે ઽદ્ય મયા વિષ્ટે અનુજાનીહિ માં તતઃ
વિષ્ટિ, તને જેને આપવી હોય તેને હું આજે આપી દઉં—જો તું સંમતિ આપે તો. એ માટે મને મંજૂરી આપ.
પિતરં પ્રાહ સા વિષ્ટિર્ ભર્તા પુત્રા ધનં સુખમ્ આયૂ રૂપં ચ સંપ્રીતિર્ જાયતે પ્રાક્તનાનુગમ્
વિષ્ટિએ પિતાને કહ્યું: 'પતિ, સંતાન, ધન, સુખ, આયુષ્ય, રૂપ અને સ્નેહ—આ બધું પૂર્વકર્મ પ્રમાણે મળે છે.'
યત્ પુરા વિહિતં કર્મ પ્રાણિના સાધ્વ્ અસાધુ વા ફલં તદનુરોધેન પ્રાપ્યતે ઽપિ ભવાન્તરે
જે કર્મ જીવએ પહેલાં કર્યું હોય, સારું કે ખરાબ, એનું ફળ તેને એ પ્રમાણે મળે છે—even બીજા જન્મમાં પણ.
સ્વદોષ એવ તત્ પિત્રા પરિહર્તવ્ય આદરાત્ તાદૃગ્ એવ ફલં તુ સ્યાદ્ યાદૃગ્ આચરિતં પુરા
પિતાએ પોતાના દોષથી સાવચેતી રાખવી જોઈએ; ફળ તો એ જ મળે જેવું પૂર્વે વર્તન કર્યું હોય.
તસ્માત્ તદ્દાનસંબન્ધં સ્વવંશાનુગતં પિતા કરોતિ શેષં દૈવેન યદ્ ભાવ્યં તદ્ ભવિષ્યતિ
એથી પિતા પોતાનાં કુળ પ્રમાણે દાન અને સંબંધ કરે છે; બાકી જેવું ભાગ્યમાં લખાયું હોય એ જ થાય છે.
તચ્ છ્રુત્વા દુહિતુર્ વાક્યં ત્વષ્ટુઃ પુત્રાય ભીષણામ્ વિશ્વરૂપાય તાં પ્રાદાદ્ વિષ્ટિં લોકભયંકરીમ્
પુત્રીના વચન સાંભળી ત્વષ્ટાએ વિશ્વરૂપ નામના પોતાના પુત્રને, લોકમાં ભય પેદા કરતી ભયાનક વિષ્ટિને આપી દીધી.
વિશ્વરૂપો ઽપિ તદ્વચ્ ચ ભીષણો ભીષણાકૃતિઃ એવં મિથઃ સંચરતોઃ શીલરૂપસમાનયોઃ
વિશ્વરૂપ પણ તદ્દન ભયાનક અને ભયજનક રૂપ ધરાવતો હતો; એમ બંને સાથે રહેતા, તેમનું સ્વભાવ અને રૂપ સરખું હતું.
પ્રીતિઃ કદાચિદ્ વૈષમ્યં દંપત્યોર્ અભવન્ મિથઃ ગણ્ડો નામાભવત્ પુત્રો હ્ય્ અતિગણ્ડસ્ તથૈવ ચ
ક્યારેક દંપતીમાં પ્રેમ, તો ક્યારેક મનમેળ ન રહેતો; તેમના પુત્રનું નામ ગણ્ડ હતું અને બીજાનો અતિગણ્ડ.
રક્તાક્ષઃ ક્રોધનશ્ ચૈવ વ્યયો દુર્મુખ એવ ચ તેભ્યઃ કનીયાન્ અભવદ્ ધર્ષણો નામ પુણ્યભાક્
લાલ આંખોવાળો, ક્રોધી, ઉડાઉ અને કડક સ્વભાવવાળો—એમાં સૌથી નાનો પુત્ર ધર્ષણ નામે પવિત્ર ફળ પામનાર હતો.
સુતઃ સુશીલઃ સુભગઃ શાન્તઃ શુદ્ધમતિઃ શુચિઃ સ કદાચિદ્ યમગૃહં દ્રષ્ટું માતુલમ્ અભ્યગાત્
એક પુત્ર સારા સ્વભાવનો, સૌભાગ્યશાળી, શાંત, શુદ્ધમન અને પવિત્ર હતો; એ ક્યારેક યમલોકમાં પોતાના મામાને મળવા ગયો.
સ દદર્શ બહૂઞ્ જન્તૂન્ સ્વર્ગસ્થાન્ ઇવ દુઃખિનઃ સ માતુલં તુ પપ્રચ્છ નત્વા ધર્મં સનાતનમ્
ત્યાં તેણે ઘણા જીવોને જોયા, સ્વર્ગમાં હોય તેમ દુઃખી. પછી તેણે નમસ્કાર કરીને પોતાના મામાને શાશ્વત ધર્મ વિશે પૂછ્યું.
ક ઇમે સુખિનસ્ તાત પચ્યન્તે નરકે ચ કે
પિતા, એ સુખી કોણ છે અને નર્કમાં કોણ દુઃખ ભોગવે છે?