પૂર્વદેશાધિપઃ કશ્ચિત્ પવમાન ઇતિ શ્રુતઃ ક્ષત્રધર્મરતઃ શ્રીમાન્ દેવબ્રાહ્મણપાલકઃ
પૂર્વ દિશાનો એક રાજા હતો, જેને પવમાન કહેવાતા; તે ક્ષત્રિય ધર્મમાં તત્પર, ધનવાન અને દેવો તથા બ્રાહ્મણોનો રક્ષક હતો.
બલેન મહતા યુક્તઃ સપુરોધા વનં યયૌ રેમે સ્ત્રીભિર્ મનોજ્ઞાભિર્ નૃત્યવાદિત્રજૈઃ સુખૈઃ
મોટા બળથી યુક્ત એ રાજા પોતાના પુરોહિતો સાથે વનમાં ગયો; ત્યાં તેણે મનોહર સ્ત્રીઓની સંગતમાં, સંગીત-નૃત્ય અને સુખોમાં આનંદ માણ્યો.
સ ચ એવં ધનુષ્પાણિર્ મૃગયાશીલિભિર્ વૃતઃ એવં ભ્રમન્ કદાચિત્ સ શ્રાન્તો દ્રુમમ્ ઉપાગતઃ
તે ધનુષ્ય ધારણ કરીને, શિકારપ્રેમી શિકારીઓથી ઘેરાયેલો, અહીં-ત્યાં ફરતો હતો. એ રીતે ફરતાં ફરતાં, એક વખતે થાકી ગયો અને એક વૃક્ષ પાસે ગયો.
ગૌતમીતીરસંભૂતં નાનાપક્ષિગણૈર્ વૃતમ્ આશ્રમાણાં ગૃહપતિં ધર્મજ્ઞમ્ ઇવ સેવિતમ્
એ વૃક્ષ ગૌતમીનદીના કાંઠે ઉગેલું હતું, અનેક પ્રકારના પક્ષીઓથી ઘેરાયેલું હતું, અને એ રીતે સેવા પામતું હતું જેમ કોઈ ધર્મને જાણનારો આશ્રમવાસી ગૃહસ્થ હોય.
તમ્ આશ્રિત્ય નગશ્રેષ્ઠં પવમાનો નૃપોત્તમઃ સ વિશ્રાન્તો જનવૃત ઈક્ષાં ચક્રે નગોત્તમમ્
એ મહાન વૃક્ષની છાયામાં રાજા પવમાન, પોતાના લોકો સાથે, આરામ કરવા બેઠો અને એ ઉત્તમ પર્વતને નિહાળવા લાગ્યો.
તત્રાપશ્યદ્ દ્વિજં સ્થૂલં દ્વિમુખં શોભનાકૃતિમ્ ચિન્તાવિષ્ટં તથા શ્રાન્તં તમ્ અપૃચ્છન્ નૃપોત્તમઃ
ત્યાં તેણે એક મોટું, બે મુખ ધરાવતું, સુંદર આકારવાળું, વિચારોમાં ડૂબેલું અને થાકેલું પક્ષી જોયું; ત્યારે મહારાજાએ તેને પ્રશ્ન કર્યો.
કો ભવાન્ દ્વિમુખઃ પક્ષી ચિન્તાવાન્ ઇવ લક્ષ્યસે નૈવાત્ર કશ્ચિદ્ દુઃખાર્તઃ કસ્માત્ ત્વં દુઃખમ્ આગતઃ
તમે કોણ છો, બે મુખ ધરાવતા પક્ષી? તમે તો ઘણાં વિચારોમાં ડૂબેલા દેખાવ છો. અહીં કોઈને દુઃખ લાગતું નથી, તો પછી તમને દુઃખ કેમ આવ્યું છે?
તતઃ પ્રોવાચ નૃપતિં પવમાનં શનૈઃ શનૈઃ સમાશ્વસ્તમનાઃ પક્ષી ચિચ્ચિકો નિઃશ્વસન્ મુહુઃ
પછી ચિચ્ચિકા નામનો પક્ષી ધીમે ધીમે શ્વાસ લેતો અને મન થોડું શાંત કરીને પવમાન રાજાને બોલ્યો.
મત્તો ભયં ન ચાન્યેષાં મમ વાન્યોપપાદિતમ્ નાનાપુષ્પફલાકીર્ણં મુનિભિઃ પરિસેવિતમ્
મને કોઈનો ડર નથી અને કોઈએ મને કશું નુકસાન પણ કર્યું નથી. આ પર્વત તો色色ના ફૂલો અને ફળોથી શોભે છે અને મુનિઓ અહીં સેવા કરે છે.
પશ્યેયં શૂન્યમ્ એવાદ્રિં તતઃ શોચામિ મામ્ અહમ્ ન લભામિ સુખં કિંચિન્ ન તૃપ્યામિ કદાચન નિદ્રાં પ્રાપ્નોમિ ન ક્વાપિ ન વિશ્રાન્તિં ન નિર્વૃતિમ્
તોય હું આ પર્વતને ખાલી જ જોઉં છું, એટલે હું પોતાનુ દુઃખ મનાવું છું. મને ક્યાંયે સુખ મળતું નથી, કદી સંતોષ થતો નથી, ક્યાંયે ઊંઘ આવતી નથી, આરામ કે તૃપ્તિ પણ મળતી નથી.
દ્વિમુખસ્ય દ્વિજસ્યોક્તં શ્રુત્વા રાજાતિવિસ્મિતઃ
બે મોઢાવાળા બ્રાહ્મણના શબ્દો સાંભળીને રાજા ખૂબ જ આશ્ચર્યચકિત થયો.
કો ભવાન્ કિં કૃતં પાપં કસ્માચ્ છૂન્યશ્ ચ પર્વતઃ એકેનાસ્યેન તૃપ્યન્તિ પ્રાણિનો ઽત્ર નગોત્તમે
તમે કોણ છો? તમે કયું પાપ કર્યું છે? આ પર્વત શુન્ય કેમ છે? અહીં આ મહાન પર્વતે જીવ માત્ર એક મોઢાથી સંતોષ પામે છે—
કિમ્ ઉતાસ્યદ્વયેન ત્વં ન તૃપ્તિમ્ ઉપયાસ્યસિ કિં વા તે દુષ્કૃતં પ્રાપ્તમ્ ઇહ જન્મન્ય્ અથો પુરા
પણ તમને બે મોઢા હોવા છતાં સંતોષ નહીં મળે? આ જન્મમાં કે અગાઉના જન્મમાં તમે કયું દુષ્કર્મ કર્યું છે?
તત્ સર્વં શંસ મે સત્યં ત્રાસ્યે ત્વાં મહતો ભયાત્
મને આ બધું સાચું સાચું કહો; હું તમને મોટા ભયથી બચાવીશ.
રાજાનં તં દ્વિજઃ પ્રાહ નિઃશ્વસન્ન્ અથ ચિચ્ચિકઃ
પછી ચિચ્ચિક નામના બ્રાહ્મણે ઊંડી શ્વાસ લઈને રાજાને કહ્યું.
વક્ષ્યે ઽહં ત્વાં પૂર્વવૃત્તં પવમાન શૃણુષ્વ તત્ અહં દ્વિજાતિપ્રવરો વેદવેદાઙ્ગપારગઃ
હું તારો પહેલાનો વાર્તા કહિશ, પવમાન, તું સાંભળ. હું શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ છું, વેદ અને તેના અંગોમાં પારંગત છું.
કુલીનો વિદિતપ્રાજ્ઞઃ કાર્યહન્તા કલિપ્રિયઃ વદે પુરસ્ તથા પૃષ્ઠે અન્યદ્ અન્યચ્ ચ જન્તુષુ
મૂળથી ઉંચા કુળમાં જન્મેલો, જ્ઞાની તરીકે ઓળખાતો, કર્તવ્યનો નાશક, ઝઘડાલુ, હું સામે એક વાત કહું, પાછળ બીજી અને લોકોમાં ત્રીજી.
પરવૃદ્ધ્યા સદા દુઃખી માયયા વિશ્વવઞ્ચકઃ કૃતઘ્નઃ સત્યરહિતઃ પરનિન્દાવિચક્ષણઃ
હંમેશા બીજાની વૃદ્ધિથી દુઃખી, માયાથી બધાને છેતરી, અકૃતજ્ઞ, સત્યથી વિમુખ અને બીજાની નિંદામાં કુશળ.
મિત્રસ્વામિગુરુદ્રોહી દમ્ભાચારો ઽતિનિર્ઘૃણઃ મનસા કર્મણા વાચા તાપયામિ જનાન્ બહૂન્
મિત્ર, માલિક અને ગુરુનો દ્રોહી, દંભી, અત્યંત ક્રૂર, હું મન, કર્મ અને વાણીથી અનેક લોકોને પીડાવું છું.
અયમ્ એવ વિનોદો મે સદા યત્ પરહિંસનમ્ યુગ્મભેદં ગણોચ્છેદં મર્યાદાભેદનં સદા
મારે તો બીજાને દુઃખ આપવું, જોડાં તોડવું, જૂથો ભંગ કરવું અને હંમેશા મર્યાદા તોડવી જ આનંદ છે.
કરોમિ નિર્વિચારો ઽહં વિદ્વત્સેવાપરાઙ્મુખઃ ન મયા સદૃશઃ કશ્ચિત્ પાતકી ભવનત્રયે
હું વિચારો વિના કામ કરું છું, વિદ્વાનોની સેવા તરફ પીઠ ફેરવી છે; ત્રણેય લોકમાં મારા જેવો પાપી બીજું કોઈ નથી.
તેનાહં દ્વિમુખો જાતસ્ તાપનાદ્ દુઃખભાગ્ય્ અહમ્ તસ્માદ્ દુઃખેન સંતપ્તઃ શૂન્યો ઽયં પર્વતો મમ
આ કારણે હું બે મોઢાવાળો થયો છું, દુઃખ અને દુર્ભાગ્યથી પીડાયેલો છું; તેથી મારા કારણે આ પર્વત શુન્ય છે.
અન્યચ્ ચ શૃણુ ભૂપાલ વાક્યં ધર્માર્થસંહિતમ્ બ્રહ્મહત્યાસમં પાપં તદ્ વિના તદ્ અવાપ્યતે
હવે વધુ ધર્મ અને હિતથી ભરેલા વચન સાંભળો, રાજા; બ્રાહ્મણહત્યા જેટલું મોટું પાપ એ વિના પણ થાય છે.
ક્ષત્રિયઃ સંગરં ગત્વા અથવાન્યત્ર સંગરાત્ પલાયન્તં ન્યસ્તશસ્ત્રં વિશ્વસ્તં ચ પરાઙ્મુખમ્
કોઈ ક્ષત્રિય યુદ્ધમાં જઈને, અથવા યુદ્ધ સિવાય પણ, જે ભાગી જાય, શસ્ત્ર મૂકી દે, વિશ્વાસપૂર્વક હોય કે પીઠ ફેરવે—
અવિજ્ઞાતં ચોપવિષ્ટં બિભેમીતિ ચ વાદિનમ્ તં યદિ ક્ષત્રિયો હન્યાત્ સ તુ સ્યાદ્ બ્રહ્મઘાતકઃ
અથવા અજાણ્યો, બેઠેલો કે 'હું ડર્યો છું' એવું કહેતો હોય—એવો માણસ જો ક્ષત્રિય મારે તો તે બ્રાહ્મણહંતાની ગણના થાય.
અધીતં વિસ્મરતિ યસ્ ત્વં કરોતિ તથોત્તમમ્ અનાદરં ચ ગુરુષુ તમ્ આહુર્ બ્રહ્મઘાતકમ્
જે વ્યક્તિ શીખેલું ભૂલી જાય, શ્રેષ્ઠ કાર્યના વિરુદ્ધ વર્તે, અથવા ગુરુઓનું અપમાન કરે—તેને પણ બ્રાહ્મણહંતો કહે છે.
પ્રત્યક્ષે ચ પ્રિયં વક્તિ પરોક્ષે પરુષાણિ ચ અન્યદ્ ધૃદિ વચસ્ય્ અન્યત્ કરોત્ય્ અન્યત્ સદૈવ યઃ
જે વ્યક્તિ સામે મીઠું બોલે, પાછળ કઠોર બોલે, મનમાં એક રાખે, બોલે બીજું અને કરે ત્રીજું—
ગુરૂણાં શપથં કર્તા દ્વેષ્ટા બ્રાહ્મણનિન્દકઃ મિથ્યા વિનીતઃ પાપાત્મા સ તુ સ્યાદ્ બ્રહ્મઘાતકઃ
જે ગુરુઓ સામે ખોટી શપથ લે, દ્વેષ રાખે, બ્રાહ્મણોની નિંદા કરે, ખોટી વિનમ્રતા બતાવે અને પાપી હોય—એવો પણ બ્રાહ્મણહંતો કહેવાય.
દેવં વેદમ્ અથાધ્યાત્મં ધર્મબ્રાહ્મણસંગતિમ્ એતાન્ નિન્દતિ યો દ્વેષાત્ સ તુ સ્યાદ્ બ્રહ્મઘાતકઃ
જે માણસ દ્વેષથી દેવ, વેદ, આત્મા અથવા સારા બ્રાહ્મણોની સંગતને નિંદા કરે છે, એ ખરેખર બ્રહ્મહત્યા કરનાર ગણાય છે.
એવં ભૂતો ઽપ્ય્ અહં રાજન્ દમ્ભાર્થં લજ્જયા તથા સદ્વૃત્ત ઇવ વર્તે ઽહં તસ્માદ્ રાજન્ દ્વિજો ઽભવમ્
હું એવો હોવા છતાં, રાજન, માત્ર દેખાડા અને શરમના કારણે સારા વર્તનવાળો જણાય એમ વર્તતો રહ્યો; તેથી, રાજન, હું દ્વિજ બન્યો.