કદાચિદ્ બાલરૂપેણ એવં ચરતિ પાપકૃત્ યત્રાસ્તે બ્રાહ્મણો વિદ્વાઞ્ શાકલ્યો મુનિસત્તમઃ
ક્યારેક બાળકના રૂપમાં પણ એ પાપી ફરતો; એ રીતે એ દુષ્ટ જ્યાં વિદ્વાન બ્રાહ્મણ, મહાન ઋષિ શકલ્ય રહે છે ત્યાં ભટકતો.
તમ્ આયાતિ મહાપાપી પરશૂ રાક્ષસાધમઃ શુચિષ્મન્તં દ્વિજશ્રેષ્ઠં પરશુર્ નિત્યમ્ એવ ચ
એ મહાપાપી પરશુ રાક્ષસ વારંવાર શુદ્ધ અને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ શકલ્ય પાસે પહોંચતો.
નેતું હન્તું પ્રવૃત્તો ઽપિ ન શશાક સ પાપકૃત્ સ કદાચિદ્ દ્વિજશ્રેષ્ઠો દેવાન્ અભ્યર્ચ્ય યત્નતઃ
એ દુષ્ટ તેને લઈ જવા કે મારી નાખવા પ્રયત્નશીલ હતો, પણ ક્યારેય સફળ થયો નહીં; એક વખત એ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણે ભક્તિપૂર્વક દેવોની પૂજા કરી હતી—
ભોક્તુકામઃ કિલાયાતસ્ તત્રાયાત્ પરશુર્ મુને બ્રહ્મરૂપધરો ભૂત્વા શિથિલઃ પલિતો ઽબલી કન્યામ્ આદાય કાંચિચ્ ચ શાકલ્યં વાક્યમ્ અબ્રવીત્
ભોજનની ઈચ્છાથી પરશુ ત્યાં આવ્યો, હે મુનિ, બ્રાહ્મણનું રૂપ ધારણ કરી, કમજોર, સફેદ વાળવાળો અને નિર્બળ, સાથે એક કન્યા લઈને શકલ્યને કહ્યું—
ભોજનસ્યાર્થિનં વિદ્ધિ માં ચ કન્યામ્ ઇમાં દ્વિજ આતિથ્યકાલે સંપ્રાપ્તં કૃતકૃત્યો ઽસિ માનદ
હે બ્રાહ્મણ, મને અને આ કન્યાને ભોજનની જરૂર છે, અતિથિ તરીકે તારી પાસે આવ્યા છીએ; આ સમયે તું સાચો માન આપનાર છે.
ત એવ ધન્યા લોકે ઽસ્મિન્ યેષામ્ અતિથયો ગૃહાત્ પૂર્ણાભિલાષા નિર્યાન્તિ જીવન્તો ઽપિ મૃતાઃ પરે
આ દુનિયામાં એ જ લોકો ધન્ય છે, જેઓના ઘરમાંથી અતિથિઓ પોતાની ઈચ્છાઓ પૂર્ણ કરીને, જીવતા કે મરેલા, પ્રસન્ન થઈને જાય છે.
ભોજને તૂપવિષ્ટે તુ આત્માર્થં કલ્પિતં તુ યત્ અતિથિભ્યસ્ તુ યો દદ્યાદ્ દત્તા તેન વસુંધરા
જ્યારે કોઈ ભોજન માટે બેઠું હોય, ત્યારે પોતાના માટે રાખેલું જે કંઈ હોય, એ જો કોઈ અતિથિને આપે, તો એ દાનથી આખી ધરતી આપેલી ગણાય છે.
એતચ્ છ્રુત્વા તુ શાકલ્યો દદામીત્ય્ એવમ્ અબ્રવીત્ આસને ચોપવેશ્યાથાજ્ઞાનાત્ તં પરશું દ્વિજમ્
આ સાંભળીને શાકલ્યએ કહ્યું: 'હું આપું છું.' પછી, આજ્ઞા પ્રમાણે, દ્વિજને આસન પર બેસાડીને તેને પરશુ આપી દીધો.
યથાન્યાયં પૂજયિત્વા શાકલ્યો ભોજનં દદૌ આપોશનં કરે કૃત્વા પરશુર્ વાક્યમ્ અબ્રવીત્
શાકલ્યએ યોગ્ય રીતે સન્માન કરીને ભોજન આપ્યું. પછી હાથ ધોઈને પરશુએ વાત કરી.
દૂરાદ્ અભ્યાગતં શ્રાન્તમ્ અનુગચ્છન્તિ દેવતાઃ તસ્મિંસ્ તૃપ્તે તુ તૃપ્તાઃ સ્યુર્ અતૃપ્તે તુ વિપર્યયઃ
દેવતાઓ દૂરથી થાકી આવ્યા હોય એવા મહેમાનનું અનુસરણ કરે છે; જ્યારે એ સંતોષ પામે છે, ત્યારે દેવતાઓ પણ સંતોષ પામે છે; જો એ અસંતોષી રહે, તો વિપરીત થાય છે.
અતિથિશ્ ચાપવાદી ચ દ્વાવ્ એતૌ વિશ્વબાન્ધવૌ અપવાદી હરેત્ પાપમ્ અતિથિઃ સ્વર્ગસંક્રમઃ
અતિથિ અને અપવાદી — આ બંને સર્વના સગા છે; અપવાદી પાપ દૂર કરે છે, અને અતિથિ સ્વર્ગમાં લઈ જાય છે.
અભ્યાગતં પથિ શ્રાન્તં સાવજ્ઞં યો ઽભિવીક્ષતે તત્ક્ષણાદ્ એવ નશ્યન્તિ તસ્ય ધર્મયશઃશ્રિયઃ
જે કોઈ રસ્તા પર થાકી આવેલા મહેમાનને અવમાનના સાથે જુએ છે, તેના ધર્મ, યશ અને સંપત્તિ એ ક્ષણે જ નાશ પામે છે.
તસ્માદ્ અભ્યાગતઃ શ્રાન્તો યાચે ઽહં ત્વાં દ્વિજોત્તમ દાસ્યસે યદિ મે કામં તદ્ ભોક્ષ્યે ઽહં ન ચાન્યથા
આથી, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, હું થાકી ને તારી પાસે આવ્યો છું; હું તને વિનંતી કરું છું — જો તું મારી ઈચ્છા પૂરી કરેશે તો જ હું ભોજન કરીશ, નહિ તો નહીં.
દત્તમ્ ઇત્ય્ એવ શાકલ્યો ભુઙ્ક્ષ્વેત્ય્ એવાહ રાક્ષસમ્ તતઃ પ્રોવાચ પરશુર્ અહં રાક્ષસસત્તમઃ
'આપ્યું,' એમ શાકલ્યએ કહ્યું અને 'ભોજન કર,' એમ રાક્ષસે કહ્યું; પછી પરશુએ કહ્યું: 'હું રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ છું.'
નાહં દ્વિજસ્ તવ રિપુર્ ન વૃદ્ધઃ પલિતઃ કૃશઃ બહૂનિ મે વ્યતીતાનિ વર્ષાણિ ત્વાં પ્રપશ્યતઃ
'હું દ્વિજ નથી, તારો દુશ્મન નથી, વૃદ્ધ કે પાંખા કે દુર્બળ પણ નથી; ઘણા વર્ષોથી હું તને જોઈ રહ્યો છું.'
શુષ્યન્તિ મમ ગાત્રાણિ ગ્રીષ્મે સ્વલ્પોદકં યથા તસ્માન્ નેષ્યે સાનુગં ત્વાં ભક્ષયિષ્યે દ્વિજોત્તમ
'મારા અંગો ઉનાળામાં ઓછી પાણીથી સુકાઈ જાય છે તેમ સુકાઈ રહ્યા છે; તેથી, હું તને અને તારા સાથીઓને લઈ જઈને ભક્ષીશ, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.'
શ્રુત્વા પરશુવાક્યં તચ્ છાકલ્યો વાક્યમ્ અબ્રવીત્
પરશુની વાત સાંભળીને શાકલ્યએ કહ્યું.
યે મહાકુલસંભૂતા વિજ્ઞાતસકલાગમાઃ તત્ પ્રતિશ્રુતમ્ અભ્યેતિ ન જાત્વ્ અત્ર વિપર્યયમ્
જે મહાન કુળમાં જન્મેલા અને સર્વ શાસ્ત્રો જાણે છે, એ લોકો જે વચન આપે છે, તે નિર્ભયપણે પાળે છે; તેમાં ક્યારેય ફેરફાર થતો નથી.
યથોચિતં કુરુ સખે તથાપિ શૃણુ મે વચઃ નિહન્તુમ્ અપ્ય્ ઉદ્યતેષુ વક્તવ્યં હિતમ્ ઉત્તમૈઃ
'મિત્ર, યોગ્ય લાગે તે કર; છતાં, મારી વાત સાંભળ: મૃત્યુ પણ નજીક હોય ત્યારે પણ જ્ઞાની લોકો હિતની વાત કહે છે.'
બ્રાહ્મણો ઽહં વજ્રતનુઃ સર્વતો રક્ષકો હરિઃ પાદૌ રક્ષતુ મે વિષ્ણુઃ શિરો દેવો જનાર્દનઃ
'હું બ્રાહ્મણ છું, મારું શરીર વજ્ર જેવું છે; હરી ચારે તરફથી મારી રક્ષા કરે છે. વિષ્ણુ મારા પગની, જનાર્દન દેવ મારા માથાની રક્ષા કરે.'
બાહૂ રક્ષતુ વારાહઃ પૃષ્ઠં રક્ષતુ કૂર્મરાટ્ હૃદયં રક્ષતાત્ કૃષ્ણો હ્ય્ અઙ્ગુલી રક્ષતાન્ મૃગઃ
'વારાહ મારા હાથોની, કૂર્મરાજા મારી પીઠની, કૃષ્ણ મારું હૃદય અને મૃગ મારી આંગળીઓની રક્ષા કરે.'
મુખં રક્ષતુ વાગીશો નેત્રે રક્ષતુ પક્ષિગઃ શ્રોત્રં રક્ષતુ વિત્તેશઃ સર્વતો રક્ષતાદ્ ભવઃ નાનાપત્સ્વ્ એકશરણં દેવો નારાયણઃ સ્વયમ્
'વાગીશ મારા મોઢાની, પક્ષીદેવ મારા આંખોની, વિત્તેશ મારા કાનની, ભવ ચારે બાજુથી મારી રક્ષા કરે. દરેક મુશ્કેલીમાં દેવ નારાયણ જ મારું એકમાત્ર આશ્રય છે.'
એવમ્ ઉક્ત્વા તુ શાકલ્યો નય વા ભક્ષ વા સુખમ્ માં રાક્ષસેન્દ્ર પરશો ત્વમ્ ઇદાનીમ્ અતન્દ્રિતઃ
આ રીતે કહીને શાકલ્યએ કહ્યું: 'હવે, હે રાક્ષસેન્દ્ર પરશુ, તું મને લઈ જ કે ભક્ષી લે, જેમ તને આનંદ આવે, વિલંબ ન કર.'
રાક્ષસસ્ તસ્ય વચનાદ્ ભક્ષણાય સમુદ્યતઃ નાસ્ત્ય્ એવ હૃદયે નૂનં પાપિનાં કરુણાકણઃ
શાકલ્યની વાત સાંભળીને રાક્ષસે તેને ભક્ષવા તૈયારી કરી; ખરેખર, દુષ્ટોના હૃદયમાં દયાનો એક બિંદુ પણ નથી.
દંષ્ટ્રાકરાલવદનો ગત્વા તસ્યાન્તિકં તદા બ્રાહ્મણં તં નિરીક્ષ્યૈવં પરશુર્ વાક્યમ્ અબ્રવીત્
ભયાનક દાંતવાળું મુખ કરીને પરશુર ત્યાં ગયો; ત્યાં બ્રાહ્મણને જોઈને તેણે આ રીતે કહ્યું.
શઙ્ખચક્રગદાપાણિં ત્વાં પશ્યે ઽહં દ્વિજોત્તમ સહસ્રપાદશિરસં સહસ્રાક્ષકરં વિભુમ્
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, હું તને શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરતો, હજારો પગ, માથાં, આંખો અને હાથ ધરતો ભગવાન રૂપે જોઈ રહ્યો છું.
સર્વભૂતૈકનિલયં છન્દોરૂપં જગન્મયમ્ ત્વામ્ અદ્ય વિપ્ર પશ્યામિ નાસ્તિ તે પૂર્વકં વપુઃ
હે વિપ્ર, આજે હું તને સર્વ જીવોનું એકમાત્ર આશ્રય, વેદરૂપ, સમગ્ર જગતમાં વ્યાપક અને પહેલું કોઈ શરીર ન ધરાવતો જોઈ રહ્યો છું.
તસ્માત્ પ્રસાદયે વિપ્ર ત્વમ્ એવ શરણં ભવ જ્ઞાનં દેહિ મહાબુદ્ધે તીર્થં બ્રૂહ્ય્ અઘનિષ્કૃતિમ્
એટલે, હે વિપ્ર, હું તને વિનંતી કરું છું—તુજ જ મારું આશ્રય બન, હે મહાબુદ્ધિ, મને જ્ઞાન આપ અને પાપ દૂર કરવાની પવિત્ર રીત કહો.
મહતાં દર્શનં બ્રહ્મઞ્ જાયતે નહિ નિષ્ફલમ્ દ્વેષાદ્ અજ્ઞાનતો વાપિ પ્રસઙ્ગાદ્ વા પ્રમાદતઃ
હે બ્રાહ્મણ, મહાન લોકોનું દર્શન કદી નિષ્ફળ જતું નથી; તે દ્વેષ, અજ્ઞાન, સંગાત કે અવિચારે પણ થાય તો પણ ફળ આપે છે.
અયસઃ સ્પર્શસંસ્પર્શો રુક્મત્વાયૈવ જાયતે
લોહ સાથે સ્પર્શ થવાથી તે સોનું બની જાય છે.