યુદ્ધે સ્થિત્વા તુ દનુજૈર્ દૈતેયૈશ્ ચ મહાબલૈઃ વિબુધા જાતસંનદ્ધા મન્યુમ્ ઊચુઃ પુરઃ સ્થિતાઃ
મહાબળવાન દાનવો અને દૈત્યો સામે યુદ્ધમાં ઊભા રહી, દેવતાઓઓ સંપૂર્ણ શસ્ત્રો ધારણ કરીને, સામે ઊભેલા મન્યુને કહ્યું.
સામર્થ્યં તવ પશ્યામઃ પશ્ચાદ્ યોત્સ્યામહે પરૈઃ તસ્માદ્ દર્શય ચાત્માનં મન્યો ઽસ્માકં યુયુત્સતામ્
અમે તારી શક્તિ જોવા માંગીએ છીએ; પછી દુશ્મનો સાથે લડશું. તેથી, હે મન્યુ, અમને યુદ્ધની ઇચ્છા છે, તું પોતાને દર્શા.
તદ્ દેવવચનં શ્રુત્વા મન્યુર્ આહ સ્મયન્ન્ ઇવ
દેવતાઓના આ શબ્દો સાંભળી, મન્યુ હળવી સ્મિત સાથે બોલ્યો.
જનિતા મમ દેવેશઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વદૃક્ પ્રભુઃ યઃ સર્વં વેત્તિ સર્વેષાં ધામનામ મનઃસ્થિતમ્
મારો સર્જનહાર દેવોના સ્વામી છે, સર્વજ્ઞ, સર્વત્ર દ્રષ્ટિ ધરાવનાર, જે બધું જાણે છે—દરેક જીવ, દરેક સ્થાન અને મનમાં રહેલું બધું.
નૈવ કશ્ચિચ્ ચ તં વેત્તિ યઃ સર્વં વેત્તિ સર્વદા અમૂર્તં મૂર્તમ્ અપ્ય્ એતદ્ વેત્તિ કર્તા જગન્મયઃ
કોઈ પણ તેને જાણતો નથી, પણ તે બધાને હંમેશા જાણે છે. તે નિરાકાર પણ સાકાર છે, બધું કરનાર છે, સમગ્ર જગતમાં વ્યાપેલો છે.
પરો ઽસૌ ભગવાન્ સાક્ષાત્ તથા દિવ્ય્ અન્તરિક્ષગઃ કસ્ તસ્ય રૂપં યો વેદ કસ્ય કર્તા જગન્મયઃ
એ પરમ ભગવાન છે, સ્વયં પ્રકાશમાન, દિવ્ય અને આકાશમાં વિહાર કરનાર. તેની સૂરત કોણ જાણે? જે જગતરૂપ છે, તેનો સર્જનહાર કોણ છે?
એવંવિધાદ્ અહં જાતો માં કથં વેત્તુમ્ અર્હથ અથવા દ્રષ્ટુકામા વૈ ભવન્તો માનુપશ્યત
એવા પરમાત્માથી હું જન્મ્યો છું; તમે મને સાચે કેવી રીતે જાણી શકો? છતાં જો જોવાની ઈચ્છા હોય, તો મને જેમ છું તેમ જુઓ.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા દર્શયામ્ આસ મન્યૂ રૂપં સ્વકં મહત્ તાર્તીયચક્ષુષોદ્ભૂતં ભવસ્ય પરમેષ્ઠિનઃ
આવું કહીને મન્યુએ પોતાનું મહાન સ્વરૂપ દર્શાવ્યું, જે પરમેશ્વર ભવનાં ત્રીજા નેત્રમાંથી પ્રગટ થયું હતું.
તેજસા સંભૃતં રૂપં યતઃ સર્વં તદ્ ઉચ્યતે પૌરુષં પુરુષેષ્વ્ એવ અહંકારશ્ ચ જન્તુષુ
તે સ્વરૂપ તેજથી ભરપૂર હતું, જે પુરુષોમાં પુરુષત્વનું મૂળ કહેવાય છે અને જીવોમાં અહંકારરૂપ છે.
ક્રોધઃ સર્વસ્ય યો ભીમ ઉપસંહારકૃદ્ ભવેત્ તં શંકરપ્રતિનિધિં જ્વલન્તં નિજતેજસા
તે સર્વનો ભયાનક ક્રોધ છે, સર્વનો અંત લાવનાર છે, પોતાની જ તેજસ્વી જ્યોતિથી જલતા શંકરનાં પ્રતિનિધિ છે.
સર્વાયુધધરં દૃષ્ટ્વા પ્રણેમુઃ સર્વદેવતાઃ વિત્રેસુર્ દૈત્યદનુજાઃ કૃતાઞ્જલિપુટાઃ સુરાઃ
તેને સર્વ શસ્ત્રો ધારણ કરેલો જોઈ, બધા દેવતાઓએ નમન કર્યું; દૈત્ય અને દાનવો ભયભીત થઈ ગયા, અને દેવતાઓ હાથ જોડીને ઊભા રહ્યા.
ભૂત્વા મન્યુમ્ અથોચુસ્ તે ત્વં સેનાનીઃ પ્રભો ભવ ત્વયા દત્તમ્ ઇદં રાજ્યં મન્યો ભોક્ષ્યામહે વયમ્
પછી તેઓએ મન્યુ સ્વરૂપે કહ્યું: 'હે પ્રભુ, તું અમારો સેનાપતિ બન. તારી કૃપાથી મળેલું રાજ્ય અમે ભોગવશું.'
તસ્માત્ સર્વેષુ કાર્યેષુ જેતા ત્વં જયવર્ધનઃ ત્વમ્ ઇન્દ્રસ્ ત્વં ચ વરુણો લોકપાલાસ્ ત્વમ્ એવ ચ
અટલ છે કે દરેક કાર્યમાં તું જ વિજયી છે, વિજય વધારનાર છે; તું જ ઇન્દ્ર છે, તું જ વરુણ છે, અને તું જ લોકપાલ છે.
અસ્માસુ સર્વદેવેષુ પ્રવિશ ત્વં જયાય વૈ મન્યુઃ પ્રોવાચ તાન્ સર્વાન્ વિના મત્તો ન કિંચન
વિજય માટે તું અમામાં, સર્વ દેવોમાં પ્રવેશ કર. મન્યુએ બધાને કહ્યું: 'મારા વિના કશું પણ નથી.'
સર્વેષ્વ્ અન્તઃ પ્રવિષ્ટો ઽહં ન માં જાનાતિ કશ્ચન સ એવ ભગવાન્ મન્યુસ્ તતો જાતઃ પૃથક્ પૃથક્
હું બધામાં અંદર પ્રવેશેલો છું, છતાં કોઈ મને ઓળખતો નથી. એ જ ભગવાન મન્યુ છે, જે દરેકમાં અલગ-અલગ રૂપે દેખાય છે.
સ એવ રુદ્રરૂપી સ્યાદ્ રુદ્રો મન્યુઃ શિવો ઽભવત્ સ્થાવરં જઙ્ગમં ચૈવ સર્વં વ્યાપ્તં હિ મન્યુના
એ જ રુદ્રરૂપે પ્રગટે છે; રુદ્ર મન્યુ છે, અને મન્યુ શિવ થયો. સ્થાવર અને જંગમ બધું મન્યુથી વ્યાપેલું છે.
તમ્ અવાપ્ય સુરાઃ સર્વે જયમ્ આપુશ્ ચ સંગરે જયો મન્યુશ્ ચ શૌર્યં ચ ઈશતેજઃસમુદ્ભવમ્
તેને પ્રાપ્ત કરીને, બધા દેવોએ યુદ્ધમાં વિજય મેળવ્યો; વિજય, શૌર્ય અને ભગવાનની શક્તિ મન્યુમાંથી જ પ્રગટે છે.
મન્યુના જયમ્ આપ્યાથ કૃત્વા દૈત્યૈશ્ ચ સંગમમ્ યથાગતં યયુઃ સર્વે મન્યુના પરિરક્ષિતાઃ
મન્યુથી વિજય પ્રાપ્ત કરીને અને દૈત્યોથી યુદ્ધ કરીને, બધા મન્યુના રક્ષણ હેઠળ પાછા ગયા.
યત્ર વૈ ગૌતમીતીરે શિવમ્ આરાધ્ય તે સુરાઃ મન્યુમ્ આપુર્ જયં ચૈવ મન્યુતીર્થં તદ્ ઉચ્યતે
ગૌતમીના કિનારે દેવોએ શિવજીની પૂજા કરી હતી અને ત્યાં તેમને ક્રોધ તથા વિજય પ્રાપ્ત થયો હતો; તેથી એ સ્થાનને મન્યુતીર્થ કહેવામાં આવે છે.
ઉત્પત્તિં ચ તથા મન્યોર્ યો નરઃ પ્રયતઃ સ્મરેત્ વિજયો જાયતે તસ્ય ન કૈશ્ચિત્ પરિભૂયતે
જે મનુષ્ય ત્યાં શુદ્ધ મનથી મન્યુની ઉત્પત્તિનું સ્મરણ કરે છે, તેને વિજય મળે છે અને કોઈ પણ તેને હરાવી શકતું નથી.
ન મન્યુતીર્થસદૃશં પાવનં હિ મહામુને યત્ર સાક્ષાન્ મન્યુરૂપી સર્વદા શંકરઃ સ્થિતઃ તત્ર સ્નાનં ચ દાનં ચ સ્મરણં સર્વકામદમ્
મહાન ઋષિ, મન્યુતીર્થ જેટલું પવિત્ર અને શુદ્ધિ આપતું બીજું કોઈ સ્થાન નથી, કારણ કે ત્યાં મન્યુરૂપે શંકરજી સદાય વસે છે; ત્યાં સ્નાન કરવું, દાન આપવું કે સ્મરણ કરવું, બધું જ સર્વ ઇચ્છાઓ પૂરી પાડે છે.
સારસ્વતં નામ તીર્થં સર્વકામપ્રદં શુભમ્ ભુક્તિમુક્તિપ્રદં નૄણાં સર્વપાપપ્રણાશનમ્
સરસ્વત નામનું એક પવિત્ર તીર્થ છે, જે સર્વ ઇચ્છાઓ પૂરી પાડે છે, શુભ છે, મનુષ્યોને ભોગ અને મોક્ષ આપે છે અને બધા પાપો નાશ કરે છે.
સર્વરોગપ્રશમનં સર્વસિદ્ધિપ્રદાયકમ્ તત્રેમં શૃણુ વૃત્તાન્તં વિસ્તરેણાથ નારદ
આ તીર્થ બધા રોગો દૂર કરે છે અને સર્વ સિદ્ધિઓ આપે છે; હવે, નારદજી, ત્યાંની આ વાતને વિગતે સાંભળો.
પુષ્પોત્કટાત્ પૂર્વભાગે પર્વતો લોકવિશ્રુતઃ શુભ્રો નામ ગિરિશ્રેષ્ઠો ગૌતમ્યા દક્ષિણે તટે
પુષ્પોત્કટના પૂર્વ ભાગે, ગૌતમીના દક્ષિણ કાંઠે, શુભ્ર નામનો વિશ્વવિખ્યાત અને શ્રેષ્ઠ પર્વત છે.
શાકલ્ય ઇતિ વિખ્યાતો મુનિઃ પરમનૈષ્ઠિકઃ તસ્મિઞ્ શુભ્રે પુણ્યગિરૌ તપસ્ તેપે હ્ય્ અનુત્તમમ્
એ પવિત્ર અને શુભ પર્વત પર, શકલ્ય નામના મહાન વૈરાગ્યવંત ઋષિએ ઉત્તમ તપ કર્યું હતું.
તપસ્યન્તં દ્વિજશ્રેષ્ઠં ગૌતમીતીરમ્ આશ્રિતમ્ સર્વે ભૂતગણા નિત્યં પ્રણમન્તિ સ્તુવન્તિ તમ્
ગૌતમીના કિનારે તપમાં લીન એવા શ્રેષ્ઠ દ્વિજને ત્યાં બધા ભૂતગણો સતત વંદન કરે છે અને સ્તુતિ કરે છે.
અગ્નિશુશ્રૂષણપરં વેદાધ્યયનતત્પરમ્ ઋષિગન્ધર્વસુમનઃસેવિતે તત્ર પર્વતે
તે પર્વત પર, જે ઋષિ અગ્નિ સેવા અને વેદ અભ્યાસમાં તત્પર હતા, તેમને ઋષિ, ગંધર્વ અને દેવતાઓ પણ સેવા કરતા હતા.
તસ્મિન્ ગિરૌ મહાપુણ્યે દેવદ્વિજભયંકરઃ યજ્ઞદ્વેષી બ્રહ્મહન્તા પરશુર્ નામ રાક્ષસઃ
એ પવિત્ર પર્વત પર પરશુ નામનો રાક્ષસ રહેતો હતો, જે દેવો અને બ્રાહ્મણોને ભય આપતો, યજ્ઞનો દુશ્મન અને બ્રાહ્મણહંતો હતો.
કામરૂપી વિચરતિ નાનારૂપધરો વને ક્ષણં ચ બ્રહ્મરૂપેણ કદાચિદ્ વ્યાઘ્રરૂપધૃક્
એ રાક્ષસ પોતાની ઈચ્છાથી જુદા-જુદા રૂપ ધારણ કરી જંગલમાં ફરતો; ક્યારેક બ્રાહ્મણના રૂપમાં, તો ક્યારેક વાઘના રૂપમાં દેખાતો.
કદાચિદ્ દેવરૂપેણ કદાચિત્ પશુરૂપધૃક્ કદાચિત્ પ્રમદારૂપઃ કદાચિન્ મૃગરૂપતઃ
ક્યારેક દેવના રૂપમાં, ક્યારેક પશુના રૂપમાં, ક્યારેક સ્ત્રીના રૂપમાં અને ક્યારેક હરણના રૂપમાં પણ દેખાતો.