પુનસ્ તામ્ અબ્રવં દેવીં કર્મભૂઃ ક્વ વિધીયતે તદા નારદ નૈવાસીદ્ ભાગીરથ્ય્ અથ નર્મદા
પછી મેં દેવીને ફરી પુછ્યું: 'કર્મભૂમિ ક્યાં સ્થાપિત છે?' એ સમયે, હે નારદ, ન તો ભાગીરથી હતી, ન તો નર્મદા.
યમુના નૈવ તાપી સા સરસ્વત્ય્ અથ ગૌતમી સમુદ્રો વા નદઃ કશ્ચિન્ ન સરઃ સરિતો ઽમલાઃ સા શક્તિઃ પુનર્ અપ્ય્ એવં મામ્ ઉવાચ પુનઃ પુનઃ
યમુના, તાપી, સરસ્વતી કે ગૌતમી પણ નહોતી; સમુદ્ર કે કોઈ નદી, કે કોઈ પવિત્ર સરોવર કે પ્રવાહ પણ નહોતાં. એ શક્તિએ મને વારંવાર આવું જ કહ્યું.
સુમેરોર્ દક્ષિણે પાર્શ્વે તથા હિમવતો ગિરેઃ દક્ષિણે ચાપિ વિન્ધ્યસ્ય સહ્યાચ્ ચૈવાથ દક્ષિણે સર્વસ્ય સર્વકાલે તુ કર્મભૂમિઃ શુભોદયા
સુમેરુ પર્વતના દક્ષિણ ભાગે, હિમવંતના દક્ષિણ ભાગે, વિંધ્ય અને સહ્યાદ્રિના દક્ષિણમાં, દરેક સમયે અને દરેક યુગમાં, શુભ ઉદયવાળી કર્મભૂમિ ઉદ્ભવે છે.
તત્ તુ વાક્યમ્ અથો શ્રુત્વા ત્યક્ત્વા મેરું મહાગિરિમ્ તં પ્રદેશમ્ અથાગત્ય સ્થાતવ્યં ક્વેત્ય્ અચિન્તયમ્ તતો મામ્ અબ્રવીત્ સૈવ વિષ્ણોર્ વાણ્ય્ અશરીરિણી
એ વચન સાંભળીને, મેં મહાન મેરુ પર્વત છોડ્યો, એ પ્રદેશે આવ્યો અને વિચાર્યું કે હવે ક્યાં રહેવું. ત્યારે વિષ્ણુની નિર્દેહી વાણી મને સંભળાઈ.
ઇતો ગચ્છ ઇતસ્ તિષ્ઠ તથોપવિશ ચાત્ર હિ સંકલ્પં કુરુ યજ્ઞસ્ય સ તે યજ્ઞઃ સમાપ્યતે
'અહીંથી જા, અહીં જ રહે, અથવા અહીં બેસ; અહીં જ યજ્ઞ માટે સંકલ્પ કર. તારો યજ્ઞ અહીં પૂર્ણ થશે.'
કૃતે ચૈવાથ સંકલ્પે યજ્ઞાર્થે સુરસત્તમ યદ્ વદન્ત્ય્ અખિલા વેદા વિધે તત્ તત્ સમાચર
જ્યારે યજ્ઞ માટે સંકલ્પ કર્યો, હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, ત્યારે જે કંઈ બધાં વેદો વિધિ વિશે કહે છે, એ બધું જ પ્રમાણે કર.
ઇતિહાસપુરાણાનિ યદ્ અન્યચ્ છબ્દગોચરમ્ સ્વતો મુખે મમ પ્રાયાદ્ અભૂચ્ ચ સ્મૃતિગોચરમ્
ઇતિહાસ, પુરાણો અને જે કંઈ પણ શબ્દોમાં આવે છે, એ બધું મારા મોઢેથી બહાર આવ્યું અને સ્મૃતિમાં પ્રવેશ્યું.
વેદાર્થશ્ ચ મયા સર્વો જ્ઞાતો ઽસૌ તત્ક્ષણેન ચ તતઃ પુરુષસૂક્તં તદ્ અસ્મરં લોકવિશ્રુતમ્
વેદનો આખો અર્થ મને એ ક્ષણે જ જાણાયો; પછી મેં લોકપ્રસિદ્ધ પુરુષસૂક્તનું સ્મરણ કર્યું.
યજ્ઞોપકરણં સર્વં તદ્ ઉક્તં ચ ત્વ્ અકલ્પયમ્ તદુક્તેન પ્રકારેણ યજ્ઞપાત્રાણ્ય્ અકલ્પયમ્
ત્યાં જે યજ્ઞના સાધનો જણાવ્યા છે, એ બધું મેં તૈયાર કર્યું; જેમ જણાવાયું છે, એમ યજ્ઞપાત્રો પણ ગોઠવ્યાં.
અહં સ્થિત્વા યત્ર દેશે શુચિર્ ભૂત્વા યતાત્મવાન્ દીક્ષિતો વિપ્રદેશો ઽસૌ મન્નામ્ના તુ પ્રકીર્તિતઃ
એ સ્થળે ઊભો રહી, શુદ્ધ અને આત્મનિયંત્રિત બની, દીક્ષા લઈને, હે મુનિ, એ પ્રદેશ મારા નામે પ્રસિદ્ધ થયો.
મદ્દેવયજનં પુણ્યં નામ્ના બ્રહ્મગિરિઃ સ્મૃતઃ ચતુરશીતિપર્યન્તં યોજનાનિ મહામુને
મારું દેવયજન પવિત્ર છે, જે બ્રહ્મગિરિ નામે જાણીતા છે, હે મહામુનિ, અને ચોર્યાસી યોજન સુધી વિસ્તરે છે.
મદ્દેવયજનં પુણ્યં પૂર્વતો બ્રહ્મણો ગિરેઃ તત્ર મધ્યે વેદિકા સ્યાદ્ ગાર્હપત્યો ઽસ્ય દક્ષિણે
મારું દેવયજન બ્રહ્મગિરિના પૂર્વમાં આવેલું છે; એના મધ્યમાં વેદિકા છે અને દક્ષિણ ભાગે ગારહપત્ય અગ્નિ છે.
તત્ર ચાહવનીયસ્ય એવમ્ અગ્નીંસ્ ત્વ્ અકલ્પયમ્ વિના પત્ન્યા ન સિધ્યેત યજ્ઞઃ શ્રુતિનિદર્શનાત્
ત્યાં મેં આહવનીય અગ્નિ પણ ગોઠવ્યો; પત્ની વિના યજ્ઞ સિદ્ધ થતો નથી, એમ શાસ્ત્રોમાં દર્શાવાયું છે.
શરીરમ્ આત્મનો ઽહં વૈ દ્વેધા ચાકરવં મુને પૂર્વાર્ધેન તતઃ પત્ની મમાભૂદ્ યજ્ઞસિદ્ધયે
હું મારા શરીરને બે ભાગે વહેંચ્યો, હે મુનિ; પહેલાથી ભાગથી મારી પત્ની યજ્ઞસિદ્ધિ માટે જન્મી.
ઉત્તરેણ ત્વ્ અહં તદ્વદ્ અર્ધો જાયા ઇતિ શ્રુતેઃ કાલં વસન્તમ્ ઉત્કૃષ્ટમ્ આજ્યરૂપેણ નારદ
બીજા ભાગથી હું પોતે પતિ બન્યો, જેમ શ્રુતિમાં કહેવાયું છે; વસંતના ઉત્તમ ઋતુને મેં ઘી રૂપે તૈયાર કર્યું, હે નારદ.
અકલ્પયં તથા ચેધ્મં ગ્રીષ્મં ચાપિ શરદ્ ધવિઃ ઋતું ચ પ્રાવૃષં પુત્ર તદા બર્હિર્ અકલ્પયમ્
એ રીતે મેં ઇંધણ તરીકે ઉનાળાને, અને શરદને હવન તરીકે ગોઠવ્યા; પ્રાવૃષ્ટ ઋતુને, હે પુત્ર, મેં બરહિ રૂપે ગોઠવી.
છન્દાંસિ સપ્ત વૈ તત્ર તદા પરિધયો ઽભવન્ કલાકાષ્ઠાનિમેષા હિ સમિત્પાત્રકુશાઃ સ્મૃતાઃ
ત્યાં એ સાત છંદો યજ્ઞના ઘેરાવા માટેના લાકડાં બની ગયા અને સમયના ભાગો—કલાં, કાષ્ઠા અને નિમેષ—યજ્ઞ માટેનું ઇંધણ, પાત્રો અને કુશ તરીકે માનવામાં આવ્યા.
યો ઽનાદિશ્ ચ ત્વ્ અનન્તશ્ ચ સ્વયં કાલો ઽભવત્ તદા યૂપરૂપેણ દેવર્ષે યોક્ત્રં ચ પશુબન્ધનમ્
પછી, જે સમય અનાદિ અને અનંત છે, એ જ યજ્ઞના યૂપ રૂપે અને પશુને બાંધવા માટેની દોર તરીકે પ્રગટ થયો, હે દેવર્ષિ.
સત્ત્વાદિત્રિગુણાઃ પાશા નૈવ તત્રાભવત્ પશુઃ તતો ઽહમ્ અબ્રવં વાચં વૈષ્ણવીમ્ અશરીરિણીમ્
સત્ત્વ વગેરે ત્રણ ગુણોની દોરો બંધન બની, પણ ત્યાં કોઈ યજ્ઞપશુ નહોતો; ત્યારે મેં શરીર વિના વૈષ્ણવ વાણી ઉચ્ચારી.
વિનૈવ પશુના નાયં યજ્ઞઃ પરિસમાપ્યતે તતો મામ્ અવદદ્ દેવી સૈવ નિત્યાશરીરિણી
યજ્ઞપશુ વિના આ યજ્ઞ પૂર્ણ થઈ શકે નહીં; ત્યારે એ શાશ્વત અને નિર્દેહી દેવીએ મને કહ્યું.
પૌરુષેણાથ સૂક્તેન સ્તુહિ તં પુરુષં પરમ્
પછી પુરુષસૂક્ત વડે એ પરમ પુરુષનું પુરુષાર્થપૂર્વક સ્તવન કર.
તથેત્ય્ ઉક્ત્વા સ્તૂયમાને દેવદેવે જનાર્દને મમ ચોત્પાદકે ભક્ત્યા સૂક્તેન પુરુષસ્ય હિ
'જેમ તું કહે છે તેમ' કહી, જ્યારે દેવોના દેવ જનાર્દન, મારા ઉત્પન્ન કરનાર, મારા ભક્તિપૂર્વક પુરુષસૂક્તથી સ્તુતિ કરવામાં આવ્યા—
સા ચ મામ્ અબ્રવીદ્ દેવી બ્રહ્મન્ માં ત્વં પશું કુરુ તદા વિજ્ઞાય પુરુષં જનકં મમ ચાવ્યયમ્
પછી દેવીએ મને કહ્યું: 'હે બ્રહ્મન, પુરુષને મારા શાશ્વત જનક તરીકે ઓળખી, મને યજ્ઞપશુ બનાવી દે.'
કાલયૂપસ્ય પાર્શ્વે તં ગુણપાશૈર્ નિવેશિતમ્ બર્હિસ્થિતમ્ અહં પ્રૌક્ષં પુરુષં જાતમ્ અગ્રતઃ
સમયના યૂપની બાજુએ, ગુણોના બંધનથી બાંધેલા અને બર્હિ પર સ્થિત એવા, મારા સામે પ્રગટ થયેલા પુરુષને મેં છાંટયા.
એતસ્મિન્ન્ અન્તરે તત્ર તસ્માત્ સર્વમ્ અભૂદ્ ઇદમ્ બ્રાહ્મણાસ્ તુ મુખાત્ તસ્ય ઽભવન્ બાહ્વોશ્ ચ ક્ષત્રિયાઃ
એ જ ક્ષણે, એમાંથી આ સમગ્ર જગત ઉત્પન્ન થયું; એની વાણીમાંથી બ્રાહ્મણો અને બાહુમાંથી ક્ષત્રિયો જન્મ્યા.
મુખાદ્ ઇન્દ્રસ્ તથાગ્નિશ્ ચ શ્વસનઃ પ્રાણતો ઽભવત્ દિશઃ શ્રોત્રાત્ તથા શીર્ષ્ણઃ સર્વઃ સ્વર્ગો ઽભવત્ તદા
એના મુખમાંથી ઇન્દ્ર અને અગ્નિ, શ્વાસમાંથી વાયુ, કાનમાંથી દિશાઓ અને મથાથી આખો સ્વર્ગ સર્જાયો.
મનસશ્ ચન્દ્રમા જાતઃ સૂર્યો ઽભૂચ્ ચક્ષુષસ્ તથા અન્તરિક્ષં તથા નાભેર્ ઊરુભ્યાં વિશ એવ ચ
એના મનમાંથી ચંદ્ર, આંખોમાંથી સૂર્ય, નાભિમાંથી અંતરિક્ષ અને જાંઘોમાંથી લોકો ઉત્પન્ન થયા.
પદ્ભ્યાં શૂદ્રશ્ ચ સંજાતસ્ તથા ભૂમિર્ અજાયત ઋષયો રોમકૂપેભ્ય ઓષધ્યઃ કેશતો ઽભવન્
પગમાંથી શૂદ્ર અને ધરતી, રોમકૂપમાંથી ઋષિઓ અને વાળમાંથી ઔષધિઓ જન્મી.
ગ્રામ્યારણ્યાશ્ ચ પશવો નખેભ્યઃ સર્વતો ઽભવન્ કૃમિકીટપતંગાદિ પાયૂપસ્થાદ્ અજાયત
એના નખમાંથી ઘરેલું અને જંગલી પશુઓ, અને ગુદા તથા ઉપસ્થમાંથી કીડા, જીવજંતુ અને પંખીઓ ઉત્પન્ન થયા.
સ્થાવરં જઙ્ગમં કિંચિદ્ દૃશ્યાદૃશ્યં ચ કિંચન તસ્માત્ સર્વમ્ અભૂદ્ દેવા મત્તશ્ ચાપ્ય્ અભવન્ પુનઃ એતસ્મિન્ન્ અન્તરે સૈવ વિષ્ણોર્ વાગ્ અબ્રવીચ્ ચ મામ્
સ્થાવર-જંગમ, દેખાતા અને અદૃશ્ય બધું એમાંથી ઉત્પન્ન થયું; અને મારી પાસેથી દેવતાઓ ફરીથી પ્રગટ થયા. એ સમયે, વિષ્ણુની વાણી મને સંબોધી.