કુશતર્પણમ્ આખ્યાતં પ્રણીતાસંગમં તથા તીર્થં સર્વેષુ લોકેષુ ભુક્તિમુક્તિપ્રદાયકમ્
પવિત્ર કુશને અર્પણ કરવું અને દીક્ષિતોની સભા વિશે વર્ણન થયું છે. આ તીર્થ સર્વ લોકોમાં ભોગ અને મુક્તિ બંને આપે છે.
તસ્ય સ્વરૂપં વક્ષ્યામિ શૃણુ પાપહરં શુભમ્ વિન્ધ્યસ્ય દક્ષિણે પાર્શ્વે સહ્યો નામ મહાગિરિઃ
હું હવે તેનું સાચું સ્વરૂપ કહું છું—શ્રદ્ધાથી સાંભળ, કારણ કે તે પાપ નાશક અને શુભ છે. વિંધ્યના દક્ષિણ બાજુએ સહ્ય નામે મહાન પર્વત છે.
યદઙ્ઘ્રિભ્યો ઽભવન્ નદ્યો ગોદાભીમરથીમુખાઃ યત્રાભવત્ તદ્ વિરજમ્ એકવીરા ચ યત્ર સા
એ પર્વતના પગથી ગોદાવરી, ભીમા, રથી જેવી નદીઓ ઉત્પન્ન થઈ; ત્યાં જ શુદ્ધ વિરજા નદી છે અને એકવીરા નદી પણ ત્યાં જ છે.
ન તસ્ય મહિમા કૈશ્ચિદ્ અપિ શક્યો ઽનુવર્ણિતુમ્ તસ્મિન્ ગિરૌ પુણ્યદેશે શૃણુ નારદ યત્નતઃ
એ પર્વતનું મહિમા કોઈ પણ વર્ણવી શકે તેમ નથી. એ પવિત્ર પ્રદેશમાં, એ પર્વત પર, નારદ, તું ધ્યાનથી સાંભળ.
ગુહ્યાદ્ ગુહ્યતરં વક્ષ્યે સાક્ષાદ્ વેદોદિતં શુભમ્ યન્ ન જાનન્તિ મુનયો દેવાશ્ ચ પિતરો ઽસુરાઃ
હું હવે એક એવી ગુપ્ત વાત કહું છું, જે સૌથી વધુ રહસ્યમય છે, જે વેદોમાં સ્પષ્ટ રીતે કહી છે, અને જે neither મુનિઓ, દેવો, પિતૃઓ કે અસુરો જાણતા નથી.
તદ્ અહં પ્રીતયે વક્ષ્યે શ્રવણાત્ સર્વકામદમ્ પરઃ સ પુરુષો જ્ઞેયો હ્ય્ અવ્યક્તો ઽક્ષર એવ તુ
તારી પ્રસન્નતા માટે હું એ કહું છું, જે સાંભળવાથી સર્વ ઈચ્છાઓ પૂર્ણ થાય છે. એ પરમ પુરુષ જાણવાનો છે—જે અવ્યક્ત અને અક્ષય છે.
અપરશ્ ચ ક્ષરસ્ તસ્માત્ પ્રકૃત્યન્વિત એવ ચ નિરાકારાત્ સાવયવઃ પુરુષઃ સમજાયત
એમાંથી બીજો, ક્ષર સ્વરૂપ, પ્રકૃતિથી યુક્ત ઉત્પન્ન થયો; નિરાકારમાંથી સાકાર પુરુષ જન્મ્યો.
તસ્માદ્ આપઃ સમુદ્ભૂતા અદ્ભ્યશ્ ચ પુરુષસ્ તથા તાભ્યામ્ અબ્જં સમુદ્ભૂતં તત્રાહમ્ અભવં મુને
એમાંથી જ પાણી ઉત્પન્ન થયું, અને પાણીમાંથી પણ પુરુષ ઉત્પન્ન થયો; એ બંનેમાંથી કમળ ઉત્પન્ન થયું, અને એ કમળમાંથી, મુનિ, હું જન્મ્યો.
પૃથિવી વાયુર્ આકાશ આપો જ્યોતિસ્ તથૈવ ચ એતે મત્તઃ પૂર્વતરા એકદૈવાભવન્ મુને
પૃથ્વી, વાયુ, આકાશ, પાણી અને અગ્નિ—આ બધાં, મુનિ, મારાથી પણ પહેલાં, પ્રથમ દેવરૂપે હતા.
એતાન્ એવ પ્રપશ્યામિ નાન્યત્ સ્થાવરજઙ્ગમમ્ નૈવ વેદાસ્ તદા ચાસન્ નાહં દ્રષ્ટાસ્મિ કિંચન
હું માત્ર એ તત્વોને જ જોઈ શકતો હતો, બીજું કશુંય—સ્થાવર કે જંગમ—નહતું. એ સમયે વેદો પણ નહોતા, અને હું કશું જોઈ શકતો નહોતો.
યસ્માદ્ અહં સમુદ્ભૂતો ન પશ્યેયં તમ્ અપ્ય્ અથ તૂષ્ણીં સ્થિતે મયિ તદા અશ્રૌષં વાચમ્ ઉત્તમામ્
કારણ કે હું એમાંથી જન્મ્યો હતો, હું એને પણ જોઈ શકતો નહોતો. ત્યારે, હું શાંતિથી બેઠો હતો, ત્યારે મેં શ્રેષ્ઠ વાણી સાંભળી.
બ્રહ્મન્ કુરુ જગત્સૃષ્ટિં સ્થાવરસ્ય ચરસ્ય ચ
"બ્રહ્મા, તું જગતની—સ્થાવર અને જંગમ—સૃષ્ટિ કર."
તતો ઽહમ્ અબ્રવં વાચં પરુષાં તત્ર નારદ કથં સ્રક્ષ્યે ક્વ વા સ્રક્ષ્યે કેન સ્રક્ષ્ય ઇદં જગત્
પછી મેં ત્યાં કઠોર શબ્દો કહ્યા, નારદ: 'હું કેવી રીતે સર્જન કરું? ક્યાં સર્જન કરું? અને કઈ રીતે આ જગત સર્જું?'
સૈવ વાગ્ અબ્રવીદ્ દૈવી પ્રકૃતિર્ યાભિધીયતે વિષ્ણુના પ્રેરિતા માતા જગદીશા જગન્મયી
એ જ વાણી, જેને દેવત્વરૂપ પ્રકૃતિ કહે છે, અને જે વિષ્ણુ દ્વારા પ્રેરિત છે—જગતની માતા, જગદીશ્વરી, સર્વમાં વ્યાપક—એ મને બોલી.
યજ્ઞં કુરુ તતઃ શક્તિસ્ તે ભવિત્રી ન સંશયઃ યજ્ઞો વૈ વિષ્ણુર્ ઇત્ય્ એષા શ્રુતિર્ બ્રહ્મન્ સનાતની
"યજ્ઞ કર; પછી તારી અંદર શક્તિ અવશ્ય આવશે. યજ્ઞ એજ વિષ્ણુ છે—આ પ્રાચીન શાસ્ત્રવાણી છે, હે બ્રહ્મા."
કિં યજ્વનામ્ અસાધ્યં સ્યાદ્ ઇહ લોકે પરત્ર ચ
આ જગતમાં કે પરલોકમાં, યજ્ઞ કરનાર માટે શું અપ્રાપ્ય રહી શકે?
પુનસ્ તામ્ અબ્રવં દેવીં ક્વ વા કેનેતિ તદ્ વદ યજ્ઞઃ કાર્યો મહાભાગે તતઃ સોવાચ માં પ્રતિ
પછી મેં ફરીથી એ દેવીને પૂછ્યું: 'ક્યાં અને કેવી રીતે કરવું? એ કહો. હે મહાભાગ્યવતી, યજ્ઞ કેવી રીતે કરવો?' ત્યારે એ મને બોલી.
ઓંકારભૂતા યા દેવી માતૃકલ્પા જગન્મયી કર્મભૂમૌ યજસ્વેહ યજ્ઞેશં યજ્ઞપૂરુષમ્
"જે દેવી ઓંકારરૂપ છે, માતા સમાન છે અને સર્વ જગતમાં વ્યાપી છે—કર્મભૂમિ પર તું અહીં યજ્ઞના સ્વામી, યજ્ઞપુરુષની ઉપાસના કર."
સ એવ સાધનં તે સ્યાત્ તેન તં યજ સુવ્રત યજ્ઞઃ સ્વાહા સ્વધા મન્ત્રા બ્રાહ્મણા હવિરાદિકમ્
એ જ તારો સાધન બનશે; એના દ્વારા, હે શુભવ્રત, તું તેની પૂજા કર. યજ્ઞ, સ્વાહા, સ્વધા, મંત્રો, બ્રાહ્મણો, હવન અને બીજા બધા ઉપાયો—
હરિર્ એવાખિલં તેન સર્વં વિષ્ણોર્ અવાપ્યતે
હરિ જ બધું છે; એના દ્વારા વિષ્ણુનું સર્વ સ્વરૂપ પ્રાપ્ત થાય છે.
પુનસ્ તામ્ અબ્રવં દેવીં કર્મભૂઃ ક્વ વિધીયતે તદા નારદ નૈવાસીદ્ ભાગીરથ્ય્ અથ નર્મદા
પછી મેં દેવીને ફરી પુછ્યું: 'કર્મભૂમિ ક્યાં સ્થાપિત છે?' એ સમયે, હે નારદ, ન તો ભાગીરથી હતી, ન તો નર્મદા.
યમુના નૈવ તાપી સા સરસ્વત્ય્ અથ ગૌતમી સમુદ્રો વા નદઃ કશ્ચિન્ ન સરઃ સરિતો ઽમલાઃ સા શક્તિઃ પુનર્ અપ્ય્ એવં મામ્ ઉવાચ પુનઃ પુનઃ
યમુના, તાપી, સરસ્વતી કે ગૌતમી પણ નહોતી; સમુદ્ર કે કોઈ નદી, કે કોઈ પવિત્ર સરોવર કે પ્રવાહ પણ નહોતાં. એ શક્તિએ મને વારંવાર આવું જ કહ્યું.
સુમેરોર્ દક્ષિણે પાર્શ્વે તથા હિમવતો ગિરેઃ દક્ષિણે ચાપિ વિન્ધ્યસ્ય સહ્યાચ્ ચૈવાથ દક્ષિણે સર્વસ્ય સર્વકાલે તુ કર્મભૂમિઃ શુભોદયા
સુમેરુ પર્વતના દક્ષિણ ભાગે, હિમવંતના દક્ષિણ ભાગે, વિંધ્ય અને સહ્યાદ્રિના દક્ષિણમાં, દરેક સમયે અને દરેક યુગમાં, શુભ ઉદયવાળી કર્મભૂમિ ઉદ્ભવે છે.
તત્ તુ વાક્યમ્ અથો શ્રુત્વા ત્યક્ત્વા મેરું મહાગિરિમ્ તં પ્રદેશમ્ અથાગત્ય સ્થાતવ્યં ક્વેત્ય્ અચિન્તયમ્ તતો મામ્ અબ્રવીત્ સૈવ વિષ્ણોર્ વાણ્ય્ અશરીરિણી
એ વચન સાંભળીને, મેં મહાન મેરુ પર્વત છોડ્યો, એ પ્રદેશે આવ્યો અને વિચાર્યું કે હવે ક્યાં રહેવું. ત્યારે વિષ્ણુની નિર્દેહી વાણી મને સંભળાઈ.
ઇતો ગચ્છ ઇતસ્ તિષ્ઠ તથોપવિશ ચાત્ર હિ સંકલ્પં કુરુ યજ્ઞસ્ય સ તે યજ્ઞઃ સમાપ્યતે
'અહીંથી જા, અહીં જ રહે, અથવા અહીં બેસ; અહીં જ યજ્ઞ માટે સંકલ્પ કર. તારો યજ્ઞ અહીં પૂર્ણ થશે.'
કૃતે ચૈવાથ સંકલ્પે યજ્ઞાર્થે સુરસત્તમ યદ્ વદન્ત્ય્ અખિલા વેદા વિધે તત્ તત્ સમાચર
જ્યારે યજ્ઞ માટે સંકલ્પ કર્યો, હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, ત્યારે જે કંઈ બધાં વેદો વિધિ વિશે કહે છે, એ બધું જ પ્રમાણે કર.
ઇતિહાસપુરાણાનિ યદ્ અન્યચ્ છબ્દગોચરમ્ સ્વતો મુખે મમ પ્રાયાદ્ અભૂચ્ ચ સ્મૃતિગોચરમ્
ઇતિહાસ, પુરાણો અને જે કંઈ પણ શબ્દોમાં આવે છે, એ બધું મારા મોઢેથી બહાર આવ્યું અને સ્મૃતિમાં પ્રવેશ્યું.
વેદાર્થશ્ ચ મયા સર્વો જ્ઞાતો ઽસૌ તત્ક્ષણેન ચ તતઃ પુરુષસૂક્તં તદ્ અસ્મરં લોકવિશ્રુતમ્
વેદનો આખો અર્થ મને એ ક્ષણે જ જાણાયો; પછી મેં લોકપ્રસિદ્ધ પુરુષસૂક્તનું સ્મરણ કર્યું.
યજ્ઞોપકરણં સર્વં તદ્ ઉક્તં ચ ત્વ્ અકલ્પયમ્ તદુક્તેન પ્રકારેણ યજ્ઞપાત્રાણ્ય્ અકલ્પયમ્
ત્યાં જે યજ્ઞના સાધનો જણાવ્યા છે, એ બધું મેં તૈયાર કર્યું; જેમ જણાવાયું છે, એમ યજ્ઞપાત્રો પણ ગોઠવ્યાં.
અહં સ્થિત્વા યત્ર દેશે શુચિર્ ભૂત્વા યતાત્મવાન્ દીક્ષિતો વિપ્રદેશો ઽસૌ મન્નામ્ના તુ પ્રકીર્તિતઃ
એ સ્થળે ઊભો રહી, શુદ્ધ અને આત્મનિયંત્રિત બની, દીક્ષા લઈને, હે મુનિ, એ પ્રદેશ મારા નામે પ્રસિદ્ધ થયો.