દેવાનાં ગૌતમીતીરે તત્ર સંનિહિતઃ શિવઃ ઇતિ તેષાં સમાયોગો દેવાનામ્ અભવત્ કિલ
ગૌતમીએના કિનારે દેવોમાં શિવ હાજર હતા. એમ કહેવાય છે કે ત્યાં દેવો એકત્ર થયા.
દેવાઃ સ્વરથમ્ આરૂઢાસ્ તત્ર તત્ર સમાગમન્ ગૌતમ્યાઃ સરિદમ્બાયાઃ પુલિને વિમલાશયાઃ
દેવતાઓ પોતાના રથ પર ચડીને, ગૌતમીએના રેતાળ કિનારે, શુદ્ધ મનથી, વિવિધ સ્થળોએ ભેગા થયા.
પ્રસન્નાભીષ્ટદા યા સ્યાત્ પિતૄણામ્ અખિલસ્ય તુ તતો દેવગણાઃ સર્વે સ્તુત્વા દેવં મહેશ્વરમ્ અભયં ચિન્તયામ્ આસુસ્ તે સર્વે ઽથ પરસ્પરમ્
જે પિતૃઓને પ્રસન્ન થઈને ઇચ્છિત વર આપે છે—તે પછી, બધા દેવોએ મહેશ્વરનું સ્તવન કર્યું અને એકબીજા સાથે નિર્ભયતા માટે વિચાર કરવા લાગ્યા.
અત્રાપ્ય્ ઉપાયઃ કો ઽસ્માકં નિર્જિતાનાં પરૈર્ હઠાત્ એકમ્ એવાત્ર નઃ શ્રેયો વિજયો વાથવા મૃતિઃ સપત્નૈર્ અભિભૂતાનાં જીવિતં ધિઙ્ મનસ્વિનામ્
અહીં પણ તેમણે વિચાર્યું: 'શત્રુઓ દ્વારા જબરદસ્તી હાર્યા પછી, આપણને એક જ કલ્યાણ છે—જીત અથવા મૃત્યુ. વિપક્ષીઓના વશમાં જીવવું મનુષ્ય માટે શરમજનક છે.'
એતસ્મિન્ન્ અન્તરે પુત્ર વાગ્ ઉવાચાશરીરિણી
એ સમયે, પુત્ર, એક અવયવહીન અવાજ સંભળાયો.
ક્લેશેનાલં સુરગણા ગૌતમીમ્ આશુ ગચ્છત ભક્ત્યા હરિહરૌ તત્ર સમારાધયતેશ્વરૌ
'દેવતાઓ, હવે દુઃખ પૂરતું છે! ઝડપથી ગૌતમીએ જાવ. ત્યાં ભક્તિપૂર્વક હરિ અને હરાની પૂજા કરો.'
ગોદાવર્યાસ્ તયોશ્ ચૈવ પ્રસાદાત્ કિં તુ દુષ્કરમ્
'ગોદાવરી પર એ બંનેના કૃપાથી શું અપ્રાપ્ય છે?'
પ્રસન્નાભ્યાં હરીશાભ્યાં દેવા જયમ્ અભીપ્સિતમ્ અવાપ્ય સર્વતો જગ્મુઃ પાલયન્તો દિવૌકસઃ
હરિ અને ઈશા પ્રસન્ન થયા પછી, દેવોએ ઇચ્છિત વિજય મેળવ્યો અને સ્વર્ગના વાસીઓને રક્ષતા, સર્વત્ર ગયા.
યત્ર દેવાગમો જાતસ્ તત્ તીર્થં તેન વિશ્રુતમ્ દેવાગમં પ્રશંસન્તિ મુનયસ્ તત્ત્વદર્શિનઃ
જ્યાં દેવોની સભા થઈ, એ તીર્થ 'દેવાગમ' તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું. તત્વજ્ઞાની મુનિઓ દેવાગમની પ્રશંસા કરે છે.
તત્રાશીતિસહસ્રાણિ શિવલિઙ્ગાનિ નારદ દેવાગમઃ પર્વતો ઽસૌ પ્રિય ઇત્ય્ અપિ કથ્યતે તતઃ પ્રભૃતિ તત્ તીર્થં દેવપ્રિયમ્ અતો વિદુઃ
ત્યાં, નારદ, શિવલિંગોનું અશીટી હજાર છે. એ પર્વત 'દેવાગમ' કહેવાય છે અને 'પ્રિય' તરીકે પણ ઓળખાય છે. ત્યારથી એ તીર્થ દેવોને પ્રિય તરીકે જાણીતું છે.
કુશતર્પણમ્ આખ્યાતં પ્રણીતાસંગમં તથા તીર્થં સર્વેષુ લોકેષુ ભુક્તિમુક્તિપ્રદાયકમ્
પવિત્ર કુશને અર્પણ કરવું અને દીક્ષિતોની સભા વિશે વર્ણન થયું છે. આ તીર્થ સર્વ લોકોમાં ભોગ અને મુક્તિ બંને આપે છે.
તસ્ય સ્વરૂપં વક્ષ્યામિ શૃણુ પાપહરં શુભમ્ વિન્ધ્યસ્ય દક્ષિણે પાર્શ્વે સહ્યો નામ મહાગિરિઃ
હું હવે તેનું સાચું સ્વરૂપ કહું છું—શ્રદ્ધાથી સાંભળ, કારણ કે તે પાપ નાશક અને શુભ છે. વિંધ્યના દક્ષિણ બાજુએ સહ્ય નામે મહાન પર્વત છે.
યદઙ્ઘ્રિભ્યો ઽભવન્ નદ્યો ગોદાભીમરથીમુખાઃ યત્રાભવત્ તદ્ વિરજમ્ એકવીરા ચ યત્ર સા
એ પર્વતના પગથી ગોદાવરી, ભીમા, રથી જેવી નદીઓ ઉત્પન્ન થઈ; ત્યાં જ શુદ્ધ વિરજા નદી છે અને એકવીરા નદી પણ ત્યાં જ છે.
ન તસ્ય મહિમા કૈશ્ચિદ્ અપિ શક્યો ઽનુવર્ણિતુમ્ તસ્મિન્ ગિરૌ પુણ્યદેશે શૃણુ નારદ યત્નતઃ
એ પર્વતનું મહિમા કોઈ પણ વર્ણવી શકે તેમ નથી. એ પવિત્ર પ્રદેશમાં, એ પર્વત પર, નારદ, તું ધ્યાનથી સાંભળ.
ગુહ્યાદ્ ગુહ્યતરં વક્ષ્યે સાક્ષાદ્ વેદોદિતં શુભમ્ યન્ ન જાનન્તિ મુનયો દેવાશ્ ચ પિતરો ઽસુરાઃ
હું હવે એક એવી ગુપ્ત વાત કહું છું, જે સૌથી વધુ રહસ્યમય છે, જે વેદોમાં સ્પષ્ટ રીતે કહી છે, અને જે neither મુનિઓ, દેવો, પિતૃઓ કે અસુરો જાણતા નથી.
તદ્ અહં પ્રીતયે વક્ષ્યે શ્રવણાત્ સર્વકામદમ્ પરઃ સ પુરુષો જ્ઞેયો હ્ય્ અવ્યક્તો ઽક્ષર એવ તુ
તારી પ્રસન્નતા માટે હું એ કહું છું, જે સાંભળવાથી સર્વ ઈચ્છાઓ પૂર્ણ થાય છે. એ પરમ પુરુષ જાણવાનો છે—જે અવ્યક્ત અને અક્ષય છે.
અપરશ્ ચ ક્ષરસ્ તસ્માત્ પ્રકૃત્યન્વિત એવ ચ નિરાકારાત્ સાવયવઃ પુરુષઃ સમજાયત
એમાંથી બીજો, ક્ષર સ્વરૂપ, પ્રકૃતિથી યુક્ત ઉત્પન્ન થયો; નિરાકારમાંથી સાકાર પુરુષ જન્મ્યો.
તસ્માદ્ આપઃ સમુદ્ભૂતા અદ્ભ્યશ્ ચ પુરુષસ્ તથા તાભ્યામ્ અબ્જં સમુદ્ભૂતં તત્રાહમ્ અભવં મુને
એમાંથી જ પાણી ઉત્પન્ન થયું, અને પાણીમાંથી પણ પુરુષ ઉત્પન્ન થયો; એ બંનેમાંથી કમળ ઉત્પન્ન થયું, અને એ કમળમાંથી, મુનિ, હું જન્મ્યો.
પૃથિવી વાયુર્ આકાશ આપો જ્યોતિસ્ તથૈવ ચ એતે મત્તઃ પૂર્વતરા એકદૈવાભવન્ મુને
પૃથ્વી, વાયુ, આકાશ, પાણી અને અગ્નિ—આ બધાં, મુનિ, મારાથી પણ પહેલાં, પ્રથમ દેવરૂપે હતા.
એતાન્ એવ પ્રપશ્યામિ નાન્યત્ સ્થાવરજઙ્ગમમ્ નૈવ વેદાસ્ તદા ચાસન્ નાહં દ્રષ્ટાસ્મિ કિંચન
હું માત્ર એ તત્વોને જ જોઈ શકતો હતો, બીજું કશુંય—સ્થાવર કે જંગમ—નહતું. એ સમયે વેદો પણ નહોતા, અને હું કશું જોઈ શકતો નહોતો.
યસ્માદ્ અહં સમુદ્ભૂતો ન પશ્યેયં તમ્ અપ્ય્ અથ તૂષ્ણીં સ્થિતે મયિ તદા અશ્રૌષં વાચમ્ ઉત્તમામ્
કારણ કે હું એમાંથી જન્મ્યો હતો, હું એને પણ જોઈ શકતો નહોતો. ત્યારે, હું શાંતિથી બેઠો હતો, ત્યારે મેં શ્રેષ્ઠ વાણી સાંભળી.
બ્રહ્મન્ કુરુ જગત્સૃષ્ટિં સ્થાવરસ્ય ચરસ્ય ચ
"બ્રહ્મા, તું જગતની—સ્થાવર અને જંગમ—સૃષ્ટિ કર."
તતો ઽહમ્ અબ્રવં વાચં પરુષાં તત્ર નારદ કથં સ્રક્ષ્યે ક્વ વા સ્રક્ષ્યે કેન સ્રક્ષ્ય ઇદં જગત્
પછી મેં ત્યાં કઠોર શબ્દો કહ્યા, નારદ: 'હું કેવી રીતે સર્જન કરું? ક્યાં સર્જન કરું? અને કઈ રીતે આ જગત સર્જું?'
સૈવ વાગ્ અબ્રવીદ્ દૈવી પ્રકૃતિર્ યાભિધીયતે વિષ્ણુના પ્રેરિતા માતા જગદીશા જગન્મયી
એ જ વાણી, જેને દેવત્વરૂપ પ્રકૃતિ કહે છે, અને જે વિષ્ણુ દ્વારા પ્રેરિત છે—જગતની માતા, જગદીશ્વરી, સર્વમાં વ્યાપક—એ મને બોલી.
યજ્ઞં કુરુ તતઃ શક્તિસ્ તે ભવિત્રી ન સંશયઃ યજ્ઞો વૈ વિષ્ણુર્ ઇત્ય્ એષા શ્રુતિર્ બ્રહ્મન્ સનાતની
"યજ્ઞ કર; પછી તારી અંદર શક્તિ અવશ્ય આવશે. યજ્ઞ એજ વિષ્ણુ છે—આ પ્રાચીન શાસ્ત્રવાણી છે, હે બ્રહ્મા."
કિં યજ્વનામ્ અસાધ્યં સ્યાદ્ ઇહ લોકે પરત્ર ચ
આ જગતમાં કે પરલોકમાં, યજ્ઞ કરનાર માટે શું અપ્રાપ્ય રહી શકે?
પુનસ્ તામ્ અબ્રવં દેવીં ક્વ વા કેનેતિ તદ્ વદ યજ્ઞઃ કાર્યો મહાભાગે તતઃ સોવાચ માં પ્રતિ
પછી મેં ફરીથી એ દેવીને પૂછ્યું: 'ક્યાં અને કેવી રીતે કરવું? એ કહો. હે મહાભાગ્યવતી, યજ્ઞ કેવી રીતે કરવો?' ત્યારે એ મને બોલી.
ઓંકારભૂતા યા દેવી માતૃકલ્પા જગન્મયી કર્મભૂમૌ યજસ્વેહ યજ્ઞેશં યજ્ઞપૂરુષમ્
"જે દેવી ઓંકારરૂપ છે, માતા સમાન છે અને સર્વ જગતમાં વ્યાપી છે—કર્મભૂમિ પર તું અહીં યજ્ઞના સ્વામી, યજ્ઞપુરુષની ઉપાસના કર."
સ એવ સાધનં તે સ્યાત્ તેન તં યજ સુવ્રત યજ્ઞઃ સ્વાહા સ્વધા મન્ત્રા બ્રાહ્મણા હવિરાદિકમ્
એ જ તારો સાધન બનશે; એના દ્વારા, હે શુભવ્રત, તું તેની પૂજા કર. યજ્ઞ, સ્વાહા, સ્વધા, મંત્રો, બ્રાહ્મણો, હવન અને બીજા બધા ઉપાયો—
હરિર્ એવાખિલં તેન સર્વં વિષ્ણોર્ અવાપ્યતે
હરિ જ બધું છે; એના દ્વારા વિષ્ણુનું સર્વ સ્વરૂપ પ્રાપ્ત થાય છે.