સ્વર્ગઃ સુરાણામ્ અભવદ્ અસુરાણામ્ ઇલાભવત્ કર્મભૂમિમ્ અવષ્ટભ્ય અસુરાઃ સર્વતો ઽભવન્
સ્વર્ગ દેવોનું હતું, અને પૃથ્વી અસુરોનું; કર્મભૂમિ પકડીને અસુરો સર્વત્ર ફેલાઈ ગયા.
દેવાનાં યજ્ઞભાગાંશ્ ચ દાતૄન્ ઘ્નન્ત્ય્ અસુરાસ્ તતઃ તતઃ સુરગણાઃ સર્વે યજ્ઞભાગૈર્ વિના કૃતાઃ
પછી અસુરોએ દેવોના યજ્ઞભાગ આપનાર દાતાઓને મારી નાખ્યા, અને બધા દેવગણ યજ્ઞના ભાગથી વંચિત થઈ ગયા.
વ્યથિતા મામ્ ઉપાજગ્મુઃ કિં કૃત્યમ્ ઇતિ ચાબ્રુવન્ મયા ચોક્તાઃ સુરગણા યુદ્ધે જિત્વાસુરાન્ બલાત્
દેવતાઓ દુઃખી થઈને મારી પાસે આવ્યા અને પૂછ્યું: 'હવે શું કરવું?' મેં તેમને કહ્યું: 'યુદ્ધમાં અસુરોને જીતીને—'
ભુવં પ્રાપ્સ્યથ કર્માણિ હવીંષિ ચ યશાંસિ ચ તથેત્ય્ ઉક્ત્વા ગતા દેવા ભૂમિં તે સમરાર્થિનઃ
'તમે પૃથ્વી, તમારા કર્મો, હવન અને યશ ફરીથી પ્રાપ્ત કરશો.' એમ કહીને, યુદ્ધની ઈચ્છા ધરાવતા દેવતાઓ પૃથ્વી પર ગયા.
દૈત્યાશ્ ચ દાનવાશ્ ચૈવ રાક્ષસા બલદર્પિતાઃ એકીભૂત્વા યયુસ્ તે ઽપિ જયિનો યુદ્ધકાઙ્ક્ષિણઃ
દૈત્ય, દાનવ અને રાક્ષસો, પોતાની શક્તિ પર ગર્વ કરતા, એક થઈને યુદ્ધમાં જીતવાની ઈચ્છા સાથે આગળ વધ્યા.
અહિર્ વૃત્રો બલિસ્ ત્વાષ્ટ્રિર્ નમુચિઃ શમ્બરો મયઃ એતે ચાન્યે ચ બહવો યોદ્ધારો બલદર્પિતાઃ
અહિ, વૃત્ર, બલિ, ત્વષ્ટા, નમુચિ, શમ્બર, માયા—આ અને અનેક અન્ય યોદ્ધાઓ, પોતાની શક્તિ પર ગર્વ કરતા.
અગ્નિર્ ઇન્દ્રો ઽથ વરુણસ્ ત્વષ્ટા પૂષા તથાશ્વિનૌ મરુતો લોકપાલાશ્ ચ નાનાયુદ્ધવિશારદાઃ
અગ્નિ, ઇન્દ્ર, પછી વરુણ, ત્વષ્ટા, પૂષા, અશ્વિનીકુમારો, મારુત અને લોકપાલ—બધા વિવિધ યુદ્ધકૌશલ્યમાં નિપુણ.
તે દાનવાઃ સર્વ એવ યામ્યાં વૈ દિશિ સંગરે અકુર્વન્ત મહાયત્નં દક્ષિણાર્ણવસંસ્થિતાઃ
બધા દાનવો દક્ષિણ સમુદ્રમાં સ્થિત થઈ, દક્ષિણ દિશા તરફ યુદ્ધમાં ખૂબ જ મહેનત કરતા.
ત્રિકૂટઃ પર્વતશ્રેષ્ઠો રાક્ષસાનાં પુરાભવત્ તદ્વનેન યયુઃ સર્વે તૈઃ સાર્ધં દક્ષિણાર્ણવમ્
ત્રિકૂટ, પર્વતોમાં શ્રેષ્ઠ, રાક્ષસોની પૂર્વી નગર હતી. એ જંગલમાંથી તેઓ બધા સાથે મળીને દક્ષિણ સમુદ્ર તરફ ગયા.
સર્વેષાં મેલનં યત્ર પર્વતો મલયસ્ તુ સઃ મલયસ્યાપિ દેશો ઽસૌ દેવારીણામ્ અભૂત્ તદા
મલય પર્વત પર બધા એકત્ર થયા; મલયનો એ પ્રદેશ ત્યારે દેવોના શત્રુઓનું મિલનસ્થળ બન્યો.
દેવાનાં ગૌતમીતીરે તત્ર સંનિહિતઃ શિવઃ ઇતિ તેષાં સમાયોગો દેવાનામ્ અભવત્ કિલ
ગૌતમીએના કિનારે દેવોમાં શિવ હાજર હતા. એમ કહેવાય છે કે ત્યાં દેવો એકત્ર થયા.
દેવાઃ સ્વરથમ્ આરૂઢાસ્ તત્ર તત્ર સમાગમન્ ગૌતમ્યાઃ સરિદમ્બાયાઃ પુલિને વિમલાશયાઃ
દેવતાઓ પોતાના રથ પર ચડીને, ગૌતમીએના રેતાળ કિનારે, શુદ્ધ મનથી, વિવિધ સ્થળોએ ભેગા થયા.
પ્રસન્નાભીષ્ટદા યા સ્યાત્ પિતૄણામ્ અખિલસ્ય તુ તતો દેવગણાઃ સર્વે સ્તુત્વા દેવં મહેશ્વરમ્ અભયં ચિન્તયામ્ આસુસ્ તે સર્વે ઽથ પરસ્પરમ્
જે પિતૃઓને પ્રસન્ન થઈને ઇચ્છિત વર આપે છે—તે પછી, બધા દેવોએ મહેશ્વરનું સ્તવન કર્યું અને એકબીજા સાથે નિર્ભયતા માટે વિચાર કરવા લાગ્યા.
અત્રાપ્ય્ ઉપાયઃ કો ઽસ્માકં નિર્જિતાનાં પરૈર્ હઠાત્ એકમ્ એવાત્ર નઃ શ્રેયો વિજયો વાથવા મૃતિઃ સપત્નૈર્ અભિભૂતાનાં જીવિતં ધિઙ્ મનસ્વિનામ્
અહીં પણ તેમણે વિચાર્યું: 'શત્રુઓ દ્વારા જબરદસ્તી હાર્યા પછી, આપણને એક જ કલ્યાણ છે—જીત અથવા મૃત્યુ. વિપક્ષીઓના વશમાં જીવવું મનુષ્ય માટે શરમજનક છે.'
એતસ્મિન્ન્ અન્તરે પુત્ર વાગ્ ઉવાચાશરીરિણી
એ સમયે, પુત્ર, એક અવયવહીન અવાજ સંભળાયો.
ક્લેશેનાલં સુરગણા ગૌતમીમ્ આશુ ગચ્છત ભક્ત્યા હરિહરૌ તત્ર સમારાધયતેશ્વરૌ
'દેવતાઓ, હવે દુઃખ પૂરતું છે! ઝડપથી ગૌતમીએ જાવ. ત્યાં ભક્તિપૂર્વક હરિ અને હરાની પૂજા કરો.'
ગોદાવર્યાસ્ તયોશ્ ચૈવ પ્રસાદાત્ કિં તુ દુષ્કરમ્
'ગોદાવરી પર એ બંનેના કૃપાથી શું અપ્રાપ્ય છે?'
પ્રસન્નાભ્યાં હરીશાભ્યાં દેવા જયમ્ અભીપ્સિતમ્ અવાપ્ય સર્વતો જગ્મુઃ પાલયન્તો દિવૌકસઃ
હરિ અને ઈશા પ્રસન્ન થયા પછી, દેવોએ ઇચ્છિત વિજય મેળવ્યો અને સ્વર્ગના વાસીઓને રક્ષતા, સર્વત્ર ગયા.
યત્ર દેવાગમો જાતસ્ તત્ તીર્થં તેન વિશ્રુતમ્ દેવાગમં પ્રશંસન્તિ મુનયસ્ તત્ત્વદર્શિનઃ
જ્યાં દેવોની સભા થઈ, એ તીર્થ 'દેવાગમ' તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું. તત્વજ્ઞાની મુનિઓ દેવાગમની પ્રશંસા કરે છે.
તત્રાશીતિસહસ્રાણિ શિવલિઙ્ગાનિ નારદ દેવાગમઃ પર્વતો ઽસૌ પ્રિય ઇત્ય્ અપિ કથ્યતે તતઃ પ્રભૃતિ તત્ તીર્થં દેવપ્રિયમ્ અતો વિદુઃ
ત્યાં, નારદ, શિવલિંગોનું અશીટી હજાર છે. એ પર્વત 'દેવાગમ' કહેવાય છે અને 'પ્રિય' તરીકે પણ ઓળખાય છે. ત્યારથી એ તીર્થ દેવોને પ્રિય તરીકે જાણીતું છે.
કુશતર્પણમ્ આખ્યાતં પ્રણીતાસંગમં તથા તીર્થં સર્વેષુ લોકેષુ ભુક્તિમુક્તિપ્રદાયકમ્
પવિત્ર કુશને અર્પણ કરવું અને દીક્ષિતોની સભા વિશે વર્ણન થયું છે. આ તીર્થ સર્વ લોકોમાં ભોગ અને મુક્તિ બંને આપે છે.
તસ્ય સ્વરૂપં વક્ષ્યામિ શૃણુ પાપહરં શુભમ્ વિન્ધ્યસ્ય દક્ષિણે પાર્શ્વે સહ્યો નામ મહાગિરિઃ
હું હવે તેનું સાચું સ્વરૂપ કહું છું—શ્રદ્ધાથી સાંભળ, કારણ કે તે પાપ નાશક અને શુભ છે. વિંધ્યના દક્ષિણ બાજુએ સહ્ય નામે મહાન પર્વત છે.
યદઙ્ઘ્રિભ્યો ઽભવન્ નદ્યો ગોદાભીમરથીમુખાઃ યત્રાભવત્ તદ્ વિરજમ્ એકવીરા ચ યત્ર સા
એ પર્વતના પગથી ગોદાવરી, ભીમા, રથી જેવી નદીઓ ઉત્પન્ન થઈ; ત્યાં જ શુદ્ધ વિરજા નદી છે અને એકવીરા નદી પણ ત્યાં જ છે.
ન તસ્ય મહિમા કૈશ્ચિદ્ અપિ શક્યો ઽનુવર્ણિતુમ્ તસ્મિન્ ગિરૌ પુણ્યદેશે શૃણુ નારદ યત્નતઃ
એ પર્વતનું મહિમા કોઈ પણ વર્ણવી શકે તેમ નથી. એ પવિત્ર પ્રદેશમાં, એ પર્વત પર, નારદ, તું ધ્યાનથી સાંભળ.
ગુહ્યાદ્ ગુહ્યતરં વક્ષ્યે સાક્ષાદ્ વેદોદિતં શુભમ્ યન્ ન જાનન્તિ મુનયો દેવાશ્ ચ પિતરો ઽસુરાઃ
હું હવે એક એવી ગુપ્ત વાત કહું છું, જે સૌથી વધુ રહસ્યમય છે, જે વેદોમાં સ્પષ્ટ રીતે કહી છે, અને જે neither મુનિઓ, દેવો, પિતૃઓ કે અસુરો જાણતા નથી.
તદ્ અહં પ્રીતયે વક્ષ્યે શ્રવણાત્ સર્વકામદમ્ પરઃ સ પુરુષો જ્ઞેયો હ્ય્ અવ્યક્તો ઽક્ષર એવ તુ
તારી પ્રસન્નતા માટે હું એ કહું છું, જે સાંભળવાથી સર્વ ઈચ્છાઓ પૂર્ણ થાય છે. એ પરમ પુરુષ જાણવાનો છે—જે અવ્યક્ત અને અક્ષય છે.
અપરશ્ ચ ક્ષરસ્ તસ્માત્ પ્રકૃત્યન્વિત એવ ચ નિરાકારાત્ સાવયવઃ પુરુષઃ સમજાયત
એમાંથી બીજો, ક્ષર સ્વરૂપ, પ્રકૃતિથી યુક્ત ઉત્પન્ન થયો; નિરાકારમાંથી સાકાર પુરુષ જન્મ્યો.
તસ્માદ્ આપઃ સમુદ્ભૂતા અદ્ભ્યશ્ ચ પુરુષસ્ તથા તાભ્યામ્ અબ્જં સમુદ્ભૂતં તત્રાહમ્ અભવં મુને
એમાંથી જ પાણી ઉત્પન્ન થયું, અને પાણીમાંથી પણ પુરુષ ઉત્પન્ન થયો; એ બંનેમાંથી કમળ ઉત્પન્ન થયું, અને એ કમળમાંથી, મુનિ, હું જન્મ્યો.
પૃથિવી વાયુર્ આકાશ આપો જ્યોતિસ્ તથૈવ ચ એતે મત્તઃ પૂર્વતરા એકદૈવાભવન્ મુને
પૃથ્વી, વાયુ, આકાશ, પાણી અને અગ્નિ—આ બધાં, મુનિ, મારાથી પણ પહેલાં, પ્રથમ દેવરૂપે હતા.
એતાન્ એવ પ્રપશ્યામિ નાન્યત્ સ્થાવરજઙ્ગમમ્ નૈવ વેદાસ્ તદા ચાસન્ નાહં દ્રષ્ટાસ્મિ કિંચન
હું માત્ર એ તત્વોને જ જોઈ શકતો હતો, બીજું કશુંય—સ્થાવર કે જંગમ—નહતું. એ સમયે વેદો પણ નહોતા, અને હું કશું જોઈ શકતો નહોતો.