દાસત્વમ્ અગમત્ પૂર્વં નાગાનાં ગરુડઃ ખગઃ માતૃદાસ્યાત્ તદા દુઃખપરિસંતપ્તમાનસઃ કદાચિચ્ ચિન્તયામ્ આસ રહઃ સ્થિત્વા વિનિશ્વસન્
કોઈક સમયે, ખગરાજ ગરુડ પંખીએ સાપોનું દાસત્વ સ્વીકાર્યું હતું. માતાની સેવા કરતા દુઃખી મનથી, એ ક્યારેક એકાંતમાં ઊંડા ઉચ્છ્વાસ સાથે વિચારે છે.
ત એવ ધન્યા લોકે ઽસ્મિન્ કૃતપુણ્યાસ્ ત એવ હિ નાન્યસેવા કૃતા યૈસ્ તુ ન યેષાં વ્યસનાગમઃ
આ જગતમાં સાચા ધન્ય તો એ જ છે, જેમણે પુણ્ય કર્યા છે; અને સાચી સુખી તો એ જ છે, જેમને બીજાની સેવા કરવી ન પડી હોય.
સુખં તિષ્ઠન્તિ ગાયન્તિ સ્વપન્તિ ચ હસન્તિ ચ સ્વદેહપ્રભવો ધન્યા ધિગ્ ધિગ્ અન્યવશે સ્થિતાન્
એ લોકો સુખથી રહે છે, ગાય છે, ઊંઘે છે અને હસે છે—સ્વાવલંબી લોકો ધન્ય છે; બીજાની આજ્ઞામાં રહેતા લોકો માટે તો લાજ છે.
ઇતિ ચિન્તાસમાવિષ્ટો જનનીમ્ એત્ય દુઃખિતઃ પર્યપૃચ્છદ્ અમેયાત્મા વૈનતેયો ઽથ માતરમ્
આવી ચિંતામાં ગરકાવ થયેલા, અપરમિત બુદ્ધિવાળા અને દુઃખી વિનતાપુત્ર ગરુડે પોતાની માતાને જઈને પૂછ્યું.
કસ્યાપરાધાન્ માતસ્ ત્વં પિતુર્ વા મમ વાન્યતઃ દાસીત્વમ્ આપ્તા વદ તત્કારણં મમ પૃચ્છતઃ
માતા, ક્યા પાપથી—તમારા, પિતાના કે મારા—તમે દાસી બની? હું પૂછું છું, તો સાચું કારણ કહો.
સાબ્રવીત્ પુત્રમ્ આત્મીયમ્ અરુણસ્યાનુજં પ્રિયમ્
ત્યારે એણે પોતાના પુત્ર, અરુણના પ્રિય ભાઈને કહ્યું.
નૈવ કસ્યાપરાધો ઽસ્તિ સ્વાપરાધો મયોદિતઃ યસ્યા વાક્યં વિપર્યેતિ સા દાસી સ્યાન્ મયોદિતમ્
કોઈ બીજાનો દોષ નથી; દોષ તો મારો જ છે. જે સ્ત્રીનું વચન પલટાઈ જાય, એ દાસી બને છે—હું એજ કહ્યું છે.
કદ્રૂશ્ ચાપિ તથૈવાહં સા મયા સંયુતા યયૌ કદ્ર્વા મમાભવદ્ વાદશ્ છદ્મનાહં તયા જિતા
હું અને કદ્રૂ સાથે મળીને શરત લગાવી હતી; એણે છેતરપિંડીથી મને હરાવી, એટલે કદ્રૂ મારી માલિક બની.
વિધિર્ હિ બલવાંસ્ તાત કાં કાં ચેષ્ટાં ન ચેષ્ટતે એવં દાસીત્વમ્ અગમં કદ્ર્વાઃ કશ્યપનન્દન યદા દાસી તુ જાતાહં દાસો ઽભૂસ્ ત્વં દ્વિજન્મજ
પુત્ર, વિધિ બહુ જ શક્તિશાળી છે—એ શું નહિ કરાવે? એ રીતે હું કદ્રૂની દાસી બની, કશ્યપનંદન; અને જ્યારે હું દાસી બની, ત્યારે તું પણ દાસ બન્યો, દ્વિજપુત્ર.
તૂષ્ણીં તદા બભૂવાસૌ ગરુડો ઽતીવ દુઃખિતઃ ન કિંચિદ્ ઊચે જનનીં ચિન્તયન્ ભવિતવ્યતામ્
પછી ગરુડ ખૂબ દુઃખી થઈને ચૂપ રહ્યો; એણે માતાને કશું કહ્યું નહીં, માત્ર પોતાના ભાગ્ય વિશે વિચારે રહ્યો.
કદ્રૂઃ કદાચિત્ સા પ્રાહ પુત્રાણાં હિતમ્ ઇચ્છતી આત્મનો ભૂતિમ્ ઇચ્છન્તી વિનતાં ખગમાતરમ્
કોઈ વખત કદ્રૂએ પોતાના પુત્રોના કલ્યાણ અને પોતાની સમૃદ્ધિ ઇચ્છી, ત્યારે પંખીની માતા વિનતાને કહ્યું.
પુત્રઃ સૂર્યં નમસ્કર્તું તવ યાત્ય્ અનિવારિતઃ અહો લોકત્રયે ઽપ્ય્ અસ્મિન્ ધન્યાસિ બત દાસ્ય્ અપિ
તારો પુત્ર તો અવરોધ વિના સૂર્યને વંદન કરવા જાય છે; અરે, તું તો ત્રણેય લોકમાં—even દાસી હોવા છતાં—સાચી ધન્ય છે.
સ્વદુઃખં ગૂહમાના સા કદ્રૂં પ્રાહ સુવિસ્મિતા
પોતું દુઃખ છુપાવીને, આશ્ચર્યચકિત વિનતાએ કદ્રૂને કહ્યું.
તવ પુત્રાસ્ તુ કિમ્ ઇતિ રવિં દ્રષ્ટું ન યાન્તિ ચ
પણ, તારા પુત્રો સૂર્યને જોવા કેમ નથી જતા?
પુત્રાન્ મદીયાન્ સુભગે નય નાગાલયં પ્રતિ સમુદ્રસ્ય સમીપે તુ તદ્ આસ્તે શીતલં સરઃ
હે સુભાગ્યવતી, મારા પુત્રોને સાપોના નિવાસસ્થાન સુધી લઈ જા; સમુદ્રકાંઠે એક ઠંડું સરોવર છે, ત્યાં એ લોકો રહે છે.
સુપર્ણસ્ ત્વ્ અવહન્ નાગાન્ કદ્રૂં ચ વિનતા તથા તતઃ પ્રોવાચ મુદિતા વૈનતેયસ્ય માતરમ્
પછી સુપર્ણે સાપો, કદ્રૂ અને વિનતાને પણ લઈ ગયા; ત્યારબાદ ખુશ થયેલી કદ્રૂએ વૈનતેયની માતાને કહ્યું.
સુરાણાં નેતુ નિલયં ગરુડો મત્સુતાન્ ઇતિ પુનઃ પ્રાહ સર્પમાતા ગરુડં વિનયાન્વિતમ્
દેવતાઓના નેતા ગરુડને સાપોની માતાએ ફરી વિનમ્રતાપૂર્વક સંબોધન કર્યો.
પુત્રા મે દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છન્તિ હંસં ત્રિજગતાં ગુરુમ્ નમસ્કૃત્વા તતઃ સૂર્યમ્ એષ્યન્તિ નિલયં મમ હણ્ડે ત્વં નય પુત્રાન્ મે સૂર્યમણ્ડલમ્ અન્વહમ્
મારા દીકરાઓ ત્રણેય લોકના ગુરુ હંસને જોવા માંગે છે; તેઓ વંદન કરીને પછી મારા નિવાસસ્થાન એવા સૂર્યમંડળમાં જશે. કૃપા કરીને, દરરોજ મારા દીકરાઓને સૂર્યમંડળ સુધી લઈ જજે.
સા વેપમાના વિનતા દીના કદ્રૂમ્ અભાષત
વિનતા કાંપતી અને દુઃખી થઈને કદ્રૂ સાથે બોલી.
નાહં ક્ષમા સર્પમાતઃ પુત્રો મે નેષ્યતે સુતાન્ દૃષ્ટ્વા દિનકરં દેવં પુનર્ એવ પ્રયાન્તુ તે
હું એ સક્ષમ નથી, ઓ સાપોની માતા; મારો દીકરો તમારા સંતાનોને લઈ જશે નહીં. તેઓ સૂર્યદેવને જોઈને પાછા ફરવા દે.
વિનતા સ્વસુતં પ્રાહ વિહગાનામ્ અધીશ્વરમ્ નમસ્કર્તુમ્ અથેચ્છન્તિ નાગાઃ સ્વામિત્વમ્ આગતાઃ
વિનતાએ પોતાના દીકરા, પક્ષીઓના સ્વામી સાથે કહ્યું: નાગોએ સ્વામીપદ પ્રાપ્ત કરીને વંદન કરવા ઇચ્છા વ્યક્ત કરી છે.
ભાસ્વન્તમ્ ઇત્ય્ ઉવાચેયં માં સર્પજનની હઠાત્ તથેત્ય્ ઉક્ત્વા સ ગરુડો મામ્ આરોહન્તુ પન્નગાઃ
સાપોની માતાએ મને કહ્યું, 'અમને તેજસ્વી પાસે લઈ જ.' ત્યારે ગરુડે 'તેમ જ થાઓ' કહીને નાગોને પોતાના ઉપર ચડવા દીધા.
તદારૂઢં સર્પસૈન્યં ગરુડં વિહગાધિપમ્ શનૈઃ શનૈર્ ઉપગમદ્ યત્ર દેવો દિવાકરઃ તે દહ્યમાનાસ્ તીક્ષ્ણેન ભાનુતાપેન વિવ્યથુઃ
પછી નાગોની સેના પક્ષીઓના રાજા ગરુડ પર ચડીને ધીમે ધીમે ત્યાં પહોંચી, જ્યાં દેવતા સૂર્ય હતા. સૂર્યના તીવ્ર તાપથી તેઓ બળી ઉઠ્યા અને કાંપવા લાગ્યા.
નિવર્તસ્વ મહાપ્રાજ્ઞ પતંગાય નમો નમઃ અલં સૂર્યસ્ય સદનં દગ્ધાઃ સૂર્યસ્ય તેજસા યામસ્ ત્વયા વા ગરુડ વિહાય ત્વામ્ અથાપિ વા
પાછા વળી જા, ઓ વિદ્વાન; સૂર્યપક્ષીને repeatedly વંદન. હવે સૂર્યના નિવાસસ્થાન પૂરતું છે; અમે સૂર્યના તેજથી બળી ગયા છીએ. હવે અમને તારી સાથે અથવા તને છોડીને જવા દે.
એવં નાગૈર્ ઉચ્યમાન આદિત્યં દર્શયામિ વઃ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા ગગનં શીઘ્રં જગામાદિત્યસંમુખઃ
નાગોએ આવું કહ્યાથી ગરુડે કહ્યું, 'હું તમને સૂર્ય બતાવીશ.' એવું કહીને તે ઝડપથી આકાશમાં સૂર્યની દિશામાં ગયો.
દગ્ધભોગા નિપેતુસ્ તે દ્વીપં તં વીરણં પ્રતિ બહવઃ શતસાહસ્રાઃ પીડિતા દગ્ધવિગ્રહાઃ
બળી ગયેલા તેમના શરીરો સાથે, અનેક લાખો નાગો વીરાણા દ્વીપ પર પડી ગયા, દુઃખી અને દાઝેલા.
પુત્રાણામ્ આર્તસંનાદં પતિતાનાં મહીતલે આશ્વાસિતું સમાયાતા તાન્ સા કદ્રૂઃ સુવિહ્વલા
પૃથ્વી પર પડેલા પોતાના દીકરાઓના પીડાદાયક રડવાનો અવાજ સાંભળી, કદ્રૂ ખૂબ જ વ્યાકુળ થઈને તેમને શાંત કરવા આવી.
ઉવાચ વિનતાં કદ્રૂસ્ તવ પુત્રો ઽતિદુષ્કૃતમ્ કૃતવાન્ અતિદુર્મેધા યેષાં શાન્તિર્ ન વિદ્યતે
કદ્રૂએ વિનતાને કહ્યું: તારાં દીકરાએ ખૂબ મોટું દુષ્કર્મ કર્યું છે, વધારે દુર્ભાવથી વર્ત્યું છે, જેના માટે શાંતિ નથી.
નાન્યથા કર્તુમ્ આયાતિ સ્વામિવાક્યં ફણીશ્વરઃ સ કાશ્યપો બૃહત્તેજા યદ્ય્ અત્ર સ્યાદ્ અનામયમ્
બીજું કોઈ ઉપાય નથી; સાપોના રાજાએ માલિકના આદેશનું પાલન કરવું જ પડે. જો અહીં તેજસ્વી કશ્યપ મુનિ હોત, તો કોઈ નુકસાન થાત નહીં.
ભવેચ્ ચૈવં કથં શાન્તિઃ પુત્રાણાં મમ ભામિનિ કદ્ર્વાસ્ તદ્ વચનં શ્રુત્વા વિનતા હ્ય્ અતિભીતવત્
હવે મારા દીકરાઓને શાંતિ કેવી રીતે મળશે, ઓ સુંદરિ? કદ્રૂના આ શબ્દો સાંભળી વિનતા ખૂબ જ ભયભીત થઈ ગઈ.