પુરાણસ્મૃતિવેદાર્થધર્મશાસ્ત્રાર્થનિશ્ચયે સ્રષ્ટૃત્વં જગતામ્ ઇષ્ટં તાદૃગ્રૂપા ભવિષ્યથ
પુરાણ, સ્મૃતિ, વેદ અને ધર્મશાસ્ત્રનો અર્થ નિશ્ચિત થાય ત્યારે, જગતના સર્જકનું સ્થાન ઇચ્છનીય બને છે; તમે પણ એવો સ્વરૂપ ધારણ કરશો.
પ્રજાપતિત્વં તેષાં વૈ ભવિષ્યતિ શનૈઃ ક્રમાત્ યદા હ્ય્ અધર્મો ભવિતા વેદાનાં ચ પરાભવઃ
તેઓ ધીરે ધીરે પ્રજાપતિનું સ્થાન પ્રાપ્ત કરશે, જ્યારે અધર્મ વધશે અને વેદોનું ક્ષય થશે.
વેદાનાં વ્યસનં તેભ્યો ભાવિવ્યાસાસ્ તતસ્ તુ તે યદા યદા તુ ધર્મસ્ય ગ્લાનિર્ વેદસ્ય દૃશ્યતે
જ્યારે વેદો દુઃખમાં પડશે, ત્યારે ભવિષ્યના વ્યાસો તેમા જન્મ લેશે; જ્યારે જ્યારે ધર્મની અને વેદની હાનિ થશે.
તદા તદા તુ તે વ્યાસા ભવિષ્યન્ત્ય્ ઉપકારિણઃ તેષાં યત્ તપસઃ સ્થાનં ગઙ્ગાયાસ્ તીરમ્ ઉત્તમમ્
ત્યારે ત્યારે એ વ્યાસો સર્વના કલ્યાણ માટે કાર્ય કરશે; તેમનું તપસ્થાન ગંગાના ઉત્તમ તટ પર રહેશે.
તત્ર તત્ર શિવો વિષ્ણુર્ અહમ્ આદિત્ય એવ ચ અગ્નિર્ આપઃ સર્વમ્ ઇતિ તત્ર સંનિહિતં સદા
ત્યાં શિવ, વિષ્ણુ, હું, આદિત્ય, અગ્નિ અને પાણી—બધા સર્વરૂપે હંમેશા હાજર છે.
નૈતેભ્યઃ પાવનં કિંચિન્ નૈતેભ્યસ્ ત્વ્ અધિકં ક્વચિત્ તત્તદાકારતાં પ્રાપ્તં પરં બ્રહ્મૈવ કેવલમ્
આમાંથી વધારે પવિત્ર કંઈ નથી, અને ક્યાંય વધારે શ્રેષ્ઠ પણ નથી; એ સ્વરૂપ પ્રાપ્ત કરીને, એ માત્ર પરબ્રહ્મ જ છે.
સર્વાત્મકઃ શિવો વ્યાપી સર્વભાવસ્વરૂપધૃક્ વિશેષતસ્ તત્ર તીર્થે સર્વપ્રાણ્યનુકમ્પયા
શિવ સર્વવ્યાપી છે, સર્વના સ્વરૂપમાં રહેનારો છે; ખાસ કરીને એ તીર્થમાં, સર્વ જીવ પર દયા કરીને, એ ત્યાં નિવાસ કરે છે.
સર્વૈર્ દેવૈર્ અનુવૃતસ્ તદનુગ્રહકારકઃ ધર્મવ્યાસાસ્ તુ તે જ્ઞેયા વેદવ્યાસાસ્ તથૈવ ચ
બધા દેવતાઓ સાથે રહીને, એ ત્યાં કૃપા કરે છે; તેમને ધર્મ-વ્યાસ અને વેદ-વ્યાસ તરીકે ઓળખો.
તેષાં તીર્થં તેન નામ્ના વ્યપદિષ્ટં જગત્ત્રયે પાપપઙ્કક્ષાલનામ્ભો મોહધ્વાન્તમદાપહમ્ સર્વસિદ્ધિપ્રદં પુંસાં વ્યાસતીર્થમ્ અનુત્તમમ્
તે તીર્થને એ નામથી ત્રણેય લોકમાં ઓળખાયું છે. એનું પાણી પાપનો કાદવ ધોઈ નાખે છે, મોહ અને અહંકારનું અંધકાર દૂર કરે છે, અને મનુષ્યોને સર્વે સિદ્ધિઓ આપે છે—એ અનન્ય વ્યાસ તીર્થ છે.
વઞ્જરાસંગમં નામ તીર્થં ત્રૈલોક્યવિશ્રુતમ્ ઋષિભિઃ સેવિતં નિત્યં સિદ્ધૈ રાજર્ષિભિસ્ તથા
વંજરસંગમ નામનું તીર્થ છે, જે ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ છે. ત્યાં ઋષિઓ, સિદ્ધો અને રાજર્ષિઓ હંમેશા સેવા કરે છે.
દાસત્વમ્ અગમત્ પૂર્વં નાગાનાં ગરુડઃ ખગઃ માતૃદાસ્યાત્ તદા દુઃખપરિસંતપ્તમાનસઃ કદાચિચ્ ચિન્તયામ્ આસ રહઃ સ્થિત્વા વિનિશ્વસન્
કોઈક સમયે, ખગરાજ ગરુડ પંખીએ સાપોનું દાસત્વ સ્વીકાર્યું હતું. માતાની સેવા કરતા દુઃખી મનથી, એ ક્યારેક એકાંતમાં ઊંડા ઉચ્છ્વાસ સાથે વિચારે છે.
ત એવ ધન્યા લોકે ઽસ્મિન્ કૃતપુણ્યાસ્ ત એવ હિ નાન્યસેવા કૃતા યૈસ્ તુ ન યેષાં વ્યસનાગમઃ
આ જગતમાં સાચા ધન્ય તો એ જ છે, જેમણે પુણ્ય કર્યા છે; અને સાચી સુખી તો એ જ છે, જેમને બીજાની સેવા કરવી ન પડી હોય.
સુખં તિષ્ઠન્તિ ગાયન્તિ સ્વપન્તિ ચ હસન્તિ ચ સ્વદેહપ્રભવો ધન્યા ધિગ્ ધિગ્ અન્યવશે સ્થિતાન્
એ લોકો સુખથી રહે છે, ગાય છે, ઊંઘે છે અને હસે છે—સ્વાવલંબી લોકો ધન્ય છે; બીજાની આજ્ઞામાં રહેતા લોકો માટે તો લાજ છે.
ઇતિ ચિન્તાસમાવિષ્ટો જનનીમ્ એત્ય દુઃખિતઃ પર્યપૃચ્છદ્ અમેયાત્મા વૈનતેયો ઽથ માતરમ્
આવી ચિંતામાં ગરકાવ થયેલા, અપરમિત બુદ્ધિવાળા અને દુઃખી વિનતાપુત્ર ગરુડે પોતાની માતાને જઈને પૂછ્યું.
કસ્યાપરાધાન્ માતસ્ ત્વં પિતુર્ વા મમ વાન્યતઃ દાસીત્વમ્ આપ્તા વદ તત્કારણં મમ પૃચ્છતઃ
માતા, ક્યા પાપથી—તમારા, પિતાના કે મારા—તમે દાસી બની? હું પૂછું છું, તો સાચું કારણ કહો.
સાબ્રવીત્ પુત્રમ્ આત્મીયમ્ અરુણસ્યાનુજં પ્રિયમ્
ત્યારે એણે પોતાના પુત્ર, અરુણના પ્રિય ભાઈને કહ્યું.
નૈવ કસ્યાપરાધો ઽસ્તિ સ્વાપરાધો મયોદિતઃ યસ્યા વાક્યં વિપર્યેતિ સા દાસી સ્યાન્ મયોદિતમ્
કોઈ બીજાનો દોષ નથી; દોષ તો મારો જ છે. જે સ્ત્રીનું વચન પલટાઈ જાય, એ દાસી બને છે—હું એજ કહ્યું છે.
કદ્રૂશ્ ચાપિ તથૈવાહં સા મયા સંયુતા યયૌ કદ્ર્વા મમાભવદ્ વાદશ્ છદ્મનાહં તયા જિતા
હું અને કદ્રૂ સાથે મળીને શરત લગાવી હતી; એણે છેતરપિંડીથી મને હરાવી, એટલે કદ્રૂ મારી માલિક બની.
વિધિર્ હિ બલવાંસ્ તાત કાં કાં ચેષ્ટાં ન ચેષ્ટતે એવં દાસીત્વમ્ અગમં કદ્ર્વાઃ કશ્યપનન્દન યદા દાસી તુ જાતાહં દાસો ઽભૂસ્ ત્વં દ્વિજન્મજ
પુત્ર, વિધિ બહુ જ શક્તિશાળી છે—એ શું નહિ કરાવે? એ રીતે હું કદ્રૂની દાસી બની, કશ્યપનંદન; અને જ્યારે હું દાસી બની, ત્યારે તું પણ દાસ બન્યો, દ્વિજપુત્ર.
તૂષ્ણીં તદા બભૂવાસૌ ગરુડો ઽતીવ દુઃખિતઃ ન કિંચિદ્ ઊચે જનનીં ચિન્તયન્ ભવિતવ્યતામ્
પછી ગરુડ ખૂબ દુઃખી થઈને ચૂપ રહ્યો; એણે માતાને કશું કહ્યું નહીં, માત્ર પોતાના ભાગ્ય વિશે વિચારે રહ્યો.
કદ્રૂઃ કદાચિત્ સા પ્રાહ પુત્રાણાં હિતમ્ ઇચ્છતી આત્મનો ભૂતિમ્ ઇચ્છન્તી વિનતાં ખગમાતરમ્
કોઈ વખત કદ્રૂએ પોતાના પુત્રોના કલ્યાણ અને પોતાની સમૃદ્ધિ ઇચ્છી, ત્યારે પંખીની માતા વિનતાને કહ્યું.
પુત્રઃ સૂર્યં નમસ્કર્તું તવ યાત્ય્ અનિવારિતઃ અહો લોકત્રયે ઽપ્ય્ અસ્મિન્ ધન્યાસિ બત દાસ્ય્ અપિ
તારો પુત્ર તો અવરોધ વિના સૂર્યને વંદન કરવા જાય છે; અરે, તું તો ત્રણેય લોકમાં—even દાસી હોવા છતાં—સાચી ધન્ય છે.
સ્વદુઃખં ગૂહમાના સા કદ્રૂં પ્રાહ સુવિસ્મિતા
પોતું દુઃખ છુપાવીને, આશ્ચર્યચકિત વિનતાએ કદ્રૂને કહ્યું.
તવ પુત્રાસ્ તુ કિમ્ ઇતિ રવિં દ્રષ્ટું ન યાન્તિ ચ
પણ, તારા પુત્રો સૂર્યને જોવા કેમ નથી જતા?
પુત્રાન્ મદીયાન્ સુભગે નય નાગાલયં પ્રતિ સમુદ્રસ્ય સમીપે તુ તદ્ આસ્તે શીતલં સરઃ
હે સુભાગ્યવતી, મારા પુત્રોને સાપોના નિવાસસ્થાન સુધી લઈ જા; સમુદ્રકાંઠે એક ઠંડું સરોવર છે, ત્યાં એ લોકો રહે છે.
સુપર્ણસ્ ત્વ્ અવહન્ નાગાન્ કદ્રૂં ચ વિનતા તથા તતઃ પ્રોવાચ મુદિતા વૈનતેયસ્ય માતરમ્
પછી સુપર્ણે સાપો, કદ્રૂ અને વિનતાને પણ લઈ ગયા; ત્યારબાદ ખુશ થયેલી કદ્રૂએ વૈનતેયની માતાને કહ્યું.
સુરાણાં નેતુ નિલયં ગરુડો મત્સુતાન્ ઇતિ પુનઃ પ્રાહ સર્પમાતા ગરુડં વિનયાન્વિતમ્
દેવતાઓના નેતા ગરુડને સાપોની માતાએ ફરી વિનમ્રતાપૂર્વક સંબોધન કર્યો.
પુત્રા મે દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છન્તિ હંસં ત્રિજગતાં ગુરુમ્ નમસ્કૃત્વા તતઃ સૂર્યમ્ એષ્યન્તિ નિલયં મમ હણ્ડે ત્વં નય પુત્રાન્ મે સૂર્યમણ્ડલમ્ અન્વહમ્
મારા દીકરાઓ ત્રણેય લોકના ગુરુ હંસને જોવા માંગે છે; તેઓ વંદન કરીને પછી મારા નિવાસસ્થાન એવા સૂર્યમંડળમાં જશે. કૃપા કરીને, દરરોજ મારા દીકરાઓને સૂર્યમંડળ સુધી લઈ જજે.
સા વેપમાના વિનતા દીના કદ્રૂમ્ અભાષત
વિનતા કાંપતી અને દુઃખી થઈને કદ્રૂ સાથે બોલી.
નાહં ક્ષમા સર્પમાતઃ પુત્રો મે નેષ્યતે સુતાન્ દૃષ્ટ્વા દિનકરં દેવં પુનર્ એવ પ્રયાન્તુ તે
હું એ સક્ષમ નથી, ઓ સાપોની માતા; મારો દીકરો તમારા સંતાનોને લઈ જશે નહીં. તેઓ સૂર્યદેવને જોઈને પાછા ફરવા દે.