ઉર્વશીં ચ તતો મેનાં રમ્ભાં ચાપિ તિલોત્તમામ્ નૈવેત્ય્ ઊચુર્ ભયત્રસ્તાઃ પુનર્ આહ શચીપતિઃ
પછી ઉર્વશી, મેનકા, રંભા અને તિલોત્તમા—all ડરીને—જવા તૈયાર ન હતી; ત્યારે શચીપતિએ ફરી કહ્યું.
ગમ્ભીરાં ચાતિગમ્ભીરામ્ ઉભે યે ગર્વિતે તદા તે ઊચતુર્ ઉભે દેવં સહસ્રાક્ષં પુરંદરમ્
એ બંને ગર્વી અને ખૂબ જ ગંભીર હતી; તેમણે સહસ્રનેત્ર દેવ, પુરંદરને સાથે મળીને જવાબ આપ્યો.
આવાં ગત્વા તપસ્યન્તં ગાધિપુત્રં મહાદ્યુતિમ્ ચ્યાવયાવો નૃત્યગીતૈ રૂપયૌવનસંપદા
'અમે ગાધિના તેજસ્વી પુત્ર પાસે જઈશું અને નૃત્ય, ગીત, રૂપ અને યુવાનીના જાદુથી તેને તપસ્યામાંથી વિમુખ કરી દઈશું.'
યાસામ્ અપાઙ્ગે હસિતે વાચિ વિભ્રમસંપદિ નિત્યં વસતિ પઞ્ચેષુસ્ તાભિઃ કો ઽત્ર ન જીયતે
જેનાં નજર, સ્મિત, બોલી અને લહેજામાં પ્રેમદેવ સદા વસે છે—એવાં સૌંદર્યથી કોણ જીતી શકે?
તથેત્ય્ ઉક્તે સહસ્રાક્ષે તે આગત્ય મહાનદીમ્ દદૃશાતે તપસ્યન્તં વિશ્વામિત્રં મહામુનિમ્
જ્યારે સહસ્રનેત્રે 'એવું જ થાઓ' કહ્યું, ત્યારે એ બધા મહાનદી પાસે ગયા અને મહામુની વિશ્વામિત્રને તપસ્યા કરતા જોયા.
મૃત્યોર્ અપિ દુરાધર્ષં ભૂમિસ્થમ્ ઇવ ધૂર્જટિમ્ સહસ્રમ્ એકં વર્ષાણામ્ ઈક્ષિતું ન ચ શક્નુતઃ
એ મહારાજ, મૃત્યુ પણ જેને હરાવી ન શકે, અને જે ધરતી પર ધૂર્જટી જેવો અડગ ઊભો હતો—એને હજાર વર્ષ સુધી પણ તેઓ જોઈ શક્યા નહીં.
દૂરે સ્થિતે નૃત્યગીતચાટુકારરતે તદા વિલોક્ય મુનિશાર્દૂલસ્ તતઃ કોપાકુલો ઽભવત્
એ બધા દૂર ઊભા રહી નૃત્ય, ગીત અને મીઠા બોલમાં મગ્ન હતા; પણ જ્યારે મુનિશારદૂલએ તેમને જોયા, ત્યારે તે ક્રોધથી ભરાઈ ગયો.
પ્રતીપાચરણં દૃષ્ટ્વા ક્રોધઃ કસ્ય ન જાયતે નિસ્પૃહો ઽપિ મહાબાહુસ્ તમ્ ઇન્દ્રં પ્રહસન્ન્ ઇવ
આવી વિરુદ્ધ ચાલ જોઈને કોણ ગુસ્સે ન થાય? મહાબાહુ, ઇન્દ્રિયજિત પણ, ઇન્દ્રને જોઈને હસ્યો.
આભ્યાં મુક્તઃ સહસ્રાક્ષો હ્ય્ અપ્સરોભ્યાં બ્રુવન્ન્ ઇવ શશાપ તે સ ગાધેયો દ્રવરૂપે ભવિષ્યથઃ
એ બંને અપ્સરાઓથી મુક્ત થયેલા સહસ્રનેત્રને, જાણે બોલતો હોય તેમ, ગાધિપુત્રએ શાપ આપ્યો: 'હવે તું પ્રવાહી સ્વરૂપમાં રહેશે.'
દ્રવિતું માં સમાયાતે યતસ્ ત્વ્ ઇહ તતો લઘુ તતઃ પ્રસાદિતસ્ તાભ્યાં શાપમોક્ષં ચકાર સઃ
'તમે મને દોડાવવા આવ્યા તેથી, હવે તમે હલકાં રૂપ લો,' એમ કહી, પછી બંનેએ વિનંતી કરતાં શાપમુક્તિ આપી.
ભવેતાં દિવ્યરૂપે વાં ગઙ્ગયા સંગતે યદા તચ્છાપાત્ તે નદીરૂપે તત્ક્ષણાત્ સંબભૂવતુઃ
જ્યારે તમે બંને દિવ્ય રૂપે ગંગા સાથે મળ્યા, ત્યારે એ શાપના કારણે તુરંત જ નદીના રૂપમાં પધાર્યા.
અપ્સરોયુગમ્ આખ્યાતં નદીદ્વયમ્ અતો ઽભવત્ તાભ્યાં પરસ્પરં ચાપિ તાભ્યાં ગઙ્ગાસુસંગમઃ
એ બંને અપ્સરાઓને બે નદીઓ તરીકે ઓળખવામાં આવ્યા; એમની વચ્ચે પરસ્પર મિલનથી ગંગા અને આસુ સાથેનું સંમિલન થયું.
સર્વલોકેષુ વિખ્યાતો ભુક્તિમુક્તિપ્રદઃ શિવઃ તત્રાસ્તે દૃષ્ટ એવાસૌ સર્વસિદ્ધિપ્રદાયકઃ
બધા લોકોમાં તેઓ શિવ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, જે ભોગ અને મોક્ષ આપનાર છે; તેઓ ત્યાં સ્પષ્ટ રીતે વસે છે અને સર્વ સિદ્ધિઓ આપે છે.
તત્ર સ્નાત્વા તુ તં દૃષ્ટ્વા મુચ્યતે સર્વબન્ધનાત્
ત્યાં સ્નાન કરીને અને તેમને જોઈને સર્વ બંધનોથી મુક્તિ મળે છે.
કોટિતીર્થમ્ ઇતિ ખ્યાતં ગઙ્ગાયા દક્ષિણે તટે યસ્યાનુસ્મરણાદ્ એવ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે
ગંગાના દક્ષિણ કાંઠે જે સ્થળ કોટેતીર્થ તરીકે જાણીતું છે, તેની માત્ર સ્મૃતિથી જ સર્વ પાપોનો નાશ થાય છે.
યત્ર કોટીશ્વરો દેવઃ સર્વં કોટિગુણં ભવેત્ કોટિદ્વયં તત્ર પૂર્ણં તીર્થાનાં શુભદાયિનામ્
જ્યાં કોટેશ્વર દેવ છે, ત્યાં બધું જ કરોડગણું વધે છે; ત્યાં શુભ તીર્થો આપનારા બે કરોડ પૂર્ણ રીતે હાજર છે.
તત્ર વ્યુષ્ટિં પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ નારદ તન્મનાઃ કણ્વસ્ય તુ સુતો જ્યેષ્ઠો બાહ્લીક ઇતિ વિશ્રુતઃ
હવે હું ત્યાંની વાત કહું છું, નારદ, ધ્યાનથી સાંભળો. કણ્વનો મોટો પુત્ર બાહ્લીક તરીકે પ્રસિદ્ધ હતો.
કાણ્વશ્ ચેતિ જનૈઃ ખ્યાતો વેદવેદાઙ્ગપારગઃ ઇષ્ટીઃ પાર્વાયણાનીર્ યાઃ સભાર્યો વેદપારગઃ
કણ્વ લોકોએ જાણીતો હતો, તેણે વેદ અને વેદાંગનો પાર પામ્યો હતો; તે પોતાની પત્ની સાથે યજ્ઞ અને વિધિઓ કરતો હતો, બંને વેદમાં નિપુણ હતા.
કુર્વન્ન્ આસ્તે સ ગૌતમ્યાસ્ તીરસ્થો લોકપૂજિતઃ પ્રાતઃકાલે સભાર્યો ઽસૌ જુહ્વદ્ અગ્નૌ સમાહિતઃ
તે ગૌતમીના કાંઠે રહેતો અને લોકોએ તેની પૂજા કરતો; પ્રભાતે તે પોતાની પત્ની સાથે એકાગ્રતાથી અગ્નિમાં આહુતિ આપતો.
સર્વદાસ્તે કદાચિત્ તુ હવનાય સમુદ્યતઃ એકાહુતિં સ હુત્વા તુ સમિદ્ધે હવ્યવાહને
તે હંમેશા ત્યાં રહેતો અને ક્યારેક હવન માટે તૈયાર થતો; એક આહુતિ તેણે પ્રજ્વલિત અગ્નિમાં અર્પણ કરી.
આહુત્યન્તરદાનાય હવિર્ દ્રવ્યં કરે ઽગ્રહીત્ એતસ્મિન્ન્ અન્તરે વહ્નિર્ ઉપશાન્તો ઽભવત્ તદા
બીજી આહુતિ આપવા માટે તેણે હવનનું દ્રવ્ય હાથમાં લીધું; એ દરમિયાન અગ્નિ તુરંત બુઝાઈ ગયો.
તતશ્ ચિન્તાપરઃ કાણ્વઃ કર્તવ્યં કિં ભવેદ્ ઇતિ અન્તર્ વિચારયામ્ આસ વિષાદં પરમં ગતઃ
પછી કણ્વ ચિંતામાં પડી ગયો કે હવે શું કરવું; તેણે મનમાં વિચાર કર્યો અને ખૂબ જ દુઃખી થયો.
આહુત્યોશ્ ચ દ્વયોર્ મધ્ય ઉપશાન્તો હુતાશનઃ અગ્ન્યન્તરમ્ ઉપાદેયં વૈદિકં લૌકિકં તથા
બે આહુતિ વચ્ચે યજ્ઞ અગ્નિ બુઝાઈ ગયો; હવે બીજો અગ્નિ લાવવો જોઈએ, એ વૈદિક હોય કે લોકિક.
ક્વ હોષ્યં સ્યાદ્ દ્વિતીયં તુ આહુત્યન્તરમ્ એવ ચ એવં મીમાંસમાને તુ દૈવી વાગ્ અબ્રવીત્ તદા
હવે બીજી આહુતિ ક્યાં આપવી અને બીજો અગ્નિ ક્યાંથી લાવવો? એ રીતે વિચારતા એક દૈવી વાણી સંભળાઈ.
અગ્ન્યન્તરં નૈવ તે ઽત્ર ઉપાદેયં ભવિષ્યતિ યાનિ તત્ર ભવિષ્યન્તિ શકલાનિ સમીપતઃ
અહીં તારે બીજો અગ્નિ લાવવાનો નથી; જે કાંઠે બાકી રહેલા ટુકડા છે, એ જ પૂરતા છે.
અર્ધદગ્ધેષુ કાષ્ઠેષુ વિપ્રરાજ પ્રહૂયતામ્ નેત્ય્ ઉવાચ તદા કાણ્વઃ સૈવ વાગ્ અબ્રવીત્ પુનઃ
જ્યારે લાકડાં અડધા સળગેલા હોય, બ્રાહ્મણરાજ, ત્યારે આહુતિ આપ; કણ્વે ના કહ્યું, પણ એ જ દૈવી વાણી ફરી બોલી.
અગ્નેઃ પુત્રો હિરણ્યસ્ તુ પિતા પુત્રઃ સ એવ તુ પુત્રે દત્તં પ્રિયાયૈવ પિતુઃ પ્રીત્યૈ ભવિષ્યતિ
અગ્નિનો પુત્ર હિરણ્ય છે; પિતા પણ પુત્ર છે; જે પુત્રને આપો, તે પ્રિય પિતાના આનંદ માટે જ ગણાશે.
પિત્રે દેયં સુતે દદ્યાત્ કોટિપ્રીતિગુણં ભવેત્ દૈવી વાગ્ અબ્રવીદ્ એવં તતઃ સર્વે મહર્ષયઃ
પિતાને આપવું જોઈએ, પુત્ર પણ આપે; એ આનંદ કરોડગણું વધશે. એમ દૈવી વાણી બોલી, પછી બધા મહર્ષિઓએ પણ એમ જ કહ્યું.
નિશ્ચિત્ય ધર્મસર્વસ્વં તથા ચક્રુર્ યથોદિતમ્ એતજ્ જ્ઞાત્વા જગત્ય્ અત્ર પુત્રે દત્તં પિતુર્ ભવેત્
ધર્મનું સાર જાણીને, તેમણે જે રીતે કહેવાયું છે એ પ્રમાણે આચરણ કર્યું. આ વાત સમજ્યા પછી, આ દુનિયામાં પિતાએ પુત્રને જે આપે છે, તે પુત્રનું પણ પિતાનું જ ગણાય છે.
અપત્યાદ્યુપકારેણ પિત્રોઃ પ્રીતિર્ યથા ભવેત્ તથા નાન્યેન કેનાપિ જગત્ય્ એતદ્ ધિ વિશ્રુતમ્
સંતાન વગેરેના ઉપકારથી માતા-પિતાને જેવો આનંદ મળે છે, એવો બીજાં કોઈ પણ રીતે મળતો નથી—આ વાત જગતમાં જાણીતી છે.