તેષુ સ્નાનં ચ દાનં ચ શ્રવણં પઠનં તથા સર્વપાપપ્રશમનં ભુક્તિમુક્તિપ્રદં ભવેત્
ત્યાં સ્નાન, દાન, શ્રવણ અને પઠન કરવાથી સર્વ પાપો નાશ પામે છે અને ભોગ તથા મોક્ષ બંને મળે છે.
અપ્સરોયુગમ્ આખ્યાતમ્ અપ્સરાસંગમં તતઃ તીરે ચ દક્ષિણે પુણ્યં સ્મરણાત્ સુભગો ભવેત્
અપ્સરાસનો યુગલ અને તેમનો સંગમ વર્ણવાયો છે; દક્ષિણ કાંઠે એ પવિત્ર તીર્થનું સ્મરણ કરતાં જ મનુષ્ય શુભફળ પામે છે.
મુક્તો ભવત્ય્ અસંદેહં તત્ર સ્નાનાદિના નરઃ સ્ત્રી સતી સંગમે તસ્મિન્ન્ ઋતુસ્નાતા ચ નારદ
હે નારદ, એ સ્થળે પુરુષ કે સતી સ્ત્રી, ખાસ કરીને જ્યારે સ્ત્રી ઋતુસ્નાન કરીને હોય, ત્યાં સ્નાન અને અન્ય વિધિઓ કરે તો નિશ્ચયે મુક્તિ મળે છે.
વન્ધ્યાપિ જનયેત્ પુત્રં ત્રિમાસાત્ પતિના સહ સ્નાનદાનેન વર્તન્તી નાન્યથા મદ્વચો ભવેત્
જો વંધ્યા સ્ત્રી પતિ સાથે રહીને સ્નાન અને દાન કરે તો ત્રણ મહિને પુત્રને જન્મ આપે છે; નહીંતર, મારી વાત સાચી ઠરતી નથી.
અપ્સરોયુગમ્ આખ્યાતં તીર્થં યેન ચ હેતુના તત્રેદં કારણં વક્ષ્યે શૃણુ નારદ યત્નતઃ
એ તીર્થનું નામ અપ્સરા-યુગ છે અને તેનું કારણ શું છે, એ હું હવે તને સમજાવું છું, હે નારદ, ધ્યાનથી સાંભળ.
સ્પર્ધાસીન્ મહતી બ્રહ્મન્ વિશ્વામિત્રવસિષ્ઠયોઃ તપસ્યન્તં ગાધિસુતં બ્રાહ્મણ્યાર્થે યતવ્રતમ્
હે બ્રાહ્મણ, વિશ્વામિત્ર અને વસિષ્ઠ વચ્ચે મોટી સ્પર્ધા ઊભી થઈ; ગાધિનો પુત્ર બ્રાહ્મણપદ માટે તપસ્યા અને વ્રતમાં લાગેલો હતો.
ગઙ્ગાદ્વારે સમાસીનં પ્રેરિતેન્દ્રેણ મેનકા તં ગત્વા તપસો ભ્રષ્ટં કુરુ ભદ્રે મમાજ્ઞયા
ગંગાના દ્વારે બેઠેલા વિશ્વામિત્રને તપસ્યાથી વિમુખ કરવા માટે ઇન્દ્રે મેનકાને મોકલી, 'મારા આદેશે તું ત્યાં જઈને તેને તપસ્યામાંથી હટાવ,' એમ કહ્યું.
તદોક્તેન્દ્રેણ સા મેના વિશ્વામિત્રં તપશ્ચ્યુતમ્ કૃત્વા કન્યાં તથા દત્ત્વા જગામેન્દ્રપુરં પુનઃ
ઇન્દ્રના આદેશથી મેનકાએ વિશ્વામિત્રને તપસ્યાથી વિમુખ કર્યો, તેને એક પુત્રી આપી અને પછી ફરી ઇન્દ્રના શહેરે પરત ગઈ.
તસ્યાં ગતાયાં સસ્માર ગાધિપુત્રો ઽખિલં કૃતમ્ તં તુ દેશં પરિત્યજ્ય તીર્થં તુ સુરવલ્લભમ્
મેનકા ચાલીને ગઈ પછી, ગાધિપુત્રએ જે કંઈ બન્યું હતું તે બધું યાદ કર્યું અને એ સ્થળ છોડીને દેવતાઓને પ્રિય એવા તીર્થે ગયો.
જગામ દક્ષિણાં ગઙ્ગાં યત્ર કાલઞ્જરો હરઃ તપસ્યન્તં તદોવાચ પુનર્ ઇન્દ્રઃ સહસ્રદૃક્
પછી તે દક્ષિણ ગંગા પાસે ગયો, જ્યાં કાલંજર અને હર તપસ્યા કરતા હતા; ત્યાં ફરી સહસ્રનેત્ર ઇન્દ્રે તેની સાથે વાત કરી.
ઉર્વશીં ચ તતો મેનાં રમ્ભાં ચાપિ તિલોત્તમામ્ નૈવેત્ય્ ઊચુર્ ભયત્રસ્તાઃ પુનર્ આહ શચીપતિઃ
પછી ઉર્વશી, મેનકા, રંભા અને તિલોત્તમા—all ડરીને—જવા તૈયાર ન હતી; ત્યારે શચીપતિએ ફરી કહ્યું.
ગમ્ભીરાં ચાતિગમ્ભીરામ્ ઉભે યે ગર્વિતે તદા તે ઊચતુર્ ઉભે દેવં સહસ્રાક્ષં પુરંદરમ્
એ બંને ગર્વી અને ખૂબ જ ગંભીર હતી; તેમણે સહસ્રનેત્ર દેવ, પુરંદરને સાથે મળીને જવાબ આપ્યો.
આવાં ગત્વા તપસ્યન્તં ગાધિપુત્રં મહાદ્યુતિમ્ ચ્યાવયાવો નૃત્યગીતૈ રૂપયૌવનસંપદા
'અમે ગાધિના તેજસ્વી પુત્ર પાસે જઈશું અને નૃત્ય, ગીત, રૂપ અને યુવાનીના જાદુથી તેને તપસ્યામાંથી વિમુખ કરી દઈશું.'
યાસામ્ અપાઙ્ગે હસિતે વાચિ વિભ્રમસંપદિ નિત્યં વસતિ પઞ્ચેષુસ્ તાભિઃ કો ઽત્ર ન જીયતે
જેનાં નજર, સ્મિત, બોલી અને લહેજામાં પ્રેમદેવ સદા વસે છે—એવાં સૌંદર્યથી કોણ જીતી શકે?
તથેત્ય્ ઉક્તે સહસ્રાક્ષે તે આગત્ય મહાનદીમ્ દદૃશાતે તપસ્યન્તં વિશ્વામિત્રં મહામુનિમ્
જ્યારે સહસ્રનેત્રે 'એવું જ થાઓ' કહ્યું, ત્યારે એ બધા મહાનદી પાસે ગયા અને મહામુની વિશ્વામિત્રને તપસ્યા કરતા જોયા.
મૃત્યોર્ અપિ દુરાધર્ષં ભૂમિસ્થમ્ ઇવ ધૂર્જટિમ્ સહસ્રમ્ એકં વર્ષાણામ્ ઈક્ષિતું ન ચ શક્નુતઃ
એ મહારાજ, મૃત્યુ પણ જેને હરાવી ન શકે, અને જે ધરતી પર ધૂર્જટી જેવો અડગ ઊભો હતો—એને હજાર વર્ષ સુધી પણ તેઓ જોઈ શક્યા નહીં.
દૂરે સ્થિતે નૃત્યગીતચાટુકારરતે તદા વિલોક્ય મુનિશાર્દૂલસ્ તતઃ કોપાકુલો ઽભવત્
એ બધા દૂર ઊભા રહી નૃત્ય, ગીત અને મીઠા બોલમાં મગ્ન હતા; પણ જ્યારે મુનિશારદૂલએ તેમને જોયા, ત્યારે તે ક્રોધથી ભરાઈ ગયો.
પ્રતીપાચરણં દૃષ્ટ્વા ક્રોધઃ કસ્ય ન જાયતે નિસ્પૃહો ઽપિ મહાબાહુસ્ તમ્ ઇન્દ્રં પ્રહસન્ન્ ઇવ
આવી વિરુદ્ધ ચાલ જોઈને કોણ ગુસ્સે ન થાય? મહાબાહુ, ઇન્દ્રિયજિત પણ, ઇન્દ્રને જોઈને હસ્યો.
આભ્યાં મુક્તઃ સહસ્રાક્ષો હ્ય્ અપ્સરોભ્યાં બ્રુવન્ન્ ઇવ શશાપ તે સ ગાધેયો દ્રવરૂપે ભવિષ્યથઃ
એ બંને અપ્સરાઓથી મુક્ત થયેલા સહસ્રનેત્રને, જાણે બોલતો હોય તેમ, ગાધિપુત્રએ શાપ આપ્યો: 'હવે તું પ્રવાહી સ્વરૂપમાં રહેશે.'
દ્રવિતું માં સમાયાતે યતસ્ ત્વ્ ઇહ તતો લઘુ તતઃ પ્રસાદિતસ્ તાભ્યાં શાપમોક્ષં ચકાર સઃ
'તમે મને દોડાવવા આવ્યા તેથી, હવે તમે હલકાં રૂપ લો,' એમ કહી, પછી બંનેએ વિનંતી કરતાં શાપમુક્તિ આપી.
ભવેતાં દિવ્યરૂપે વાં ગઙ્ગયા સંગતે યદા તચ્છાપાત્ તે નદીરૂપે તત્ક્ષણાત્ સંબભૂવતુઃ
જ્યારે તમે બંને દિવ્ય રૂપે ગંગા સાથે મળ્યા, ત્યારે એ શાપના કારણે તુરંત જ નદીના રૂપમાં પધાર્યા.
અપ્સરોયુગમ્ આખ્યાતં નદીદ્વયમ્ અતો ઽભવત્ તાભ્યાં પરસ્પરં ચાપિ તાભ્યાં ગઙ્ગાસુસંગમઃ
એ બંને અપ્સરાઓને બે નદીઓ તરીકે ઓળખવામાં આવ્યા; એમની વચ્ચે પરસ્પર મિલનથી ગંગા અને આસુ સાથેનું સંમિલન થયું.
સર્વલોકેષુ વિખ્યાતો ભુક્તિમુક્તિપ્રદઃ શિવઃ તત્રાસ્તે દૃષ્ટ એવાસૌ સર્વસિદ્ધિપ્રદાયકઃ
બધા લોકોમાં તેઓ શિવ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, જે ભોગ અને મોક્ષ આપનાર છે; તેઓ ત્યાં સ્પષ્ટ રીતે વસે છે અને સર્વ સિદ્ધિઓ આપે છે.
તત્ર સ્નાત્વા તુ તં દૃષ્ટ્વા મુચ્યતે સર્વબન્ધનાત્
ત્યાં સ્નાન કરીને અને તેમને જોઈને સર્વ બંધનોથી મુક્તિ મળે છે.
કોટિતીર્થમ્ ઇતિ ખ્યાતં ગઙ્ગાયા દક્ષિણે તટે યસ્યાનુસ્મરણાદ્ એવ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે
ગંગાના દક્ષિણ કાંઠે જે સ્થળ કોટેતીર્થ તરીકે જાણીતું છે, તેની માત્ર સ્મૃતિથી જ સર્વ પાપોનો નાશ થાય છે.
યત્ર કોટીશ્વરો દેવઃ સર્વં કોટિગુણં ભવેત્ કોટિદ્વયં તત્ર પૂર્ણં તીર્થાનાં શુભદાયિનામ્
જ્યાં કોટેશ્વર દેવ છે, ત્યાં બધું જ કરોડગણું વધે છે; ત્યાં શુભ તીર્થો આપનારા બે કરોડ પૂર્ણ રીતે હાજર છે.
તત્ર વ્યુષ્ટિં પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ નારદ તન્મનાઃ કણ્વસ્ય તુ સુતો જ્યેષ્ઠો બાહ્લીક ઇતિ વિશ્રુતઃ
હવે હું ત્યાંની વાત કહું છું, નારદ, ધ્યાનથી સાંભળો. કણ્વનો મોટો પુત્ર બાહ્લીક તરીકે પ્રસિદ્ધ હતો.
કાણ્વશ્ ચેતિ જનૈઃ ખ્યાતો વેદવેદાઙ્ગપારગઃ ઇષ્ટીઃ પાર્વાયણાનીર્ યાઃ સભાર્યો વેદપારગઃ
કણ્વ લોકોએ જાણીતો હતો, તેણે વેદ અને વેદાંગનો પાર પામ્યો હતો; તે પોતાની પત્ની સાથે યજ્ઞ અને વિધિઓ કરતો હતો, બંને વેદમાં નિપુણ હતા.
કુર્વન્ન્ આસ્તે સ ગૌતમ્યાસ્ તીરસ્થો લોકપૂજિતઃ પ્રાતઃકાલે સભાર્યો ઽસૌ જુહ્વદ્ અગ્નૌ સમાહિતઃ
તે ગૌતમીના કાંઠે રહેતો અને લોકોએ તેની પૂજા કરતો; પ્રભાતે તે પોતાની પત્ની સાથે એકાગ્રતાથી અગ્નિમાં આહુતિ આપતો.
સર્વદાસ્તે કદાચિત્ તુ હવનાય સમુદ્યતઃ એકાહુતિં સ હુત્વા તુ સમિદ્ધે હવ્યવાહને
તે હંમેશા ત્યાં રહેતો અને ક્યારેક હવન માટે તૈયાર થતો; એક આહુતિ તેણે પ્રજ્વલિત અગ્નિમાં અર્પણ કરી.