શર્મિષ્ઠા ચાપિ તસ્યૈવ ભાર્યા યા વૃષપર્વજા દેવયાની શુક્રસુતા દ્વૌ પુત્રૌ સમજીજનત્
શર્મિષ્ઠા પણ યયાતીની પત્ની બની, જે વૃષપરવાનની પુત્રી હતી. દેવયાનીએ, શુક્રકન્યાએ, બે પુત્રો જન્માવ્યા.
યદું ચ તુર્વસું ચૈવ દેવપુત્રસમાવ્ ઉભૌ શર્મિષ્ઠા ચ નૃપાલ્ લેભે ત્રીન્ પુત્રાન્ દેવસંનિભાન્
એણે યદુ અને તુર્વસુ નામે બે પુત્રો આપ્યા, જે દેવપુત્રો સમાન હતા. રાજાની પત્ની શર્મિષ્ઠાએ ત્રણ પુત્રો આપ્યા, જે દેવો જેવા જ હતા.
દ્રુહ્યું ચાનું ચ પૂરું ચ યયાતેર્ નૃપસત્તમાત્ દેવયાન્યાઃ સુતૌ બ્રહ્મન્ સદૃશૌ શુક્રરૂપતઃ
યયાતિ રાજા અને દેવયાનીથી દુહ્યુ, અનુ અને પુરુ નામે પુત્રો જન્મ્યા, જે શુક્ર જેવા દેખાતા હતા.
શર્મિષ્ઠાયાસ્ તુ તનયાઃ શક્રાગ્નિવરુણપ્રભાઃ દેવયાની કદાચિત્ તુ પિતરં પ્રાહ દુઃખિતા
શર્મિષ્ઠાના પુત્રો ઈન્દ્ર, અગ્નિ અને વરુણ જેવી કાંતિ ધરાવતા હતા. પણ એક વખત દુઃખી દેવયાનીએ પોતાના પિતાને કહ્યું.
મમ ત્વ્ અપત્યદ્વિતયમ્ અભાગ્યાયા ભૃગૂદ્વહ મમ દાસ્યાઃ સભાગ્યાયા અપત્યત્રિતયં પિતઃ
હે ભૃગુકુળના શ્રેષ્ઠ, હું તો અભાગી છું, મને માત્ર બે સંતાન છે. પણ મારી દાસી, જે ભાગ્યશાળી છે, તેને ત્રણ સંતાન છે, પિતા.
તદ્ એતદ્ અનુમૃશ્યાયં દુઃખમ્ અત્યન્તમ્ આગતા મરિષ્યે દાનવગુરો યયાતિકૃતવિપ્રિયાત્ માનભઙ્ગાદ્ વરં તાત મરણં હિ મનસ્વિનામ્
આ વિચારતાં મને ભારે દુઃખ થયું છે. યયાતિએ જે દુઃખ આપ્યું છે, એના કારણે, હે દાનવોના ગુરુ, હું મરી જઉં એવી ઇચ્છા છે. કારણ કે મહાન મનવાળા માટે માનભંગ કરતાં મૃત્યુ શ્રેષ્ઠ છે.
તદ્ એતત્ પુત્રિકાવાક્યં શ્રુત્વા શુક્રઃ પ્રતાપવાન્ કુપિતો ઽભ્યાયયૌ શીઘ્રં યયાતિમ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્
પુત્રીના શબ્દો સાંભળીને, શક્તિશાળી શુક્ર ગુસ્સેથી ભરાઈ ગયા અને તરત યયાતિ પાસે આવીને એમને કહ્યું:
યદ્ ઇદં વિપ્રિયં મે ત્વં સુતાયાઃ કૃતવાન્ અસિ રૂપોન્મત્તેન રાજેન્દ્ર તસ્માદ્ વૃદ્ધો ભવિષ્યસિ
રાજા, તું રૂપના મોહમાં પડી મારી દીકરી સાથે જે અયોગ્ય વર્તન કર્યું છે, એના કારણે હવે તારે વૃદ્ધ થવું પડશે.
ન ચ ભોક્તું ન ચ ત્યક્તું શક્નોતિ વિષયાતુરઃ સ્પૃહયન્ મનસૈવાસ્તે નિઃશ્વાસોચ્છ્વાસનષ્ટધીઃ
જેને વિષયોની તીવ્ર ઈચ્છા હોય છે, એ ન તો ભોગવી શકે, ન તો છોડી શકે; એ મનમાં જ લલચાય છે, અને ઉદાસીન બની, ઉચ્છ્વાસ-નિઃશ્વાસમાં જ ખોવાઈ જાય છે.
વૃદ્ધત્વમ્ એવ મરણં જીવતામ્ અપિ દેહિનામ્ તસ્માચ્ છીઘ્રં પ્રયાહિ ત્વં જરાં ભૂપાતિદુર્ધરામ્
વૃદ્ધાવસ્થા જીવતાં જ મરણ સમાન છે; તેથી, રાજા, તું તરત જ આ બહુ દુઃખદાયક વૃદ્ધાવસ્થા સ્વીકારી લે.
એતચ્ છ્રુત્વા યયાતિસ્ તુ શાપં શુક્રસ્ય ધીમતઃ કૃતાઞ્જલિપુટો રાજા યયાતિઃ શુક્રમ્ અબ્રવીત્
શુક્રમુનિનો શાપ સાંભળીને, રાજા યયાતિએ હાથ જોડીને વિનમ્રતાપૂર્વક શુક્રને કહ્યું:
નાપરાધ્યે ન સંકુપ્યે નૈવાધર્મં પ્રવર્તયે અધર્મકારિણઃ પાપાઃ શાસ્યા એવ મહાત્મનામ્
હું કોઈનો અપમાન કરતો નથી, ગુસ્સો પણ કરતો નથી, અને અધર્મ પણ કરતો નથી; મહાન આત્માઓ દ્વારા તો પાપી અને અધર્મી લોકો જ દંડ પામે છે.
ધર્મમ્ એવ ચરન્તં વૈ કથં માં શપ્તવાન્ અસિ દેવયાની દ્વિજશ્રેષ્ઠ વૃથા માં વક્તિ કિંચન
હું તો હંમેશાં ધર્મનું પાલન કરું છું, તો પણ તમે મને કેમ શાપ આપ્યો? મહાન બ્રાહ્મણ, દેવયાનીએ મારા પર ખોટું આરોપ મૂક્યું છે.
તસ્માન્ ન મમ વિપ્રેન્દ્ર શાપં દાતું ત્વમ્ અર્હસિ વિદ્વાંસો ઽપિ હિ નિર્દોષે યદિ કુપ્યન્તિ મોહિતાઃ તદા ન દોષો મૂર્ખાણાં દ્વેષાગ્નિપ્લુષ્ટચેતસામ્
માટે, મહાન બ્રાહ્મણ, તમે મને શાપ આપવો યોગ્ય નથી; કારણ કે, વિદ્વાનો પણ જો મોહમાં આવી નિર્દોષ પર ગુસ્સો કરે, તો પછી અજ્ઞાનીઓ, જેમના મન દ્વેષથી ભરાયેલા હોય, તેઓને તો દોષ લાગતો નથી.
યયાતિવાક્યાચ્ છુક્રો ઽપિ સસ્માર સુતયા કૃતમ્ અસકૃદ્ વિપ્રિયં તસ્ય દિવા રાત્રૌ પ્રચણ્ડયા
યયાતિના શબ્દો સાંભળીને, શુક્રે પણ પોતાની પુત્રી સાથે વારંવાર થયેલા અન્યાયને, દિવસ-રાત, તીવ્રતાથી યાદ કર્યા.
ગતકોપો ઽહમ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા કાવ્યો રાજાનમ્ અબ્રવીત્
"હવે હું ગુસ્સે નથી" એમ કહીને કાવ્યએ રાજાને કહ્યું:
જ્ઞાતં મયાનયાકારિ વિપ્રિયં ન વદે ઽનૃતમ્ શાપસ્યેમં કરિષ્યામિ શૃણુષ્વાનુગ્રહં નૃપ
હવે હું તેના વર્તનથી જાણું છું કે ખરાબી કોણે કરી; હું ક્યારેય ખોટું બોલતો નથી. આ શાપ તો હું આપશેજ; પણ, રાજા, હવે મારા અનુકંપા પણ સાંભળો.
યસ્મૈ પુત્રાય સંદાતું જરામ્ ઇચ્છસિ માનદ તસ્ય સા યાત્વ્ ઇયં રાજઞ્ જરા પુત્રાય મદ્વરાત્
રાજા, તું જે પુત્રને આ વૃદ્ધાવસ્થા આપવી ઇચ્છે, મારા આશીર્વાદથી એ વૃદ્ધાવસ્થા એ પુત્રને જ મળે.
પુનર્ યયાતિઃ શ્વશુરં શુક્રં પ્રાહ વિનીતવત્
પછી યયાતિએ ફરીથી પોતાના સસરા શુક્રને વિનમ્રતાપૂર્વક કહ્યું:
યો ગૃહ્ણાતિ મયા દત્તાં જરાં ભક્તિસમન્વિતઃ સ રાજા સ્યાદ્ દૈત્યગુરો તદ્ એતદ્ અનુમન્યતામ્
દૈત્યગુરુ, જે પુત્ર શ્રદ્ધાપૂર્વક મારી પાસેથી આ વૃદ્ધાવસ્થા સ્વીકારશે, એ જ રાજા બને, અને એ વાત તમે મંજૂર કરો.
યો મદ્વાક્યં નાભિનન્દેત્ સુતો દૈત્યગુરો દૃઢમ્ તં શપેયમ્ અનુજ્ઞાત્ર દાતવ્યૈવ ત્વયા ગુરો
દૈત્યગુરુ, જો કોઈ પુત્ર મારા શબ્દો માને નહીં, તો તમારી પરવાનગીથી હું એને શાપ આપી શકું, એ અધિકાર તમે મને આપો.
એવમ્ અસ્ત્વ્ ઇતિ રાજાનમ્ ઉવાચ ભૃગુનન્દનઃ તતો યયાતિઃ સ્વં પુત્રમ્ આહૂયેદં વચો ઽબ્રવીત્
ભૃગુવંશી શુક્રે રાજાને કહ્યું: "તેમ જ થાઓ." પછી યયાતિએ પોતાના પુત્રને બોલાવીને કહ્યું:
યદો ગૃહાણ મે શાપાજ્ જરાં જાતાં સુતો ભવાન્ જ્યેષ્ઠઃ સર્વાર્થવિત્ પ્રૌઢઃ પુત્રાણાં ધુરિ સંસ્થિતઃ પુત્રી તેનૈવ જનકો યસ્ તદાજ્ઞાવશે સ્થિતઃ
યદુ, મને મળેલી આ વૃદ્ધાવસ્થા તું સ્વીકાર, કેમ કે તું મોટો, બુદ્ધિશાળી, અને બધા પુત્રોમાં અગ્રણિ છે. જે પુત્ર પિતાની આજ્ઞા માને, એ જ સાચો પુત્ર કહેવાય છે.
નેત્ય્ ઉવાચ યદુસ્ તાતં યયાતિં ભૂરિદક્ષિણમ્ યયાતિશ્ ચ યદું શપ્ત્વા તુર્વસું કામમ્ અબ્રવીત્
પણ યદુએ પોતાના પિતા યયાતિને, જે દાનમાં ઉદાર હતા, "નહીં" એમ જવાબ આપ્યો. ત્યારબાદ યયાતિએ યદુને શાપ આપીને, પોતાની ઈચ્છા મુજબ તુર્વસુને કહ્યું.
નાગૃહ્ણાત્ તુર્વસુશ્ ચાપિ પિત્રા દત્તાં જરાં તદા તં શપ્ત્વા ચાબ્રવીદ્ દ્રુહ્યું ગૃહાણેમાં જરાં મમ
ત્યારે તુર્વસુએ પિતાએ આપી તે વૃદ્ધાવસ્થાને સ્વીકારી નહોતી; ત્યારે તેને શાપ આપીને, તેણે દુહ્યુને કહ્યું: 'મારી આ વૃદ્ધાવસ્થા તું લઈ લે.'
દ્રુહ્યુશ્ ચ નૈચ્છત્ તાં દત્તાં જરાં રૂપવિનાશિનીમ્ અનુમ્ અપ્ય્ અબ્રવીદ્ રાજા ગૃહાણેમાં જરાં મમ
દુહ્યુએ પણ રૂપ નાશક વૃદ્ધાવસ્થાને સ્વીકારવી ઇચ્છી નહોતી; પછી રાજાએ અનુને કહ્યું: 'મારી આ વૃદ્ધાવસ્થા તું લઈ લે.'
અનુર્ નેતિ તદોવાચ શપ્ત્વા તં પૂરુમ્ અબ્રવીત્ અભિનન્દ્ય તદા પૂરુર્ જરાં તાં જગૃહે પિતુઃ
અનુએ પણ 'ના' કહીને તેને શાપ આપ્યો અને પછી પુરૂને કહ્યું; ત્યારે પુરૂએ આનંદથી પિતાની વૃદ્ધાવસ્થા સ્વીકારી.
સહસ્રમ્ એકં વર્ષાણાં યાવત્ પ્રીતો ઽભવત્ પિતા યૌવને યાનિ ભોગ્યાનિ વસ્તૂનિ વિવિધાનિ ચ
પિતાની પ્રસન્નતા સુધી, એક હજાર વર્ષ સુધી, યુવાનીના સર્વે સુખો અને વિવિધ ભોગો પુરૂને પ્રાપ્ત થયા.
પુત્રયૌવનસંતુષ્ટો યયાતિર્ બુભુજે સુખમ્ તતસ્ તૃપ્તો ઽભવદ્ રાજા સર્વભોગેષુ નાહુષઃ તતો હર્ષાત્ સમાહૂય પૂરું પુત્રમ્ અથાબ્રવીત્
પુત્રની યુવાનીથી સંતોષ પામીને યયાતિએ સુખનો આનંદ માણ્યો; પછી સર્વ ભોગોમાં તૃપ્ત થઈને નાહુષ રાજા પ્રસન્ન થયો. પછી આનંદથી પુત્ર પુરૂને બોલાવી કહ્યું.
તૃપ્તો ઽસ્મિ સર્વભોગેષુ યૌવનેન તવાનઘ ગૃહાણ યૌવનં પુત્ર જરાં મે દેહિ કશ્મલામ્
હું તારી યુવાનીથી સર્વ ભોગોમાં તૃપ્ત થયો છું, હે નિર્દોષ પુત્ર! હવે તું તારી યુવાની પાછી લઈ લે અને મારી પાપી વૃદ્ધાવસ્થા મને પાછી આપી દે.