અગ્નેઃ પ્રભાવાત્ પરુષમ્ આત્રેયીં સર્વદાવદત્ આત્રેય્ય્ અપિ ચ શુશ્રૂષાં કુર્વતી સર્વદાભવત્
અગ્નિના પ્રભાવથી પરુષા હંમેશા આત્રેયી સાથે વાત કરતો રહ્યો. આત્રેયી પણ સતત સેવા કરતી રહી.
તસ્યામ્ આઙ્ગિરસા જાતા મહાબલપરાક્રમાઃ અઙ્ગિરાઃ પરુષં વાદીદ્ આત્રેયીં નિત્યમ્ એવ ચ
આત્રેયીમાંથી મહાબળવાન અને પરાક્રમી અંગિરસો જન્મ્યા. અંગિરસ હંમેશા આત્રેયી સાથે કઠોર શબ્દોમાં બોલતો.
પુત્રાસ્ ત્વ્ આઙ્ગિરસા નિત્યં પિતરં શમયન્તિ તે સા કદાચિદ્ ભર્તૃવાક્યાદ્ ઉદ્વિગ્ના પરુષાક્ષરાત્ કૃતાઞ્જલિપુટા દીના પ્રાબ્રવીચ્ છ્વશુરં ગુરુમ્
અંગિરસ પુત્રો હંમેશા પિતાને શાંત કરતા. એક વખત, પતિના કઠોર વચનોથી દુઃખી થઈ, હાથ જોડીને અને દુઃખી મનથી, એ પોતાના સસરા ગુરુને બોલી.
અત્રિજાહં હવ્યવાહ ભાર્યા તવ સુતસ્ય વૈ શુશ્રૂષણપરા નિત્યં પુત્રાણાં ભર્તુર્ એવ ચ
'હવ્યવાહન, હું તમારા પુત્ર અત્રિની પત્ની છું. હું હંમેશા પુત્રો અને પતિની સેવા માટે તત્પર છું.'
પતિર્ માં પરુષં વક્તિ વૃથૈવોદ્વીક્ષતે રુષા પ્રશાધિ માં સુરજ્યેષ્ઠ ભર્તારં મમ દૈવતમ્
'મારો પતિ મને કઠોર શબ્દો બોલે છે અને અકારણે ક્રોધથી જુએ છે. દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, મને શાંત કરો—મારો પતિ તો મારું દૈવ છે.'
અઙ્ગારેભ્યઃ સમુદ્ભૂતો ભર્તા તે હ્ય્ અઙ્ગિરા ઋષિઃ યથા શાન્તો ભવેદ્ ભદ્રે તથા નીતિર્ વિધીયતામ્
'તમારો પતિ, ઋષિ અંગિરસ, અંગારોથી જન્મેલો છે. સુમને, એવું ઉપાય કરો કે તેઓ શાંત થઈ જાય.'
આગ્નેયો ઽગ્નિં સમાયાતો તવ ભર્તા વરાનને તદા ત્વં જલરૂપેણ પ્લાવયેથા મદાજ્ઞયા
'તમારો પતિ અગ્નિમાંથી જન્મેલો છે અને હવે તારી પાસે આવ્યો છે, સુન્દર મુખવાળી. હવે મારી આજ્ઞાથી તું જળરૂપે તેને પલાળી દે.'
સહેયં પરુષં વાક્યં મા ભર્તાગ્નિં સમાવિશેત્ ભર્તરિ પ્રતિકૂલાનાં યોષિતાં જીવનેન કિમ્
'હું કઠોર વચનો સહન કરી લઉં છું, પણ મારો પતિ અગ્નિમાં પ્રવેશી ન જાય. પતિની વિરુદ્ધ રહેતી સ્ત્રીઓ માટે જીવનમાં શું અર્થ છે?'
ઇચ્છેયં શાન્તિવાક્યાનિ ભર્તારં લભતે તથા
'હું તો શાંતિભર્યા વચનો ઈચ્છું છું જેથી મને પતિ મળે.'
અગ્નિસ્ ત્વ્ અપ્સુ શરીરેષુ સ્થાવરે જઙ્ગમે તથા તવ ભર્તુર્ અહં ધામ નિત્યં ચ જનકો મતઃ
'અગ્નિ તો જળમાં, સર્વ શરીરોમાં, સ્થાવર અને જંગમમાં છે. હું હંમેશા તમારા પતિનું ધામ અને જનક માનવામાં આવું છું.'
યો ઽહં સો ઽહમ્ ઇતિ જ્ઞાત્વા ન ચિન્તાં કર્તુમ્ અર્હસિ કિં ચાપો માતરો દેવ્યો હ્ય્ અગ્નિઃ શ્વશુર ઇત્ય્ અપિ ઇતિ બુદ્ધ્યા વિનિશ્ચિત્ય મા વિષણ્ણા ભવ સ્નુષે
‘હું એ જ આત્મા છું’ એવું જાણી, તું ચિંતા ન કર. જરા વિચાર કર—પાણી, માતાઓ, દેવીઓ, અગ્નિ કે શ્વશુર કોણ છે? એ બધું સમજીને, વહુ, તું દુઃખી ન થા.
આપો જનન્ય ઇતિ યદ્ બભાષે અગ્નેર્ અહં તવ પુત્રસ્ય ભાર્યા કથં ભૂત્વા જનની ચાપિ ભાર્યા વિરુદ્ધમ્ એતજ્ જલરૂપેણ નાથ
જ્યારે તું બોલી કે ‘પાણી મારી માતા છે’ અને ‘હું અગ્નિ, તારા પુત્રની પત્ની છું’, ત્યારે માતા અને પત્ની એકસાથે કેમ બની શકે? એ તો વિરુદ્ધ છે, પ્રભુ, પાણીના સ્વરૂપને લીધે.
આદૌ તુ પત્ની ભરણાત્ તુ ભાર્યા જનેસ્ તુ જાયા સ્વગુણૈઃ કલત્રમ્ ઇત્યાદિરૂપાણિ બિભર્ષિ ભદ્રે કુરુષ્વ વાક્યં મદુદીરિતં યત્
પ્રથમ સ્ત્રી પત્ની કહેવાય છે, પતિનું પાલન કરે એટલે ભાર્યા કહેવાય છે, સંતાન આપે એટલે જાયા કહેવાય છે અને પોતાના ગુણોથી કલત્ર કહેવાય છે. સુભાગ્યવતી, તું આ બધાં રૂપ ધારણ કરે છે—મારા કહેલા વચનનું પાલન કર.
યો ઽસ્યાં પ્રજાતઃ સ તુ પુત્ર એવ સા તસ્ય માતૈવ ન સંશયો ઽત્ર તસ્માદ્ વદન્તિ શ્રુતિતત્ત્વવિજ્ઞાઃ સા નૈવ યોષિત્ તનયે ઽભિજાતે
જેની પાસેથી સંતાન જન્મે છે, એ ખરેખર પુત્ર છે અને એ સ્ત્રી તેની સાચી માતા છે—આમાં કોઈ શંકા નથી. તેથી શાસ્ત્રજ્ઞ લોકો કહે છે કે પુત્ર જન્મ્યા પછી એ સ્ત્રી પત્ની રહેતી નથી.
શ્વશુરસ્ય તુ તદ્ વાક્યં શ્રુત્વાત્રેયી તદૈવ તત્ આગ્નેયં રૂપમ્ આપન્નમ્ અમ્ભસાપ્લાવયત્ પતિમ્
શ્વશુરના એ વચન સાંભળીને, અત્રેયી તત્કાળ અગ્નિરૂપ બની અને પાણીથી પતિનું શુદ્ધિકરણ કર્યું.
ઉભૌ તૌ દંપતી બ્રહ્મન્ સંગતૌ ગાઙ્ગવારિણા શાન્તરૂપધરૌ ચોભૌ દંપતી સંબભૂવતુઃ
હે બ્રાહ્મણ, પતિ-પત્ની બંનેએ ગંગાજળનું શાંત સ્વરૂપ ધારણ કર્યું અને બંને સાથે જોડાયા.
લક્ષ્મ્યા યુક્તો યથા વિષ્ણુર્ ઉમયા શંકરો યથા રોહિણ્યા ચ યથા ચન્દ્રસ્ તથાભૂન્ મિથુનં તદા
જેમ લક્ષ્મી સાથે વિષ્ણુ, ઉમા સાથે શંકર અને રોહિણી સાથે ચંદ્ર જોડાયેલા છે, તેમ એ દંપતી પણ એ સમયે એક થયા.
ભર્તારં પ્લાવયન્તી સા દધારામ્બુમયં વપુઃ પરુષ્ણી ચેતિ વિખ્યાતા ગઙ્ગયા સંગતા નદી
પતિને પલાળતી એ સ્ત્રીએ જળમય રૂપ ધારણ કર્યું. ગંગા સાથે એક થઈ, એ પરુષ્ણી નામે પ્રસિદ્ધ નદી બની.
ગોશતાર્પણજં પુણ્યં પરુષ્ણીસ્નાનતો ભવેત્ તત્ર ચાઙ્ગિરસાશ્ ચક્રુર્ યજ્ઞાંશ્ ચ બહુદક્ષિણાન્
પરુષ્ણી નદીમાં સ્નાન કરવાથી, જેટલું પુણ્ય સો ગાય દાન કરવાથી મળે છે, એટલું મળે છે. ત્યાં અંગિરસ મુનિઓએ અનેક યજ્ઞો કરીને વિશાળ દાન આપ્યાં.
તત્ર ત્રીણિ સહસ્રાણિ તીર્થાન્ય્ આહુઃ પુરાણગાઃ ઉભયોસ્ તીરયોસ્ તાત પૃથગ્ યાગફલં વિદુઃ
પ્રાચીન ગ્રંથોમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે ત્યાં ત્રણ હજાર તીર્થો છે. બંને કાંઠે, પ્રિય, અલગ-અલગ યજ્ઞફળ મળે છે.
તેષુ સ્નાનં ચ દાનં ચ વાજપેયાધિકં મતમ્ વિશેષતસ્ તુ ગઙ્ગાયાઃ પરુષ્ણ્યા સહ સંગમે
એ તીર્થોમાં સ્નાન અને દાન કરવું તો વાજપેય યજ્ઞ કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે, ખાસ કરીને ગંગા અને પરુષ્ણી સંગમ પર.
સ્નાનદાનાદિભિઃ પુણ્યં યત્ તદ્ વક્તું ન શક્યતે
ત્યાં સ્નાન, દાન અને આવા પુણ્યકર્મોથી જે પુણ્ય મળે છે, તે વર્ણવી શકાય તેમ નથી.
માર્કણ્ડેયં નામ તીર્થં સર્વપાપવિમોચનમ્ સર્વક્રતુફલં પુણ્યમ્ અઘૌઘવિનિવારણમ્
માર્કંડેય નામનું એક તીર્થ છે, જે સર્વ પાપોનું નાશક છે, સર્વ યજ્ઞફળ આપે છે, પવિત્ર છે અને બધા દુઃખો દૂર કરે છે.
તસ્ય પ્રભાવં વક્ષ્યામિ શૃણુ નારદ યત્નતઃ માર્કણ્ડેયો ભરદ્વાજો વસિષ્ઠો ઽત્રિશ્ ચ ગૌતમઃ
હવે હું એ તીર્થનું મહાત્મ્ય કહું છું—નારદ, તું ધ્યાનથી સાંભળ. માર્કંડેય, ભરદ્વાજ, વસિષ્ઠ, અત્રિ અને ગૌતમ—
યાજ્ઞવલ્ક્યશ્ ચ જાબાલિર્ મુનયો ઽન્યે ઽપિ નારદ એતે શાસ્ત્રપ્રણેતારો વેદવેદાઙ્ગપારગાઃ
યાજ્ઞવલ્ક્ય, જાબાલિ અને બીજા પણ ઘણા મુનિઓ, હે નારદ—આ બધા શાસ્ત્રોના રચયિતા અને વેદ-વેદાંગના પારંગત હતા.
પુરાણન્યાયમીમાંસાકથાસુ પરિનિષ્ઠિતાઃ મિથઃ સમૂચુર્ વિદ્વાંસો મુક્તિં પ્રતિ યથામતિ
એ બધા પુરાણ, ન્યાય અને મીમાંસા વગેરેમાં નિપુણ હતા અને પરસ્પર ચર્ચામાં, દરેકે પોતાની સમજ પ્રમાણે મુક્તિ વિષે મત વ્યક્ત કર્યું.
કેચિજ્ જ્ઞાનં પ્રશંસન્તિ કેચિત્ કર્મ તથોભયમ્ એવં વિવદમાનાસ્ તે મામ્ ઊચુર્ ઉભયં મતમ્
કેટલાંક જ્ઞાનને શ્રેષ્ઠ માને છે, કેટલાંક કર્મને અને કેટલાંક બંનેને. આમ ચર્ચા કરતાં તેમણે મને બંને વિષય પર મારું મત પૂછ્યું.
મદીયં તુ મતં જ્ઞાત્વા યયુશ્ ચક્રગદાધરમ્ તસ્ય ચાપિ મતં જ્ઞાત્વા ઋષયસ્ તે મહૌજસઃ
મારું મત જાણી, તેઓ ચક્ર અને ગદા ધારક ભગવાન પાસે ગયા; અને તેમનું મત જાણી, એ મહાન ઋષિઓ ત્યાંથી વિદાય થયા.
પુનર્ વિવદમાનાસ્ તે શંકરં પ્રષ્ટુમ્ ઉદ્યતાઃ ગઙ્ગાયાં ચ ભવં પૂજ્ય તમ્ એવાર્થં શશંસિરે
પછી તેઓ ફરીથી વિવાદ કરતા શિવજીને પૂછવા તૈયાર થયા. ગંગાજી કિનારે ભવને પૂજ્યા પછી એજ વાત તેમની સામે રજુ કરી.
કર્મણસ્ તુ પ્રધાનત્વમ્ ઉવાચ ત્રિપુરાન્તકઃ ક્રિયારૂપં ચ તજ્ જ્ઞાનં ક્રિયા સૈવ તદ્ ઉચ્યતે
ત્રિપુરાંતકે કહ્યું કે કર્મ સર્વોપરી છે. જ્ઞાન પણ ક્રિયા રૂપ છે અને એ જ્ઞાન પણ કર્મ કહેવાય છે.