તસ્માચ્ ચૈવ સમુત્પન્નૌ નિપુણૌ સૂતમાગધૌ તેનેયં ગૌર્ મુનિશ્રેષ્ઠા દુગ્ધા સસ્યાનિ ભૂભૃતા
તેમમાંથી કુશળ સૂત અને માગધ જન્મ્યા; મુનિશ્રેષ્ઠ, રાજાએ પૃથ્વી રૂપ ગાયને દૂધીને અનાજ પ્રાપ્ત કરાવ્યું.
પ્રજાનાં વૃત્તિકામેન દેવૈઃ સર્ષિગણૈઃ સહ પિતૃભિર્ દાનવૈશ્ ચૈવ ગન્ધર્વૈર્ અપ્સરોગણૈઃ
પ્રજાઓના જીવનનિર્વાહ માટે દેવો, ઋષિગણ, પિતૃઓ, દાનવો, ગંધર્વો અને અપ્સરાઓએ પણ એમાં ભાગ લીધો.
સર્પૈઃ પુણ્યજનૈશ્ ચૈવ વીરુદ્ભિઃ પર્વતૈસ્ તથા તેષુ તેષુ ચ પાત્રેષુ દુહ્યમાના વસુંધરા
સર્પો, પુણ્યશાળી લોકો, વનસ્પતિઓ અને પર્વતો—આ સૌએ પોતપોતાના પાત્રમાં પૃથ્વીને દૂધી.
પ્રાદાદ્ યથેપ્સિતં ક્ષીરં તેન પ્રાણાન્ અધારયન્ પૃથોસ્ તુ પુત્રૌ ધર્મજ્ઞૌ યજ્ઞાન્તે ઽન્તર્ધિપાતિનૌ
પૃથ્વીએ દરેકને ઇચ્છિત દૂધ આપ્યું અને એથી સૌએ જીવનનિર્વાહ કર્યો; પૃથુના બે પુત્રો ધર્મનિષ્ઠ હતા અને યજ્ઞના અંતે અંતર્ધાન પામ્યા.
શિખણ્ડિની હવિર્ધાનમ્ અન્તર્ધાનાદ્ વ્યજાયત હવિર્ધાનાત્ ષડ્ આગ્નેયી ધિષણાજનયત્ સુતાન્
શિખંડિનીએ અંતર્ધાનમાંથી હવિર્ધાનને જન્મ આપ્યો; હવિર્ધાનથી અગ્નેયીએ ધિષણા નામના છ પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા.
પ્રાચીનબર્હિષં શુક્રં ગયં કૃષ્ણં વ્રજાજિનૌ પ્રાચીનબર્હિર્ ભગવાન્ મહાન્ આસીત્ પ્રજાપતિઃ
પ્રાચીનબર્હિ, શુક્ર, ગય, કૃષ્ણ અને વ્રજાજિન—પ્રાચીનબર્હિ ભગવાન મહાન પ્રજાપતિ હતા.
હવિર્ધાનાન્ મુનિશ્રેષ્ઠા યેન સંવર્ધિતાઃ પ્રજાઃ પ્રાચીનબર્હિર્ ભગવાન્ પૃથિવીતલચારિણીઃ
મુનિશ્રેષ્ઠ, હવિર્ધાનમાંથી એવા પુત્રો થયા જેમણે પ્રજાનું પોષણ કર્યું; ભગવાન પ્રાચીનબર્હિ પૃથ્વી પર ચાલનારા સૌના અધિપતિ હતા.
સમુદ્રતનયાયાં તુ કૃતદારો ઽભવત્ પ્રભુઃ મહતસ્ તપસઃ પારે સવર્ણાયાં પ્રજાપતિઃ
પ્રભુએ સમુદ્રકન્યાને પત્ની રૂપે સ્વીકારી; મહાન તપના અંતે સવર્ણામાંથી પ્રજાપતિ જન્મ્યા.
સવર્ણાધત્ત સામુદ્રી દશ પ્રાચીનબર્હિષઃ સર્વાન્ પ્રચેતસો નામ ધનુર્વેદસ્ય પારગાન્
સવર્ણા સમુદ્રજાની પાસેથી પ્રાચીનબર્હિએ દસ પુત્રો પ્રાપ્ત કર્યા, જે બધા પ્રચેતસ નામે જાણીતા અને ધનુર્વેદમાં પારંગત હતા.
અપૃથગ્ધર્મચરણાસ્ તે ઽતપ્યન્ત મહત્ તપઃ દશ વર્ષસહસ્રાણિ સમુદ્રસલિલેશયાઃ
તેઓ સર્વે અખંડ ધર્મમાં સ્થિત રહી, મહાન તપસ્યા કરતા, દસ હજાર વર્ષ સુધી સમુદ્રના જળમાં શયન કરી રહ્યા.
તપશ્ ચરત્સુ પૃથિવીં પ્રચેતઃસુ મહીરુહાઃ અરક્ષમાણામ્ આવવ્રુર્ બભૂવાથ પ્રજાક્ષયઃ
પ્રચેતસો પૃથ્વી પર તપ કરી રહ્યા હતા ત્યારે વૃક્ષો રક્ષણ વિના બધે ફેલાઈ ગયા, અને તેથી જીવજંતુઓમાં ઘટાડો થયો.
નાશકન્ મારુતો વાતું વૃતં ખમ્ અભવદ્ દ્રુમૈઃ દશ વર્ષસહસ્રાણિ ન શેકુશ્ ચેષ્ટિતું પ્રજાઃ
પવન ફૂંકાઈ શકતો નહોતો, આકાશ વૃક્ષોથી ઢંકાઈ ગયું હતું; દસ હજાર વર્ષ સુધી પ્રજાઓ હલનચલન કરી શકી નહોતી.
તદ્ ઉપશ્રુત્ય તપસા યુક્તાઃ સર્વે પ્રચેતસઃ મુખેભ્યો વાયુમ્ અગ્નિં ચ સસૃજુર્ જાતમન્યવઃ
આ વાત સાંભળી, તપથી પરિપક્વ અને ક્રોધિત થયેલા બધા પ્રચેતસોએ પોતાના મોઢામાંથી પવન અને અગ્નિ બહાર કાઢ્યા.
ઉન્મૂલાન્ અથ વૃક્ષાંસ્ તુ કૃત્વા વાયુર્ અશોષયત્ તાન્ અગ્નિર્ અદહદ્ ઘોર એવમ્ આસીદ્ દ્રુમક્ષયઃ
પછી પવનએ વૃક્ષોને ઉખાડીને સુકવી દીધાં અને ભયાનક અગ્નિએ તેમને બળી નાખ્યા; આમ વૃક્ષોનો વિનાશ થયો.
દ્રુમક્ષયમ્ અથો બુદ્ધ્વા કિંચિચ્ છિષ્ટેષુ શાખિષુ ઉપગમ્યાબ્રવીદ્ એતાંસ્ તદા સોમઃ પ્રજાપતીન્
જ્યારે વૃક્ષોનો વિનાશ થયો અને થોડાં શાખો જ બાકી રહી, ત્યારે સોમએ પ્રજાપતિઓ પાસે જઈને એમને કહ્યું.
કોપં યચ્છત રાજાનઃ સર્વે પ્રાચીનબર્હિષઃ વૃક્ષશૂન્યા કૃતા પૃથ્વી શામ્યેતામ્ અગ્નિમારુતૌ
હે રાજાઓ, હે પ્રચીનબર્હિ, તમારો ક્રોધ શાંત કરો; પૃથ્વી વૃક્ષવિહોણી થઈ ગઈ છે—હવે અગ્નિ અને પવન શમાવી દો.
રત્નભૂતા ચ કન્યેયં વૃક્ષાણાં વરવર્ણિની ભવિષ્યં જાનતા તાત ધૃતા ગર્ભેણ વૈ મયા
આ કન્યા તેજસ્વી અને સુંદર છે, વૃક્ષોમાં રત્ન સમાન છે; ભવિષ્ય જાણીને મેં એને પોતાના ગર્ભમાં ધારણ કરી છે.
મારિષા નામ નામ્નૈષા વૃક્ષાણામ્ ઇતિ નિર્મિતા ભાર્યા વો ઽસ્તુ મહાભાગાઃ સોમવંશવિવર્ધિની
એનું નામ મારિષા છે, જે વૃક્ષો માટે સર્જાઈ છે; હે મહાભાગ્યશાળી પ્રચેતસો, એ તમારી પત્ની બને અને સોમવંશનું વૃદ્ધિ કરે.
યુષ્માકં તેજસો ઽર્ધેન મમ ચાર્ધેન તેજસઃ અસ્યામ્ ઉત્પત્સ્યતે વિદ્વાન્ દક્ષો નામ પ્રજાપતિઃ
તમારા અડધા તેજ અને મારા અડધા તેજથી, એમાંથી વિદ્વાન અને દક્ષ નામનો પ્રજાપતિ જન્મશે.
સ ઇમાં દગ્ધભૂયિષ્ઠાં યુષ્મત્તેજોમયેન વૈ અગ્નિનાગ્નિસમો ભૂયઃ પ્રજાઃ સંવર્ધયિષ્યતિ
એ, તમારાં અગ્નિસમાન તેજથી યુક્ત થઈ, આ બળી ગયેલી પૃથ્વી પર ફરીથી પ્રજાઓનું પોષણ અને વૃદ્ધિ કરશે.
તતઃ સોમસ્ય વચનાજ્ જગૃહુસ્ તે પ્રચેતસઃ સંહૃત્ય કોપં વૃક્ષેભ્યઃ પત્નીં ધર્મેણ મારિષામ્
પછી સોમના વચનથી પ્રચેતસોએ વૃક્ષો ઉપરનો પોતાનો ક્રોધ પાછો ખેંચ્યો અને ધર્મ પ્રમાણે મારિષાને પત્ની રૂપે સ્વીકારી.
દશભ્યસ્ તુ પ્રચેતોભ્યો મારિષાયાં પ્રજાપતિઃ દક્ષો જજ્ઞે મહાતેજાઃ સોમસ્યાંશેન ભો દ્વિજાઃ
મારિષા અને દસ પ્રચેતસોમાંથી મહાતેજસ્વી દક્ષ પ્રજાપતિનો જન્મ થયો, જે સોમના અંશે યુક્ત હતા, હે દ્વિજોએ.
અચરાંશ્ ચ ચરાંશ્ ચૈવ દ્વિપદો ઽથ ચતુષ્પદઃ સ સૃષ્ટ્વા મનસા દક્ષઃ પશ્ચાદ્ અસૃજત સ્ત્રિયઃ
દક્ષએ મનથી જ અચલ અને ચલ, બે પગવાળા અને ચાર પગવાળા બધા જીવ સર્જ્યા; પછી સ્ત્રીઓનું સર્જન કર્યું.
દદૌ દશ સ ધર્માય કશ્યપાય ત્રયોદશ શિષ્ટાઃ સોમાય રાજ્ઞે ચ નક્ષત્રાખ્યા દદૌ પ્રભુઃ
એમણે દસ દીકરીઓ ધર્મને, તેર કશ્યપને અને બાકીની સોમને આપી; રાજાને જે નક્ષત્ર તરીકે ઓળખાય છે, તે પણ આપ્યા.
તાસુ દેવાઃ ખગા ગાવો નાગા દિતિજદાનવાઃ ગન્ધર્વાપ્સરસશ્ ચૈવ જજ્ઞિરે ઽન્યાશ્ ચ જાતયઃ
એમાંથી દેવો, પક્ષીઓ, ગાયો, સાપો, દૈત્ય-દાનવો, તેમજ ગંધર્વો, અપ્સરાઓ અને અન્ય જાતિઓ જન્મી.
તતઃ પ્રભૃતિ વિપ્રેન્દ્રાઃ પ્રજા મૈથુનસંભવાઃ સંકલ્પાદ્ દર્શનાત્ સ્પર્શાત્ પૂર્વેષાં પ્રોચ્યતે પ્રજા
ત્યાંથી, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, પ્રજાઓનું જન્મ મૈથુનથી થવા લાગ્યું; પહેલાં તો સંકલ્પ, દર્શન અને સ્પર્શથી પ્રજાઓ ઉત્પન્ન થતી હતી એમ કહેવાય છે.
દેવાનાં દાનવાનાં ચ ગન્ધર્વોરગરક્ષસામ્ સંભવસ્ તુ શ્રુતો ઽસ્માભિર્ દક્ષસ્ય ચ મહાત્મનઃ
અમે દેવો, દાનવો, ગંધર્વો, સાપો, રાક્ષસો અને મહાત્મા દક્ષનો ઉદ્ભવ સાંભળ્યો છે.
અઙ્ગુષ્ઠાદ્ બ્રહ્મણો જજ્ઞે દક્ષઃ કિલ શુભવ્રતઃ વામાઙ્ગુષ્ઠાત્ તથા ચૈવં તસ્ય પત્ની વ્યજાયત
દક્ષ, જે શુભવ્રતધારી હતા, તેઓ બ્રહ્માના અંગૂઠાથી જન્મ્યા હતા; તેમ જ તેમની પત્ની બ્રહ્માના ડાબા અંગૂઠાથી ઉત્પન્ન થઈ હતી.
કથં પ્રાચેતસત્વં સ પુનર્ લેભે મહાતપાઃ એતં નઃ સંશયં સૂત વ્યાખ્યાતું ત્વમ્ ઇહાર્હસિ દૌહિત્રશ્ ચૈવ સોમસ્ય કથં શ્વશુરતાં ગતઃ
એ મહાન તપસ્વીએ પ્રાચેતસ અવસ્થાને કેવી રીતે ફરીથી પ્રાપ્ત કરી? સુતજી, અમારી આ શંકાનો અહીં નિવેદન કરો. અને ચંદ્રદેવના દૌહિત્રે કેવી રીતે તેમના શ્વશુર બન્યા?
ઉત્પત્તિશ્ ચ નિરોધશ્ ચ નિત્યં ભૂતેષુ ભો દ્વિજાઃ ઋષયો ઽત્ર ન મુહ્યન્તિ વિદ્યાવન્તશ્ ચ યે જનાઃ
હે દ્વિજગણો, સર્વ પ્રાણીઓની ઉત્પત્તિ અને લય સદા રહે છે. ઋષિઓ અને જેઓ જ્ઞાન ધરાવે છે, તેઓ આમાં ક્યારેય ગૂંચવાતા નથી.