પુલસ્ત્યવંશસંભૂતો રાવણો લોકરાવણઃ દિશો વિજિત્ય સર્વાશ્ ચ સોમલોકમ્ અજીગમત્
પુલસ્ત્ય વંશમાં જન્મેલો રાવણ, જે ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ હતો, તેણે બધી દિશાઓ જીતીને ચંદ્રલોક સુધી પહોંચ્યો.
સોમેન સહ યોત્સ્યન્તં દશાસ્યમ્ અહમ્ અબ્રવમ્ મન્ત્રં દાસ્યે નિવર્તસ્વ સોમયુદ્ધાદ્ દશાનન
જ્યારે રાવણ ચંદ્રદેવ સાથે યુદ્ધ કરવા તૈયાર થયો, ત્યારે મેં કહ્યું: 'હું તને મંત્ર આપું છું; દશમુખ, ચંદ્ર સાથેનું યુદ્ધ છોડ.'
ઇત્ય્ ઉક્ત્વાષ્ટોત્તરં મન્ત્રં શતનામભિર્ અન્વિતમ્ શિવસ્ય રાક્ષસેન્દ્રાય પ્રાદાં નારદ શાન્તયે
આ રીતે કહીને, શિવજીના એકસો આઠ નામોનો મંત્ર મેં રાક્ષસોના રાજા માટે, હે નારદ, શાંતિ માટે આપ્યો.
નિઃશ્રીકાણાં વિપન્નાનાં નાનાક્લેશજુષાં નૃણામ્ શરણં શિવ એવાત્ર સંસારે ઽન્યો ન કશ્ચન
જે લોકો ગરીબ, દુઃખી અને અનેક મુશ્કેલીઓથી પીડાય છે, તેમના માટે આ સંસારમાં શિવજી સિવાય બીજું કોઈ આશ્રય નથી.
તતો નિવૃત્તઃ સ હ મન્ત્રિયુક્તસ્ તત્ સોમલોકાજ્ જયમ્ આપ્ય રક્ષઃ સ પુષ્પકારૂઢગતિઃ સગર્વો લોકાન્ પુનઃ પ્રાપ જવાદ્ દશાસ્યઃ
પછી તે મંત્રના બળે ચંદ્રલોકમાંથી પાછો ફર્યો; વિજય મેળવી, પુષ્પકમાં બેઠેલો રાક્ષસ ઝડપથી ગર્વભેર પોતાના લોકોએ પાછો ગયો.
સ પ્રેક્ષમાણો દેવમ્ અન્તરિક્ષં ભુવં ચ નાગાંશ્ ચ ગજાંશ્ ચ વિપ્રાન્ આલોકયામ્ આસ નગં મહાન્તં કૈલાસમ્ આવાસ ઉમાપતેર્ યઃ
તે દેવતાઓ, આકાશ, ધરતી, નાગો, હાથીઓ અને બ્રાહ્મણોને જોયા; પછી ઉમાપતિ મહાદેવનું નિવાસસ્થાન, મહાન કૈલાસ પર્વત પણ જોયો.
કો વા ગિરાવ્ અત્ર વસેન્ મહાત્મા ગિરિં નયામ્ય્ એનમ્ અથાધિ ભૂમેઃ લઙ્કાગતો ઽયં ગિરિર્ આશુ શોભાં લઙ્કાપિ સત્યં શ્રિયમ્ આતનોતિ
કયા મહાન પુરુષ અહીં પર્વત પર વસે? હું આ પર્વતને ધરતી પરથી લઈ જઈશ. હવે તે લંકામાં આવ્યો છે, તો લંકાને સાચે જ સુંદરતા અને વૈભવ આપે છે.
ઇત્થં વચો રાક્ષસમન્ત્રિણૌ તૌ નિશમ્ય રક્ષોધિપતેશ્ ચ ભાવમ્ ન યુક્તમ્ ઇત્ય્ ઊચતુર્ ઇષ્ટબુદ્ધ્યા નિશાચરસ્ તદ્વચનં ન મેને
રાક્ષસ મંત્રીઓના આ શબ્દો અને પોતાના સ્વામીની ઇચ્છા સાંભળી, તેઓએ સાચા હૃદયથી કહ્યું: 'આ યોગ્ય નથી'; પણ રાત્રિમાં ફરનાર રાવણે તેમનું માન્યું નહીં.
સંસ્થાપ્ય તત્ પુષ્પકમ્ આશુ રક્ષઃ પુપ્લાવ કૈલાસગિરેશ્ ચ મૂલે હિન્દોલયામ્ આસ ગિરિં દશાસ્યો જ્ઞાત્વા ભવઃ કૃત્યમ્ ઇદં ચકાર
પુષ્પકને જલદી ઊભું રાખી, રાક્ષસે કૈલાસ પર્વતના તળિયે કૂદકો માર્યો; દશમુખે પર્વતને હલાવવાનું શરૂ કર્યું, અને શિવજી એ જાણીને યોગ્ય કાર્ય કર્યું.
જિત્વા દિગીશાંશ્ ચ સગર્વિતસ્ય કૈલાસમ્ આન્દોલયતઃ સુરારેઃ અઙ્ગુષ્ઠકૃત્યૈવ રસાતલાદિ લોકાંશ્ ચ યાતસ્ય દશાનનસ્ય
દિશાના રક્ષકોને હરાવી, ગર્વિત રાવણ કૈલાસ પર્વત હલાવતો હતો; ત્યારે શિવજીએ પોતાના અંગૂઠાથી દબાવી, દશમુખને પાતાળ અને બીજા લોકોએ મોકલી દીધો.
આલૂનકાયસ્ય ગિરં નિશમ્ય વિહસ્ય દેવ્યા સહ દત્તમ્ ઇષ્ટમ્ તસ્મૈ પ્રસન્નઃ કુપિતો ઽપિ શંભુર્ અયુક્તદાતેતિ ન સંશયો ઽત્ર
દબાયેલા શરીરવાળા રાવણની બૂમો સાંભળી, શિવજી દેવી સાથે હસીને, ક્રોધિત હોવા છતાં પ્રસન્ન થઈ, તેને ઇચ્છિત વરદાન આપ્યું; એમાં કોઈ શંકા નથી કે શિવજી એ અયોગ્ય હોવા છતાં વરદાન આપ્યું.
તતો ઽયમ્ આવાપ્ય વરાન્ સુવીરો ભવપ્રસાદાત્ કુસુમં જગામ ગચ્છન્ સ લઙ્કાં ભવપૂજનાય ગઙ્ગામ્ અગાચ્ છંભુજટાપ્રસૂતામ્
પછી શિવજીની કૃપાથી વરદાન પામીને, તે પરાક્રમી રાવણ લંકા તરફ શિવપૂજા કરવા નીકળ્યો અને શિવજીની જટામાંથી ઉત્પન્ન ગંગાજી પાસે પહોંચ્યો.
સંપૂજયિત્વા વિવિધૈશ્ ચ મન્ત્રૈર્ ગઙ્ગાજલૈઃ શંભુમ્ અદીનસત્ત્વઃ અસિં સ લેભે શશિખણ્ડભૂષાત્ સિદ્ધિં ચ સર્વર્દ્ધિમ્ અભીપ્સિતાં ચ
દૃઢ મનવાળો એ ભક્તિપૂર્વક વિવિધ મંત્રો અને ગંગાજળથી શંભુની પૂજા કરી. તેથી તેને ચાંદની કલાથી શોભતા તલવાર મળી અને ઈચ્છિત સિદ્ધિ તથા સર્વ પ્રકારની સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થઈ.
મદ્દત્તમન્ત્રં શશિરક્ષણાય સ સાધયામ્ આસ ભવં પ્રપૂજ્ય સિદ્ધે તુ મન્ત્રે પુનર્ એવ લઙ્કામ્ અયાત્ સ રક્ષોધિપતિઃ સ તુષ્ટઃ
મારા દ્વારા આપવામાં આવેલ ચંદ્રની રક્ષા માટેનો મંત્ર ભક્તિપૂર્વક ભવની પૂજા કરીને તેણે સિદ્ધ કર્યો. મંત્ર સિદ્ધ થયા પછી, રાક્ષસાધિપતિ સંતોષ સાથે ફરીથી લંકા ગયો.
તતઃ પ્રભૃત્ય્ એતદ્ અતિપ્રભાવં તીર્થં મહાસિદ્ધિદમ્ ઇષ્ટદં ચ સમસ્તપાપૌઘવિનાશનં ચ સિદ્ધૈર્ અશેષૈઃ પરિસેવિતં ચ
ત્યાંથી આ તીર્થ અતિશય શક્તિશાળી, મહાન સિદ્ધિ અને ઇચ્છિત ફળ આપનાર, સર્વ પાપનો નાશ કરનાર અને સર્વ સિદ્ધજનોએ સેવિત એવું બની ગયું.
પરુષ્ણીસંગમં ચેતિ તીર્થં ત્રૈલોક્યવિશ્રુતમ્ તસ્ય સ્વરૂપં વક્ષ્યામિ શૃણુ પાપવિનાશનમ્
પરુષ્ણી સંગમ નામનું તીર્થ ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ છે. તેનું સ્વરૂપ હું તને કહું છું—શ્રવણ કર, કારણ કે તે પાપનો નાશ કરે છે.
અત્રિર્ આરાધયામ્ આસ બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાન્ તેષુ તુષ્ટેષુ સ પ્રાહ પુત્રા યૂયં ભવિષ્યથ
અત્રિએ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વરની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરી. જ્યારે તેઓ પ્રસન્ન થયા, ત્યારે અત્રિએ કહ્યું: 'તમારે મારા પુત્ર થવું પડશે.'
તથા ચૈકા રૂપવતી કન્યા મમ ભવેત્ સુરાઃ તથા પુત્રત્વમ્ આપુસ્ તે બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ
એ રીતે, દેવો, મારી એક રૂપાળી પુત્રી જન્મી અને બ્રહ્મા, વિષ્ણુ તથા મહેશ્વર મારા પુત્ર બન્યા.
કન્યાં ચ જનયામ્ આસ શુભાત્રેયીતિ નામતઃ દત્તઃ સોમો ઽથ દુર્વાસાઃ પુત્રાસ્ તસ્ય મહાત્મનઃ
એ મહાત્માએ શુભાત્રેયી નામની પુત્રીને જન્મ આપી. સોમ અને દુર્વાસા તેના પુત્ર બન્યા.
અગ્નેર્ અઙ્ગિરસો જાતો હ્ય્ અઙ્ગારૈર્ અઙ્ગિરા યતઃ તસ્માદ્ અઙ્ગિરસે પ્રાદાદ્ આત્રેયીમ્ અતિરોચિષમ્
અગ્નિમાંથી અંગારોથી અંગિરસ જન્મ્યા. તેથી અંગિરસે તેજસ્વિ આત્રેયીને અત્રિને આપી.
અગ્નેઃ પ્રભાવાત્ પરુષમ્ આત્રેયીં સર્વદાવદત્ આત્રેય્ય્ અપિ ચ શુશ્રૂષાં કુર્વતી સર્વદાભવત્
અગ્નિના પ્રભાવથી પરુષા હંમેશા આત્રેયી સાથે વાત કરતો રહ્યો. આત્રેયી પણ સતત સેવા કરતી રહી.
તસ્યામ્ આઙ્ગિરસા જાતા મહાબલપરાક્રમાઃ અઙ્ગિરાઃ પરુષં વાદીદ્ આત્રેયીં નિત્યમ્ એવ ચ
આત્રેયીમાંથી મહાબળવાન અને પરાક્રમી અંગિરસો જન્મ્યા. અંગિરસ હંમેશા આત્રેયી સાથે કઠોર શબ્દોમાં બોલતો.
પુત્રાસ્ ત્વ્ આઙ્ગિરસા નિત્યં પિતરં શમયન્તિ તે સા કદાચિદ્ ભર્તૃવાક્યાદ્ ઉદ્વિગ્ના પરુષાક્ષરાત્ કૃતાઞ્જલિપુટા દીના પ્રાબ્રવીચ્ છ્વશુરં ગુરુમ્
અંગિરસ પુત્રો હંમેશા પિતાને શાંત કરતા. એક વખત, પતિના કઠોર વચનોથી દુઃખી થઈ, હાથ જોડીને અને દુઃખી મનથી, એ પોતાના સસરા ગુરુને બોલી.
અત્રિજાહં હવ્યવાહ ભાર્યા તવ સુતસ્ય વૈ શુશ્રૂષણપરા નિત્યં પુત્રાણાં ભર્તુર્ એવ ચ
'હવ્યવાહન, હું તમારા પુત્ર અત્રિની પત્ની છું. હું હંમેશા પુત્રો અને પતિની સેવા માટે તત્પર છું.'
પતિર્ માં પરુષં વક્તિ વૃથૈવોદ્વીક્ષતે રુષા પ્રશાધિ માં સુરજ્યેષ્ઠ ભર્તારં મમ દૈવતમ્
'મારો પતિ મને કઠોર શબ્દો બોલે છે અને અકારણે ક્રોધથી જુએ છે. દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, મને શાંત કરો—મારો પતિ તો મારું દૈવ છે.'
અઙ્ગારેભ્યઃ સમુદ્ભૂતો ભર્તા તે હ્ય્ અઙ્ગિરા ઋષિઃ યથા શાન્તો ભવેદ્ ભદ્રે તથા નીતિર્ વિધીયતામ્
'તમારો પતિ, ઋષિ અંગિરસ, અંગારોથી જન્મેલો છે. સુમને, એવું ઉપાય કરો કે તેઓ શાંત થઈ જાય.'
આગ્નેયો ઽગ્નિં સમાયાતો તવ ભર્તા વરાનને તદા ત્વં જલરૂપેણ પ્લાવયેથા મદાજ્ઞયા
'તમારો પતિ અગ્નિમાંથી જન્મેલો છે અને હવે તારી પાસે આવ્યો છે, સુન્દર મુખવાળી. હવે મારી આજ્ઞાથી તું જળરૂપે તેને પલાળી દે.'
સહેયં પરુષં વાક્યં મા ભર્તાગ્નિં સમાવિશેત્ ભર્તરિ પ્રતિકૂલાનાં યોષિતાં જીવનેન કિમ્
'હું કઠોર વચનો સહન કરી લઉં છું, પણ મારો પતિ અગ્નિમાં પ્રવેશી ન જાય. પતિની વિરુદ્ધ રહેતી સ્ત્રીઓ માટે જીવનમાં શું અર્થ છે?'
ઇચ્છેયં શાન્તિવાક્યાનિ ભર્તારં લભતે તથા
'હું તો શાંતિભર્યા વચનો ઈચ્છું છું જેથી મને પતિ મળે.'
અગ્નિસ્ ત્વ્ અપ્સુ શરીરેષુ સ્થાવરે જઙ્ગમે તથા તવ ભર્તુર્ અહં ધામ નિત્યં ચ જનકો મતઃ
'અગ્નિ તો જળમાં, સર્વ શરીરોમાં, સ્થાવર અને જંગમમાં છે. હું હંમેશા તમારા પતિનું ધામ અને જનક માનવામાં આવું છું.'