દિશો વિજેતું સ જગામ રાજા પુરોધસા તેન નૃપપ્રવીરઃ પુરોધસં પ્રાહ મહાનુભાવં જિત્વા દિશશ્ ચાધ્વનિ સંનિવિષ્ટઃ
એ રાજાએ પોતાના પુરોહિત સાથે દિશાઓ જીતવા નીકળ્યો. દિશાઓ જીત્યા પછી, માર્ગમાં વિરામ લઈ, એ મહાનુભાવ રાજાએ પોતાના પુરોહિતને કહ્યું.
પપ્રચ્છેદં કેન ખેદં ગતો ઽસિ હેતું વદસ્વેતિ મહાનુભાવ ત્વમ્ એવ રાજ્યે મમ સર્વમાન્યઃ સમસ્તવિદ્યાનિરવદ્યબોધઃ
એણે પૂછ્યું: 'તને શા માટે દુઃખ થયું છે? સાચો કારણ કહો. હે મહાનુભાવ, મારા રાજ્યમાં તું જ સર્વમાન્ય છે, અને તને સર્વ વિદ્યા અને નિર્વિકાર જ્ઞાન પ્રાપ્ત છે.'
વિધૂતપાપઃ પરિતાપશૂન્યઃ કિમ્ અન્યચેતા ઇવ લક્ષ્યસે ત્વમ્ જિતેયમ્ ઉર્વી વિજિતા નરેન્દ્રા હર્ષસ્ય હેતૌ મહતીહ જાતે
તમે પાપમુક્ત અને દુઃખરહિત છો; છતાં પણ તમે કેમ બીજું જ વિચારો છો એવું લાગે છે? ધરા જીતાઈ ગઈ છે, રાજાઓ પણ વિજય થઈ ગયા છે, અને આનંદ માટે મોટું કારણ છે.
કિં ત્વં કૃશો મે વદ સત્યમ્ એવ દ્વિજાતિવર્યાતિમહાનુભાવ સંબોધ્ય શર્યાતિમ્ ઉવાચ વિપ્રશ્ છન્દોમધુઃ પ્રેમમયીં પ્રિયોક્તિમ્
તમે કેમ દુર્બળ દેખાઈ રહ્યા છો? સાચું કહો. પછી એ મહાનુભાવ, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણે પ્રેમભરી વાણીથી શર્યાતિને સંબોધન કરી કહ્યું.
શૃણુ ભૂપાલ મદ્વાક્યં ભાર્યયા યદ્ ઉદીરિતમ્ સ્થિતે યામે વયં યામો યામિની ચાર્ધગામિની
હે રાજા, સાંભળો, મારી પત્નીએ મને શું કહ્યું: જ્યારે રાત અડધી ગઈ હતી, ત્યારે હું ત્યાં જ હતો અને એ મારી રાહ જોઈ રહી હતી.
સ્વામિની ચાસ્ય દેહસ્ય કામિની માં પ્રતીક્ષતે સ્મૃત્વા તત્ કામિનીવાક્યં શોષં યાતિ કલેવરમ્ વિકારે સ્મરસંજાતે જીવાતુર્ નલિનાનના
આ શરીરની સ્વામિની, મારી પ્રિય, મારી રાહ જોઈ રહી છે; એની વાત યાદ કરીને મારું શરીર સુકાઈ જાય છે. પ્રેમની ઉથલપાથલ થાય ત્યારે, કમળમુખી એ જીવવા માટે તરસે છે અને ક્ષીણ થઈ જાય છે.
વિહસ્ય ચાબ્રવીદ્ રાજા પુરોધસમ્ અરિંદમઃ
પછી દુશ્મનોને હરાવનાર રાજાએ હસીને પોતાના પુરોહિતને કહ્યું.
ત્વં ગુરુર્ મમ મિત્રં ચ કિમ્ આત્માનં વિડમ્બસે કિમ્ અનેન મહાપ્રાજ્ઞ મમ વાક્યેન માનદ ક્ષણવિધ્વંસિનિ સુખે કા નામાસ્થા મહાત્મનામ્
તમે મારા ગુરુ અને મિત્ર છો; તો પોતાને કેમ ઉપહાસ કરો છો? હે મહાપ્રજ્ઞ, મારા શબ્દોનો શું લાભ? મહાન આત્માઓ માટે ક્ષણભંગુર સુખમાં શું આધાર રાખવો?
એતદ્ આકર્ણ્ય મતિમાન્ મધુચ્છન્દા વચો ઽબ્રવીત્
આ સાંભળીને બુદ્ધિશાળી મધુચ્છંદાએ આ રીતે કહ્યું.
યત્રાનુકૂલ્યં દંપત્યોસ્ ત્રિવર્ગસ્ તત્ર વર્ધતે ન ચેદં દૂષણં રાજન્ ભૂષણં ચાતિમન્યતામ્
જ્યાં પતિ-પત્ની વચ્ચે સહમતિ હોય છે, ત્યાં ધર્મ, અર્થ અને કામ ત્રણેય ફૂલે-ફલે છે; રાજા, આ કોઈ ખોટ નથી, પણ મહાન ગુણ ગણવો જોઈએ.
આજગામ સ્વકં દેશં મહત્યા સેનયા વૃતઃ પરીક્ષાર્થં ચ તત્પ્રેમ પુર્યાં વાર્ત્તામ્ અદીદિશત્
પછી તે પોતાની જમીનમાં મોટી સેના સાથે પરત ફર્યો અને તેમના પ્રેમની કસોટી લેવા શહેરમાં સમાચાર ફેલાવ્યા.
દિશો વિજેતું શર્યાતૌ યાતે રાક્ષસપુંગવઃ હત્વા રસાતલં યાતો રાજાનં સપુરોધસમ્
શર્યાતિ દિશાઓ જીતવા નીકળ્યા ત્યારે રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ એ રાજા અને તેના પુરોહિતને મારીને પાતાળમાં ગયો.
રાજ્ઞો ભાર્યા નિશ્ચયાય પ્રવૃત્તા મુનિસત્તમ વાર્ત્તાં શ્રુત્વા દૂતમુખાન્ મધુચ્છન્દઃપ્રિયા પુનઃ
મુનિશ્રેષ્ઠ, રાજાની પત્ની ખાતરી મેળવવા માટે, દૂતના મોઢેથી સમાચાર સાંભળીને ફરી પોતાના પ્રિય મધુચ્છંદા પાસે ગઈ.
તદૈવાભૂદ્ ગતપ્રાણા તદ્ વિચિત્રમ્ ઇવાભવત્ તસ્યા વૃત્તં તુ તે દૃષ્ટ્વા દૂતા રાજ્ઞે ન્યવેદયન્
એ જ સમયે તે સ્ત્રીનું પ્રાણ છૂટી ગયું; આ અદભૂત ઘટના બની. દૂતોએ તેનું હાલત જોઈને રાજાને જાણ કરી.
યત્ કૃતં રાજપત્નીભિઃ પ્રિયયા ચ પુરોધસઃ વિસ્મિતો દુઃખિતો રાજા પુનર્ દૂતાન્ અભાષત
રાજપત્નીઓ અને પુરોહિતની પ્રિયાએ જે કર્યું તે જોઈ રાજા આશ્ચર્યચકિત અને દુઃખી થયો અને ફરી દૂતને બોલાવ્યો.
શીઘ્રં ગચ્છન્તુ હે દૂતા બ્રાહ્મણ્યા યત્ કલેવરમ્ રક્ષન્તુ વાર્ત્તાં કુરુત રાજાગન્તા પુરોધસા
દૂતોએ જલ્દી જવું અને બ્રાહ્મણ સ્ત્રીના શરીરનું રક્ષણ કરવું, સમાચાર લાવવું, કારણ કે રાજા અને પુરોહિત વહેલામાં વહેલા આવી જશે.
ઇતિ ચિન્તાતુરે રાજ્ઞિ વાગ્ ઉવાચાશરીરિણી
રાજા ચિંતામાં પડેલા હતા ત્યારે એક અવ્યક્ત વાણી બોલી.
વિધાસ્યત્ય્ અખિલં ગઙ્ગા રાજંસ્ તવ સમીહિતમ્ સર્વાભિષઙ્ગશમની પાવની ભુવિ ગૌતમી
રાજા, ગંગા તારા બધા ઇચ્છિત કાર્ય પૂર્ણ કરશે; ગૌતમી, પૃથ્વીનું પાવન કરનારી અને બધાં દુઃખ દૂર કરનારી, તારી ઈચ્છા પૂરી કરશે.
એતચ્ છ્રુત્વા સ શર્યાતિર્ ગૌતમીતટમ્ આશ્રિતઃ બ્રાહ્મણેભ્યો ધનં દત્ત્વા તર્પયિત્વા પિતૄન્ દ્વિજાન્
આ સાંભળીને શર્યાતિ ગૌતમીના કાંઠે ગયો, બ્રાહ્મણોને ધન આપ્યું અને પિતૃઓ તથા દ્વિજોને તૃપ્ત કર્યા.
પુરોહિતં દ્વિજશ્રેષ્ઠં પ્રેષયિત્વા ધનાન્વિતમ્ અન્યત્ર તીર્થે સાર્થેષુ દાનં દેહિ પ્રયત્નતઃ
પછી તેણે ધનથી સમૃદ્ધ પોતાના શ્રેષ્ઠ પુરોહિતને અન્ય તીર્થોમાં મોકલ્યો અને કહ્યું: 'યાત્રિકો વચ્ચે મનથી દાન આપો.'
એતત્ સર્વં ન જાનાતિ રાજ્ઞઃ કૃત્યં પુરોહિતઃ ગતે તસ્મિન્ ગુરૌ રાજા વૈશ્વામિત્રે મહાત્મનિ
પુરોહિતને રાજાના બધા કાર્યની જાણ નહોતી; ગુરુ ત્યાંથી ગયા પછી રાજા મહાત્મા વિશ્વામિત્ર પાસે ગયો.
સર્વં બલં પ્રેષયિત્વા ગઙ્ગાતીરે ઽગ્નિમ્ આવિશત્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સ તુ રાજેન્દ્રો ગઙ્ગાં ભાનું સુરાન્ અપિ
પછી રાજાએ પોતાની આખી સેના મોકલીને ગંગાના કાંઠે અગ્નિમાં પ્રવેશ કર્યો અને ગંગા, સૂર્ય અને દેવતાઓને આ રીતે સંકલ્પ કર્યો.
યદિ દત્તં યદિ હુતં યદિ ત્રાતા પ્રજા મયા તેન સત્યેન સા સાધ્વી મમાયુષ્યેણ જીવતુ
જો મેં દાન આપ્યું હોય, યજ્ઞ કર્યો હોય, પ્રજાનું રક્ષણ કર્યું હોય, તો એ સત્યના બળે આ સતી સ્ત્રી મારા આયુષ્યથી જીવતી રહે.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વાગ્નૌ પ્રવિષ્ટે તુ શર્યાતૌ નૃપસત્તમે તદૈવ જીવિતા ભાર્યા રાજ્ઞસ્ તસ્ય પુરોધસઃ
આ રીતે કહીને શ્રેષ્ઠ રાજા શર્યાતિ અગ્નિમાં પ્રવેશ્યા ત્યારે એ જ ક્ષણે રાજાના પુરોહિતની પત્ની જીવતી થઈ.
અગ્નિપ્રવિષ્ટં રાજાનં શ્રુત્વા વિસ્મયકારણમ્ પતિવ્રતાં તથા ભાર્યાં મૃતાં જીવાન્વિતાં પુનઃ
રાજાએ અગ્નિપ્રવેશ કર્યો એ સાંભળીને અને તેની પતિવ્રતા પત્ની, જે મૃત્યુ પામી હતી, ફરી જીવતી થઈ એ જાણીને સૌ આશ્ચર્યચકિત થયા.
તદર્થં ચાપિ રાજાનં ત્યક્તાત્માનં વિશેષતઃ આત્મનશ્ ચ પુનઃ કૃત્યમ્ અસ્મરન્ નૃપતેર્ ગુરુઃ
આ માટે અને ખાસ કરીને રાજાએ પોતાનું જીવન ત્યાગ્યું હોવાથી, રાજાના ગુરુએ પોતાનાં બાકી રહેલા કર્તવ્યને ફરી યાદ કર્યા.
અહમ્ અપ્ય્ અગ્નિમ્ આવેક્ષ્ય ઉત યાસ્યે પ્રિયાન્તિકમ્ અથવેહ તપસ્ તપ્સ્યે તતો નિશ્ચયવાન્ દ્વિજઃ
હું પણ અગ્નિને જોઈને, είτε તો મારી પ્રિય પાસે જઈશ, અથવા અહીં રહીને તપ કરું છું; પછી નિશ્ચયપૂર્વક એ દ્વિજએ આવું કર્યું.
એતદ્ એવાત્મનઃ કૃત્યં મન્યે સુકૃતમ્ એવ ચ જીવયામિ ચ રાજાનં તતો યામિ પ્રિયાં પુનઃ
મારે માટે તો આ જ સાચું કરવું છે અને એ સારા કર્મ પણ છે; હું રાજાને જીવતો રાખું છું અને પછી ફરીથી મારી પ્રિય પાસે જઈશ.
એતદ્ એવ શુભં મે સ્યાત્ તતસ્ તુષ્ટાવ ભાસ્કરમ્ ન હ્ય્ અન્યઃ કોપિ દેવો ઽસ્તિ સર્વાભીષ્ટપ્રદો રવેઃ
મારે માટે તો આ જ શુભ છે; પછી તેણે સૂર્યદેવની સ્તુતિ કરી, કેમ કે સર્વ ઇચ્છાઓ પૂરી કરનાર બીજો કોઈ દેવ નથી, સૂર્ય સિવાય.
નમો ઽસ્તુ તસ્મૈ સૂર્યાય મુક્તયે ઽમિતતેજસે છન્દોમયાય દેવાય ઓંકારાર્થાય તે નમઃ
એ અપરિમિત તેજવાળા, મુક્તિ આપનાર, છંદોથી બનેલા, ઓમના સ્વરૂપ એવા સૂર્યદેવને વંદન છે.