દરિદ્રયા ચ સા પ્રોક્તા સર્વેભ્યો હ્ય્ અધિકા હ્ય્ અહમ્ મુક્તિર્ મદાશ્રિતા નિત્યં દરિદ્રૈવં વચો ઽબ્રવીત્
દારિદ્ર્યએ કહ્યું: 'હું બધાથી શ્રેષ્ઠ છું; મુક્તિ હંમેશા મારા આધાર પર જ મળે છે.'
કામઃ ક્રોધશ્ ચ લોભશ્ ચ મદો માત્સર્યમ્ એવ ચ યત્રાહમ્ અસ્મિ તત્રૈતે ન તિષ્ઠન્તિ કદાચન
જ્યાં હું રહું છું, ત્યાં કામ, ક્રોધ, લોભ, મદ અને ઈર્ષ્યા ક્યારેય ટકી શકતા નથી.
ન ભયોદ્ભૂતિર્ ઉન્માદ ઈર્ષ્યા ઉદ્ધતવૃત્તિતા યત્રાહમ્ અસ્મિ તત્રૈતે ન તિષ્ઠન્તિ કદાચન
જ્યાં હું રહું છું, ત્યાં ભય, ઉન્માદ, ઈર્ષ્યા અને અહંકારભર્યું વર્તન ક્યારેય થતું નથી.
દરિદ્રાયા વચઃ શ્રુત્વા લક્ષ્મીસ્ તાં પ્રત્યભાષત
દારિદ્ર્યના વચન સાંભળી લક્ષ્મીએ તેને ઉત્તર આપ્યો.
અલંકૃતો મયા જન્તુઃ સર્વો ભવતિ પૂજિતઃ નિર્ધનઃ શિવતુલ્યો ઽપિ સર્વૈર્ અપ્ય્ અભિભૂયતે
જે જીવને હું શોભાવું છું, એ બધાના દ્વારા પૂજ્ય બને છે; ગરીબ માણસ શિવ સમાન હોય તો પણ સૌએ તેને નીચોવી નાખે છે.
દેહીતિ વચનદ્વારા દેહસ્થાઃ પઞ્ચ દેવતાઃ સદ્યો નિર્ગત્ય ગચ્છન્તિ ધીશ્રીહ્રીશાન્તિકીર્તયઃ
'દેહ' શબ્દ બોલતાં જ, દેહમાં રહેલી બુદ્ધિ, લક્ષ્મી, લાજ, શાંતિ અને કીર્તિ જેવી પાંચ દેવતાઓ તરત જ દૂર થઈ જાય છે.
તાવદ્ ગુણા ગુરુત્વં ચ યાવન્ નાર્થયતે પરમ્ અર્થી ચેત્ પુરુષો જાતઃ ક્વ ગુણાઃ ક્વ ચ ગૌરવમ્
જ્યાં સુધી મનુષ્ય ધનની ઇચ્છા રાખતો નથી, ત્યાં સુધી તે ગુણ અને ગૌરવ ધરાવે છે; પણ જો ધનનો લાલચ આવે, તો ગુણ અને ગૌરવ ક્યાં રહે?
તાવત્ સર્વોત્તમો જન્તુસ્ તાવત્ સર્વગુણાલયઃ નમસ્યઃ સર્વલોકાનાં યાવન્ નાર્થયતે પરમ્
જ્યાં સુધી જીવને ધનની ઇચ્છા નથી, ત્યાં સુધી તે સર્વેમાં શ્રેષ્ઠ, સર્વ ગુણોથી ભરપૂર અને સર્વ લોકના વંદનીય છે.
કષ્ટમ્ એતન્ મહાપાપં નિર્ધનત્વં શરીરિણામ્ ન માનયતિ નો વક્તિ ન સ્પૃશત્ય્ અધનં જનઃ
આ ગરીબી જીવ માટે મોટું દુઃખ અને મહાપાપ છે; ગરીબ માણસને કોઈ માન આપતું નથી, વાત કરતું નથી કે સ્પર્શતું નથી.
અહમ્ એવ તતઃ શ્રેષ્ઠા દરિદ્રે શૃણુ મે વચઃ
આથી, હું જ શ્રેષ્ઠ છું; ગરીબી વિષે મારા વચન સાંભળ.
તલ્ લક્ષ્મીવચનં શ્રુત્વા દરિદ્રા વાક્યમ્ અબ્રવીત્
લક્ષ્મીના વચન સાંભળી દારિદ્ર્યએ ફરી કહ્યું.
વક્તું ન લક્ષ્મીર્ જ્યેષ્ઠાહમ્ ઇતિ વૈ લજ્જસે મુહુઃ પાપેષુ રમસે નિત્યં વિહાય પુરુષોત્તમમ્
'હું મોટી છું' એવું કહેવામાં તને વારંવાર શરમ આવે છે; તું હંમેશા પાપમાં રમી રહી છે અને પુરુષોત્તમને છોડીને રહે છે.
વિશ્વસ્તવઞ્ચકા નિત્યં ભવતી શ્લાઘસે કથમ્ સુખં ન તાદૃક્ ત્વત્પ્રાપ્તૌ પશ્ચાત્તાપો યથા ગુરુઃ
તમે હંમેશા નિર્ભય અને વિશ્વાસુ લોકોને છેતરાવ છો, છતાં કેમ એટલું ગર્વ કરો છો? તમને મેળવવામાં સાચું સુખ નથી, ફક્ત પછતાવું જ મળે છે, એ પણ ખોટા ગુરુને મળવાથી જેવું.
ન તથા જાયતે પુંસાં સુરયા દારુણો મદઃ ત્વત્સંનિધાનમાત્રેણ યથા વૈ વિદુષામ્ અપિ
મદિરાથી જેવો ઉગ્ર ઘમંડ થાય છે, એ પણ એટલો જોરદાર નથી, જેટલો તમારું માત્ર હાજર રહેવું જ બુદ્ધિશાળી લોકોમાં લાવી દે છે.
સદૈવ રમસે લક્ષ્મીઃ પ્રાયસ્ ત્વં પાપકારિષુ અહં વસામિ યોગ્યેષુ ધર્મશીલેષુ સર્વદા
લક્ષ્મી, તમે મોટાભાગે પાપ કરનારા લોકોમાં આનંદ માણો છો, જ્યારે હું હંમેશા સારા અને ધર્મમાં સ્થિર રહેનારા લોકોમાં વસું છું.
શિવવિષ્ણ્વનુરક્તેષુ કૃતજ્ઞેષુ મહત્સુ ચ સદાચારેષુ શાન્તેષુ ગુરુસેવોદ્યતેષુ ચ
હું શિવ અને વિષ્ણુના ભક્તોમાં, કૃતજ્ઞોમાં, મહાન લોકોમાં, સારા વર્તનવાળા, શાંતિપ્રિય અને ગુરુની સેવા કરવા ઉત્સુક એવા લોકોમાં રહેું છું.
સત્સુ વિદ્વત્સુ શૂરેષુ કૃતબુદ્ધિષુ સાધુષુ નિવસામિ સદા લક્ષ્મીસ્ તસ્માજ્ જ્યૈષ્ઠ્યં મયિ સ્થિતમ્
હું હંમેશા સારા, વિદ્વાન, બહાદુર, દૃઢ નિશ્ચયવાળા અને સજ્જન લોકોમાં વસું છું; એટલે, લક્ષ્મી, વરિષ્ઠતા તો મારી પાસે છે.
બ્રાહ્મણેષુ શુચિષ્મત્સુ વ્રતચારિષુ ભિક્ષુષુ નિર્ભયેષુ વસિષ્યામિ લક્ષ્મીસ્ ત્વં શૃણુ તે સ્થિતિમ્
હું શુદ્ધ બ્રાહ્મણોમાં, વ્રત પાળનારા, ભિક્ષા માંગતા અને નિર્ભય એવા લોકોમાં રહેું છું; લક્ષ્મી, હવે તમે તમારી સ્થિતિ સાંભળો.
રાજવર્તિષુ પાપેષુ નિષ્ઠુરેષુ ખલેષુ ચ પિશુનેષુ ચ લુબ્ધેષુ વિકૃતેષુ શઠેષુ ચ
તમે રાજાના ચાહક, પાપી, નિષ્ઠુર, દુષ્ટ, પરનિંદા કરનારા, લોભી, વિકૃત અને કપટી લોકોમાં વસો છો.
અનાર્યેષુ કૃતઘ્નેષુ ધર્મઘાતિષુ સર્વદા મિત્રદ્રોહિષ્વ્ અનિષ્ટેષુ ભગ્નચિત્તેષુ વર્તસે
તમે હંમેશા નીચ, કૃતઘ્ન, ધર્મ તોડનારા, મિત્ર સાથે દગો કરનારા, અપ્રિય અને તૂટેલા દિલવાળા લોકોમાં રહે છો.
એવં વિવદમાને તે જગ્મતુર્ મામ્ ઉભે અપિ તયોર્ વાક્યમ્ ઉપશ્રુત્ય મયોક્તે તે ઉભે અપિ
જ્યારે તમે બંને આમ વાદવિવાદ કરતા હતા, ત્યારે તમે બંને મારી પાસે આવ્યા; અને જ્યારે મેં તમારો વાદ સાંભળ્યો, ત્યારે મેં બંનેને જવાબ આપ્યો.
મત્તઃ પૂર્વતરા પૃથ્વી આપઃ પૂર્વતરાસ્ તતઃ સ્ત્રીણાં વિવાદં તા એવ સ્ત્રિયો જાનન્તિ નેતરે
પૃથ્વી મારી કરતા જૂની છે અને પાણી પૃથ્વી કરતા પણ જૂનું છે; સ્ત્રીઓ વચ્ચેનો વિવાદ તો સ્ત્રીઓ જ જાણે છે, બીજું કોઈ નહીં.
વિશેષતઃ પુનસ્ તાભ્યઃ કમણ્ડલુભવાશ્ ચ યાઃ તત્રાપિ ગૌતમી દેવી નિશ્ચયં કથયિષ્યતિ
ખાસ કરીને, જે સ્ત્રીઓ કમંડળુમાંથી જન્મેલી છે, એમાં પણ ગૌતમી દેવી જ સાચો નિર્ણય આપશે.
સૈવ સર્વાર્તિસંહર્ત્રી સૈવ સંદેહકર્તરી તે મદ્વાક્યાદ્ ભુવં ગત્વા ભૂમ્યા ચ સહિતે અપિ
એજ સર્વ દુઃખ દૂર કરનારી છે, એજ સંશય ઊભો કરનારી છે; મારા આદેશથી, તમે બંને ભુમી પર ગૌતમી સાથે જાઓ.
અદ્ભિશ્ ચ સહિતાઃ સર્વા ગૌતમીં યયુર્ આપગામ્ ભૂમિર્ આપસ્ તયોર્ વાક્યં ગૌતમ્યૈ ક્રમશઃ સ્ફુટમ્
પાણી સાથે મળીને બધા ગૌતમી નદી પાસે ગયા; પૃથ્વી અને પાણી, બંનેએ પોતપોતાના વચન સ્પષ્ટ રીતે ગૌતમીને કહ્યા.
સર્વં નિવેદયામ્ આસુર્ યથાવૃત્તં પ્રણમ્ય તામ્ દરિદ્રાયાશ્ ચ લક્ષ્મ્યાશ્ ચ વાક્યં મધ્યસ્થવત્ તદા
તેમણે જે બન્યું એ બધું નમ્રતાથી ગૌતમીને જણાવી દીધું અને દરિદ્રા તથા લક્ષ્મી બંનેના વચન મધ્યસ્થની જેમ રજૂ કર્યા.
શૃણ્વત્સુ લોકપાલેષુ શૃણ્વત્યાં ભુવિ નારદ શૃણ્વતીષ્વ્ અપ્સુ સા ગઙ્ગા દરિદ્રાં વાક્યમ્ અબ્રવીત્ સંપ્રશસ્ય તથા લક્ષ્મીં ગૌતમી વાક્યમ્ અબ્રવીત્
જ્યારે લોકપાલો, પૃથ્વી, પાણી અને તમે, નારદ, બધા સાંભળી રહ્યા હતા, ત્યારે ગંગાએ દરિદ્રાની પ્રશંસા કરીને તેને વચન આપ્યું અને ગૌતમીએ લક્ષ્મીને વચન આપ્યું.
બ્રહ્મશ્રીશ્ ચ તપઃશ્રીશ્ ચ યજ્ઞશ્રીઃ કીર્તિસંજ્ઞિતા ધનશ્રીશ્ ચ યશશ્રીશ્ ચ વિદ્યા પ્રજ્ઞા સરસ્વતી
બ્રહ્માની મહિમા, તપની મહિમા, યજ્ઞની મહિમા જેને કીર્તિ કહે છે, ધનની મહિમા, યશની મહિમા, વિદ્યા, પ્રજ્ઞા અને સરસ્વતી—
ભુક્તિશ્રીશ્ ચાથ મુક્તિશ્ ચ સ્મૃતિર્ લજ્જા ધૃતિઃ ક્ષમા સિદ્ધિસ્ તુષ્ટિસ્ તથા પુષ્ટિઃ શાન્તિર્ આપસ્ તથા મહી
ભોગની મહિમા, મુક્તિ, સ્મૃતિ, લાજ, ધીરજ, ક્ષમા, સિદ્ધિ, સંતોષ, પોષણ, શાંતિ, પાણી અને પૃથ્વી—
અહંશક્તિર્ અથૌષધ્યઃ શ્રુતિઃ શુદ્ધિર્ વિભાવરી દ્યૌર્ જ્યોત્સ્ના આશિષઃ સ્વસ્તિર્ વ્યાપ્તિર્ માયા ઉષા શિવા
અહંકારની શક્તિ, ઔષધિઓ, શ્રુતિ, શુદ્ધિ, રાત, આકાશ, ચાંદની, આશીર્વાદ, કલ્યાણ, વ્યાપકતા, માયા, ઉષા અને શુભતા—