તતો ઽપરાહ્ણસમયે વિષ્ણુઃ પ્રાહ સ મૌદ્ગલિમ્ યાહિ વત્સ સ્વભવનં શ્રાન્તો ઽસીતિ પુનઃ પુનઃ
પછી બપોરે વિષ્ણુ મૌદગલ્યને વારંવાર કહે છે: 'બાળક, હવે તું ઘેર જા, તું થાકી ગયો છે.'
એવમ્ ઉક્તઃ સ દેવેન વિષ્ણુના યાતિ સ દ્વિજઃ જગત્પ્રભુસ્ તતો યાતિ દેવૈર્ યુક્તઃ સ્વમન્દિરમ્
વિષ્ણુ ભગવાને આવું કહેતાં, તે દ્વિજ ઘેર જાય છે; અને દેવતાઓ સાથે જગતના સ્વામી પોતાના ધામે પાછા જાય છે.
મૌદ્ગલ્યો ઽપિ તથાભ્યેત્ય કિંચિદ્ આદાય નિત્યશઃ સ્વમ્ એવ ભવનં વિદ્વાન્ ભાર્યાયૈ સ્વાર્જિતં ધનમ્
મૌદગલ્ય પણ હંમેશા જેમ કરે છે તેમ, કંઈક લાવીને પોતાના ઘરમાં પત્નીને મહેનતથી મેળવેલું ધન આપે છે.
દદાતિ સ મહાવિષ્ણુચરણાબ્જપરાયણઃ મૌદ્ગલ્યસ્ય પ્રિયા સાપિ પતિવ્રતપરાયણા
મહાવિષ્ણુના ચરણોમાં ભક્તિ ધરાવનાર મૌદગલ્ય પોતાનું મેળવેલું ધન આપે છે; અને પતિવ્રતા પત્ની પ્રેમથી તેને સ્વીકારે છે.
શાકં મૂલં ફલં વાપિ ભર્ત્રાનીતં તુ યત્નતઃ સુસંસ્કૃત્યાપ્ય્ અતિથીનાં બાલાનાં ભર્તુર્ એવ ચ
પતિ મહેનતથી જે શાક, મૂળ કે ફળ લાવે છે, તે પત્ની સાવધાનીથી તૈયાર કરી, મહેમાનો, બાળકો અને પતિને પીરસે છે.
દત્ત્વા તુ ભોજનં તેભ્યઃ પશ્ચાદ્ ભુઙ્ક્તે યતવ્રતા ભુક્તવત્સ્વ્ અથ સર્વેષુ રાત્રૌ નિત્યં સ મૌદ્ગલિઃ
બધાને ભોજન આપી, વ્રતવાળી પત્ની પછી જમે છે; અને જ્યારે બધા જમીને થઈ જાય, ત્યારે મૌદગલ્ય હંમેશા રાત્રે જમે છે.
વિષ્ણોઃ શ્રુતાઃ કથાશ્ ચિત્રાસ્ તેભ્યો વક્ત્ય્ અથ હર્ષિતઃ એવં બહુતિથે કાલે વ્યતીતે ચાતિવિસ્મિતા મૌદ્ગલ્યસ્ય રહો ભાર્યા ભર્તારં વાક્યમ્ અબ્રવીત્
વિષ્ણુની અદભુત વાર્તાઓ સાંભળીને, તે આનંદથી બધાને કહે છે; અને ઘણો સમય વીતી જાય પછી, મૌદગલ્યની પત્ની ખૂબ આશ્ચર્યથી એકાંતમાં પતિને કહે છે.
યદિ તે વિષ્ણુર્ અભ્યેતિ સમીપં ત્રિદશાર્ચિતઃ તથાપિ કષ્ટમ્ અસ્માકં કસ્માદ્ ઇતિ જગત્પ્રભુમ્
જો દેવતાઓ દ્વારા પૂજિત વિષ્ણુ તમારી પાસે આવે છે, તો પણ આપણને આટલું દુઃખ કેમ? એવું કહીને તે જગતના સ્વામી પાસેથી પ્રશ્ન કરે છે.
તત્ પૃચ્છ ત્વં મહાપ્રાજ્ઞ યદાસૌ વિષ્ણુર્ એતિ ચ યસ્મિંશ્ ચ સ્મૃતમાત્રે તુ જરાજન્મરુજો મૃતિઃ નાશં યાન્તિ કુતો દૃષ્ટે તસ્માત્ પૃચ્છ જગત્પતિમ્
હે વિદ્વાન, તમે પૂછો કે જ્યારે વિષ્ણુ આવે છે અને માત્ર સ્મરણથી જ વૃદ્ધાવસ્થા, જન્મ, દુઃખ અને મૃત્યુ નાશ પામે છે, તો પછી દર્શનથી કેમ ન થાય? એટલે તમે જગતના સ્વામી પાસે પૂછો.
તથેત્ય્ ઉક્ત્વા પ્રિયાવાક્યાન્ મૌદ્ગલ્યો નિત્યવદ્ ધરિમ્ પૂજયિત્વા વિનીતશ્ ચ પપ્રચ્છ સ કૃતાઞ્જલિઃ
'જેમ તું કહે છે તેમ' કહી, મૌદગલ્ય હંમેશા જેમ કરે છે તેમ હરિની પૂજા કરીને, વિનમ્રતાથી હાથ જોડીને પ્રશ્ન કરે છે.
ત્વયિ સ્મૃતે જગન્નાથ શોકદારિદ્ર્યદુષ્કૃતમ્ નાશં યાતિ વિપત્તિર્ મે ત્વયિ દૃષ્ટે કથં સ્થિતા
હે જગન્નાથ, જ્યારે તમારું સ્મરણ થાય છે ત્યારે દુઃખ, ગરીબી અને દુર્ભાગ્ય નાશ પામે છે; તો પછી તમારી સામે જોઈને પણ મારા દુઃખ કેમ ટકે છે?
સ્વકૃતં ભુજ્યતે ભૂતૈઃ સર્વૈઃ સર્વત્ર સર્વદા ન કોપિ કસ્યચિત્ કિંચિત્ કરોત્ય્ અત્ર હિતાહિતે
દરેક જીવ પોતે જે કરે છે તેનું ફળ સર્વત્ર અને સર્વકાલે ભોગવે છે; અહીં કોઈ પણ બીજા માટે શુભ કે અશુભ કંઈ કરી શકતો નથી.
યાદૃશં ચોપ્યતે બીજં ફલં ભવતિ તાદૃશમ્ રસાલઃ સ્યાન્ ન નિમ્બસ્ય બીજાજ્ જાત્વ્ અપિ કુત્રચિત્
જેવું બીજ વાવાય છે, એવું જ ફળ મળે છે; ક્યારેક પણ અને ક્યાંય પણ નીમના બીજમાંથી કેરી ઉગી શકે નહીં.
ન કૃતા ગૌતમીસેવા નાર્ચિતૌ હરિશંકરૌ ન દત્તં યૈશ્ ચ વિપ્રેભ્યસ્ તે કથં ભાજનં શ્રિયઃ
જેઓએ ગૌતમીની સેવા કરી નથી, હરિ-શંકરનું પૂજન કર્યું નથી, કે બ્રાહ્મણોને દાન આપ્યું નથી, તેઓ કેવી રીતે લક્ષ્મી પ્રાપ્ત કરી શકે?
ત્વયા ન દત્તં કિંચિચ્ ચ બ્રાહ્મણેભ્યો મમાપિ ચ યદ્ દીયતે તદ્ એવેહ પરસ્મિંશ્ ચોપતિષ્ઠતિ
તમે બ્રાહ્મણોને કંઈ આપ્યું નથી, મેં પણ નહીં; અહીં જે કંઈ આપીએ છીએ, એ જ આ લોક અને પરલોકમાં આપણને મળે છે.
મૃદ્ભિર્ વાર્ભિઃ કુશૈર્ મન્ત્રૈઃ શુચિકર્મ સદૈવ યત્ કરોતિ તસ્માત્ પૂતાત્મા શરીરસ્ય ચ શોષણાત્
માટી, પાણી, કુશ અને મંત્રોથી હંમેશા શુદ્ધિકર્મ થાય છે; એથી શુદ્ધ આત્માવાળું મનુષ્ય શરીર ક્ષીણ કરીને પણ પવિત્ર બને છે.
વિના દાનેન ન ક્વાપિ ભોગાવાપ્તિર્ નૃણાં ભવેત્ સત્કર્માચરણાચ્ છુદ્ધો વિરક્તઃ સ્યાત્ તતો નરઃ
દાન વિના કોઈને પણ આનંદ મળતો નથી; સારા કામો કરવાથી મન શુદ્ધ થાય છે અને વૈરાગ્ય આવે છે, એથી મનુષ્ય આગળ વધે છે.
તતો ઽપ્રતિહતજ્ઞાનો જીવન્મુક્તસ્ તતો ભવેત્ સર્વેષાં સુલભા મુક્તિર્ મદ્ભક્ત્યા ચેહ પૂર્તતઃ
પછી, વિઘ્નરહિત જ્ઞાનથી જીવતો જીવ મુક્ત થાય છે; અહીં મારી ભક્તિ અને દાનથી સૌને મુક્તિ સરળતાથી મળે છે.
ભુક્તિર્ દાનાદિના સર્વભૂતદુઃખનિબર્હણાત્ અથવા લપ્સ્યસે મુક્તિં ભક્ત્યા ભુક્તિં ન લપ્સ્યસે
દાન અને આવા સારા કાર્યોથી સર્વે જીવોના દુઃખ દૂર થાય છે અને ભોગ મળે છે; અથવા તો ભક્તિથી મુક્તિ મળે, પણ ભોગ મળતો નથી.
ભક્ત્યા મુક્તિઃ કથં ભૂયાદ્ ભુક્તેર્ મુક્તિઃ સુદુર્લભા જાતા ચેદ્ દેહિનાં મુક્તિઃ કિમ્ અન્યેન પ્રયોજનમ્
ભક્તિથી મુક્તિ કેવી રીતે મળે? ભોગથી મુક્તિ તો અતિ દુર્લભ છે; જો શરીરધારીને મુક્તિ મળી જાય, તો બીજું શું જોઈએ?
ભક્ત્યા મુક્તિઃ સર્વપૂજ્યા તામ્ ઇચ્છેયં જગન્મય
ભક્તિથી મળતી મુક્તિ સર્વેને પૂજનીય છે; હું, જે જગતરૂપ છું, એ જ ઇચ્છું છું.
એતદ્ એવાન્તરં બ્રહ્મન્ દીયતે મામ્ અનુસ્મરન્ બ્રાહ્મણાયાથવાર્થિભ્યસ્ તદ્ એવાક્ષયતાં વ્રજેત્
હે બ્રહ્મણ, આ જ રહસ્ય છે: મને સ્મરણ કરીને બ્રાહ્મણ કે ઈચ્છુકને આપવું, એ જ અક્ષય ફળ આપે છે.
મામ્ અધ્યાત્વાથ યદ્ દદ્યાત્ તત્ તન્માત્રફલપ્રદમ્ તત્ પુનર્ દત્તમ્ એવેહ ન ભોગાયાત્ર કલ્પતે
મારા ધ્યાન પછી જે કંઈ આપો, એ ફક્ત પોતાનું ફળ આપે છે; એકવાર આપ્યું પછી એ અહીં ભોગ માટે નથી.
તસ્માદ્ દેહિ મહાબુદ્ધે ભોજ્યં કિંચિન્ મમ ધ્રુવમ્ અથવા વિપ્રમુખ્યાય ગૌતમીતીરમ્ આશ્રિતઃ
એથી, હે મહાબુદ્ધિ, મને થોડું ભોજન આપો, અથવા તો ગૌતમીનાં કાંઠે આશ્રય લીધેલા શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને આપો.
મૌદ્ગલ્યઃ પ્રાહ તં વિષ્ણું દેયં મમ ન વિદ્યતે નાન્યત્ કિંચન દેહાદિ યત્ તત્ ત્વયિ સમર્પિતમ્
મૌદગલ્યે વિષ્ણુને કહ્યું: 'મારે આપવું કંઈ નથી; શરીરાદિક જે કંઈ છે, એ બધું તો તને અર્પણ કરી દીધું છે.'
તતો વિષ્ણુર્ ગરુત્મન્તં પ્રાહ શીઘ્રં જગત્પતિઃ ઇહાનયસ્વ કણિશં મમાયં ચાર્પયિષ્યતિ
પછી જગતના સ્વામી વિષ્ણુએ ગરુડને કહ્યું: 'ઝડપથી કણિશને અહીં લાવ, એ મને આ અર્પણ કરશે.'
તતો યોગ્યાન્ અયં ભોગાન્ પ્રાપ્સ્યતે મનસઃ પ્રિયાન્ આકર્ણ્ય સ્વામિનાદિષ્ટં તથા ચક્રે સ પક્ષિરાટ્
પછી એ યોગ્ય અને મનગમતા ભોગો મેળવશે; સ્વામીની આજ્ઞા સાંભળી, પંખીઓના રાજાએ એવું જ કર્યું.
વિષ્ણુહસ્તે કણાન્ પ્રાદાત્ સ મૌદ્ગલ્યો યતવ્રતઃ એતસ્મિન્ન્ અન્તરે વિષ્ણુર્ વિશ્વકર્માણમ્ અબ્રવીત્
મૌદગલ્યે, વ્રતમાં સ્થિર રહી, વિષ્ણુના હાથે ધાણા આપ્યા; એ દરમિયાન વિષ્ણુએ વિશ્વકર્માને બોલાવ્યા.
યાવચ્ ચાસ્ય કુલે સપ્ત પુરુષાસ્ તાવદ્ એવ તુ ભવિતારો મહાબુદ્ધે તાવત્ કામા મનીષિતાઃ ગાવો હિરણ્યં ધાન્યાનિ વસ્ત્રાણ્ય્ આભરણાનિ ચ
જ્યાં સુધી એની વંશમાં સાત માણસ રહેશે, ત્યાં સુધી તેઓ રહેશે; ત્યાં સુધી ગાય, સોનુ, અનાજ, વસ્ત્ર, આભૂષણ વગેરે ઇચ્છિત સુખો તેમને મળશે.
યચ્ ચ કિંચિન્ મનઃપ્રીત્યૈ લોકે ભવતિ ભૂષણમ્ તત્ સર્વમ્ આપ મૌદ્ગલ્યો વિષ્ણુગઙ્ગાપ્રભાવતઃ
દુનિયામાં મનને આનંદ આપતી જે કોઈ પણ ભૂષણા હોય, એ બધું મૌદગલ્યે વિષ્ણુ અને ગંગાના પ્રભાવથી મેળવ્યું.